GSEB Std 7 Social Science Chapter 11 Paryavaran-na Ghatako ane Aantarsambandho Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 11 "પર્યાવરણનાં ઘટકો અને આંતરસંબંધો" (Paryavaran-na Ghatako ane Aantarsambandho) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), પર્યાવરણના ચાર આવરણો (મૃદાવરણ, જલાવરણ, વાતાવરણ, જીવાવરણ), પાણીનું વિતરણ, ભરતી-ઓટ, મહાસાગરીય પ્રવાહો, પ્રદૂષણના પ્રકારો અને તેના અટકાવવાના ઉપાયો તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 11 IMP Notes) ✦
- પર્યાવરણ શબ્દનો અર્થ : પર્યાવરણ શબ્દ બે શબ્દોનો બનેલો છે : 'પરિ' એટલે આજુબાજુ કે ચારેય બાજુ અને 'આવરણ' એટલે ઉપર આવેલી વિશિષ્ટ સપાટી કે પડ. પૃથ્વીની આસપાસ રચાયેલું કુદરતી ઘટકોનું આવરણ એટલે પર્યાવરણ.
- પર્યાવરણનાં ચાર મુખ્ય ઘટકો (આવરણો) :
1. મૃદાવરણ (Lithosphere) : પૃથ્વીના ઉપરના ઘન પોપડાને મૃદાવરણ કહે છે. તે ખડકો, ખનીજો અને માટીથી બનેલો છે. તે સજીવોને રહેઠાણ, ખેતી માટે જમીન અને ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ આપે છે.
2. જલાવરણ (Hydrosphere) : પૃથ્વી સપાટીનો નીચાણવાળો પાણીથી ઘેરાયેલો ભાગ. મહાસાગરો, સમુદ્રો, નદીઓ અને સરોવરો તેનો હિસ્સો છે.
3. વાતાવરણ (Atmosphere) : પૃથ્વીની ચારે બાજુ વીંટળાઈને આવેલું હવાનું આવરણ, જે વિવિધ વાયુઓ, વરાળ, ધૂળના રજકણો અને ક્ષારકણોનું બનેલું છે. તે સૂર્યના પારજાંબલી (UV) કિરણો સામે રક્ષણ આપે છે.
4. જીવાવરણ (Biosphere) : મૃદાવરણ, જલાવરણ અને વાતાવરણના જે ભાગમાં જીવસૃષ્ટિ (વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, માનવી અને જીવજંતુઓ) વ્યાપેલી છે તેને જીવાવરણ કહે છે. - પર્યાવરણના પ્રકારો : (1) કુદરતી પર્યાવરણ (જેમાં જૈવિક ઘટકો જેવા કે વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને અજૈવિક ઘટકો જેવા કે ભૂમિ, જળ, હવા સામેલ છે) અને (2) માનવનિર્મિત (સાંસ્કૃતિક) પર્યાવરણ જે માનવીએ પોતાની બુદ્ધિશક્તિ અને ટેકનોલોજીથી ઊભું કર્યું છે.
- પાણીનું વિતરણ : પૃથ્વી સપાટી પર આશરે 71% વિસ્તાર પાણી રોકે છે. કુલ પાણીમાંથી આશરે 97.3% પાણી મહાસાગરોમાં ખારા પાણી રૂપે રહેલું છે. માત્ર 2.7% જેટલું જ મીઠું પાણી છે (જે હિમશિખરો, ભૂગર્ભજળ, મીઠા પાણીના સરોવરો અને નદીઓમાં વહેંચાયેલું છે).
- પૃથ્વી પરના ચાર મુખ્ય મહાસાગરો : (1) પેસિફિક (2) એટલાન્ટિક (3) હિન્દ અને (4) આર્કટિક મહાસાગર. પેસિફિક મહાસાગરમાં 10 થી 11 કિમી જેટલી ઊંડી ખીણ આવેલી છે.
- ભરતી-ઓટ (Tides) : દિવસમાં બે વાર સમુદ્રની સપાટી નિયમિત અંતરે ચડે અને ઊતરે છે. પાણી કિનારા તરફ ધસી આવે તેને 'ભરતી' અને પાછું ફરે તેને 'ઓટ' કહે છે. બે ભરતી કે ઓટ વચ્ચેનો સમયગાળો આશરે 12 કલાક અને 25 મિનિટનો હોય છે. સૂર્ય અને ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે ભરતી-ઓટ આવે છે. અમાસ અને પૂનમે સૂર્ય, પૃથ્વી અને ચંદ્ર એક સીધી રેખામાં આવતા પ્રચંડ મોટી ભરતી આવે છે.
- મહાસાગરીય પ્રવાહો : મહાસાગરોમાં વિશાળ પાણીનો જથ્થો હજારો વર્ષોથી ચોક્કસ દિશામાં વહે છે. ગરમ પ્રવાહો મોટે ભાગે વિષુવવૃત્તથી ધ્રુવો તરફ અને ઠંડા પ્રવાહો ધ્રુવોથી વિષુવવૃત્ત તરફ ગતિ કરે છે.
- પ્રદૂષણ અને તેના પ્રકારો : માનવીય ગતિવિધિઓથી કુદરતી પર્યાવરણ દૂષિત થવાની ક્રિયાને પ્રદૂષણ કહે છે. મુખ્ય ચાર પ્રકાર છે :
1. ભૂમિ (જમીન) પ્રદૂષણ : રાસાયણિક ખાતરો, જંતુનાશકો, ઔદ્યોગિક ઘન કચરો અને પ્લાસ્ટિકના વધુ પડતા ઉપયોગથી થાય છે.
2. જળ પ્રદૂષણ : ગટરનું ગંદુ પાણી, ઔદ્યોગિક કચરો અને રસાયણો જળાશયોમાં વહાવવાથી થાય છે.
3. હવા પ્રદૂષણ : ઉદ્યોગોની ચીમનીઓ, વાહનોના ધુમાડામાંથી નીકળતા કાર્બન મોનોક્સાઇડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ અને રજકણોથી ફેલાય છે.
4. ધ્વનિ પ્રદૂષણ (ઘોંઘાટ) : વાહનોના હોર્ન, કારખાનાના મશીનો, લાઉડસ્પીકરો અને ડી.જે.ના મોટા અવાજથી થાય છે, જેનાથી બહેરાશ, ચિડિયાપણું અને માનસિક તણાવ વધે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 11 Swadhyay Solution) ✦
1. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :
(1) પર્યાવરણનાં ઘટકો લખો.
જવાબ - 1 : પર્યાવરણના મુખ્ય ચાર ઘટકો છે : (1) મૃદાવરણ (2) જલાવરણ (3) વાતાવરણ અને (4) જીવાવરણ.
(2) મીઠા પાણીના મુખ્ય સ્રોત કયા-કયા છે ?
જવાબ - 2 : મીઠા પાણીના મુખ્ય સ્રોતોમાં હિમશિખરો (હિમશીલાઓ), ભૂમિગત જળ, મીઠા પાણીના સરોવરો, ઝરણાં અને નદીઓનો સમાવેશ થાય છે.
(3) બે ભરતી વચ્ચેનો સમયગાળો કેટલો હોય છે ?
જવાબ - 3 : બે ભરતી કે ઓટ વચ્ચેનો સમયગાળો આશરે 12 કલાક અને 25 મિનિટ જેટલો હોય છે.
(4) ચીડિયાપણું કયા પ્રદૂષણની માનવજીવન પરની અસર છે ?
જવાબ - 4 : ચીડિયાપણું એ ધ્વનિ-પ્રદૂષણ (ઘોંઘાટ) ની માનવજીવન પર થતી વિપરીત અસર છે.
(5) ભૂમિ-પ્રદૂષણ એટલે શું ?
જવાબ - 5 : વિવિધ કુદરતી કે માનવસર્જિત કારણોસર જમીનની ગુણવત્તા કે તેના પોષક ઘટકોમાં થતા ઘટાડાને ભૂમિ-પ્રદૂષણ (જમીન પ્રદૂષણ) કહે છે.
2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) માનવનિર્મિત પર્યાવરણ એટલે શું ?
જવાબ - 1 : માનવી પોતાની બુદ્ધિશક્તિ, કૌશલ્ય અને વિજ્ઞાન-ટેકનોલોજીની મદદથી કુદરતી પર્યાવરણના જૈવિક અને અજૈવિક ઘટકો સાથે આંતરક્રિયા કરીને પોતાની જરૂરિયાતો મુજબ જે નવું પર્યાવરણ રચે છે તેને માનવનિર્મિત પર્યાવરણ (સાંસ્કૃતિક પર્યાવરણ) કહે છે. દા.ત., ખેતી, રસ્તાઓ, પુલ, મકાનો, કારખાનાઓ અને શહેરી વસાહતો.
(2) જમીન-પ્રદૂષણ અટકાવવાના ઉપાયો લખો.
જવાબ - 2 : જમીન-પ્રદૂષણ રોકવા માટે નીચે મુજબના ઉપાયો કરવા જોઈએ :
(1) ખેતીમાં રાસાયણિક ખાતરો અને ઝેરી જંતુનાશક દવાઓના સ્થાને જૈવિક ખાતર, છાણિયું દેશી ખાતર અને લીલા પડવાશનો ઉપયોગ કરવો.
(2) જંતુનાશક દવાઓનો જરૂર પૂરતો જ મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો.
(3) ઉદ્યોગો અને ઘરવપરાશના ઘન કચરાનું યોગ્ય વર્ગીકરણ કરી તેનો પુનઃ ઉપયોગ કરવો.
(4) પ્લાસ્ટિક કચરાનું રિસાઇકલિંગ કરીને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવો.
(5) ખેતીમાં ટપક અને ફુવારા પદ્ધતિ જેવી આધુનિક પદ્ધતિઓ અપનાવવી જેથી જમીનનો ક્ષાર વધતો અટકે.
(3) હવા-પ્રદૂષણ અટકાવવા કયાં પગલાં લેવા જોઈએ ?
જવાબ - 3 : હવા-પ્રદૂષણ અટકાવવાના મુખ્ય પગલાં :
(1) હવા-પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગો સામે સરકારે કડક કાયદા બનાવી તેનો ચુસ્ત અમલ કરાવવો જોઈએ.
(2) ફેક્ટરીઓની ચીમનીઓમાંથી ઝેરી ગેસ અને ધુમાડો ફિલ્ટર થાય તેવા આધુનિક ફિલ્ટર્સ, સ્ક્રબર અને ઇલેક્ટ્રોસ્ટેટિક પ્રેસિપિટેટર જેવા સાધનો લગાવવા.
(3) કોલસો, પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા અશ્મિભૂત બળતણોનો વિવેકપૂર્ણ અને મર્યાદિત ઉપયોગ કરવો.
(4) વાહનોમાં પ્રદૂષણમુક્ત બળતણ જેવા કે CNG, PNG અને સૌરઊર્જાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવું.
(5) જાહેર પરિવહન સેવાઓ (બસ, મેટ્રો) નો ઉપયોગ વધારવો અને વાહનો માટે PUC (Pollution Under Control) નો કડક અમલ કરવો.
(4) ધ્વનિ-પ્રદૂષણ અટકાવવા માટે તમારા પ્રયત્નો લખો.
જવાબ - 4 : ધ્વનિ-પ્રદૂષણ અટકાવવા હું નીચે મુજબના વ્યક્તિગત પ્રયત્નો કરીશ :
(1) ઘરમાં ટીવી, રેડિયો કે મ્યુઝિક સિસ્ટમનો અવાજ ધીમો રાખીશ જેથી અન્યને તકલીફ ન થાય.
(2) વાહન ચલાવતી વખતે બિનજરૂરી હોર્ન વગાડીશ નહીં.
(3) સામાજિક પ્રસંગો, ઉત્સવો કે લગ્નોમાં વધુ અવાજવાળા ડી.જે. કે લાઉડસ્પીકર વગાડવાનું ટાળીશ.
(4) તહેવારોમાં મોટા અવાજવાળા ફટાકડા ફોડીશ નહીં.
(5) શાળા અને ઘરની આસપાસ વધુ વૃક્ષો વાવીશ જેથી વૃક્ષો અવાજનું શોષણ કરી ધ્વનિ પ્રદૂષણ ઘટાડી શકે.
3. કારણો આપો :
(1) દરિયામાં ભરતી-ઓટ થાય છે.
જવાબ : સૂર્ય અને ચંદ્રના ગુરુત્વાકર્ષણ બળના કારણે પૃથ્વી સપાટી પર રહેલા સમુદ્રના જળભંડાર તેમની તરફ ખેંચાય છે. સૂર્ય કરતાં ચંદ્ર પૃથ્વીની ઘણો નજીક હોવાથી પૃથ્વી પર ચંદ્રનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ વધારે અસર કરે છે. પૃથ્વીના જુદા-જુદા ભાગો પરિભ્રમણ દરમિયાન વારાફરતી સૂર્ય અને ચંદ્રની સામે આવતા હોવાથી દરિયામાં નિયમિત અંતરે ભરતી અને ઓટ આવે છે.
(2) અમાસ અને પૂનમના દિવસે દરિયામાં મોટી ભરતી આવે છે.
જવાબ : અમાસ અને પૂનમના દિવસે સૂર્ય, પૃથ્વી અને ચંદ્ર લગભગ એક જ સીધી રેખામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર બંનેનું ગુરુત્વાકર્ષણ બળ સંયુક્ત રીતે એક જ દિશામાં ખેંચાણ કરે છે. આ પ્રબળ સંયુક્ત ગુરુત્વાકર્ષણ બળના પ્રભાવથી અમાસ અને પૂનમના દિવસે સમુદ્રમાં સામાન્ય કરતાં ખૂબ ઊંચી (મોટી) ભરતી આવે છે.
4. યોગ્ય શબ્દ વડે નીચેની ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) વાતાવરણ સૂર્યનાં પારજાંબલી (અલ્ટ્રાવાયોલેટ - UV) કિરણોનું શોષણ કરી સજીવ સૃષ્ટિનું રક્ષણ કરે છે.
(2) ધ્વનિ-પ્રદૂષણને ઘોંઘાટ (Noise pollution) પણ કહે છે.
(3) સમુદ્રનું પાણી કિનારા તરફ ધસી આવે છે તેને ભરતી કહે છે.
Post a Comment