GSEB Std 6 Gujarati Chapter 11 Dur Shu? Najik Shu? Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 ગુજરાતી વિષયના પાઠ 11 "દૂર શું? નજીક શું?" (કવિ ઉમાશંકર જોશી) ના તમામ સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો (પ્રશ્ન ૧ થી ૧૧ ના સંપૂર્ણ સચોટ જવાબો), અરુણિમા સિંહા પરિચ્છેદ પ્રશ્નોત્તરી, પદ્ય-ગદ્ય રૂપાંતરણ તેમજ એકમનો સારાંશ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 6 Gujarati Ch 11 Summary) ✦
કાવ્ય પરિચય અને જીવનયાત્રાનો આશાવાદ :
"દૂર શું? નજીક શું?" એ જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર વિજેતા રાષ્ટ્રકવિ ઉમાશંકર જોશી દ્વારા રચાયેલું એક અદ્ભુત આશાવાદી અને પ્રેરણાદાયી ગીત છે. આ કાવ્યમાં દરિયામાં સફર કરતી હોડીના પ્રતીક દ્વારા માનવજીવનની યાત્રાનું સુંદર નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.
- સફરનો અખૂટ આનંદ : જે વ્યક્તિ પોતાના ધ્યેય તરફ સાહસપૂર્વક નીકળે છે, તેના માટે દૂર કે નજીકનું કોઈ બંધન રહેતું નથી. એક વાર સઢમાં અનુકૂળ પવન ભરાય અને હોડી ઉપડે એટલે કિનારા કે શહેરના મિનારા છૂટી જવાની ચિંતા રહેતી નથી.
- મુશ્કેલીઓ સામે અડગ ખુમારી : સાગરયાત્રામાં વાવાઝોડું (ઝંઝાવાત) કે તોફાન આવે તો પણ હોડી મસ્ત બનીને આગળ વધે છે. તે તારાઓ સાથે તાલી મેળવીને રાત્રિના અંધકારને પણ હસીને આવકારે છે.
- લક્ષ્યપ્રાપ્તિનો સંકલ્પ : હોડીએ ધ્રુવના તારાનું અચળ નિશાન તાક્યું છે. જેમ બીજ પછી પૂનમ નજીક આવે છે, તેમ દ્રઢ મનોબળથી આગળ વધનાર માનવી માટે લક્ષ્ય ક્યારેય દૂર રહેતું નથી. આ ગીત આપણને સંઘર્ષો વચ્ચે અટક્યા વિના સતત આગળ વધવાની પ્રેરણા આપે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 6 Gujarati Chapter 11 Swadhyay Solution) ✦
૧. વાતચીત :
(૧) તમે ક્યારે ક્યારે હોડીમાં મુસાફરી કરી છે ?
જવાબ : મેં નર્મદા નદીમાં કબીરવડ જતી વખતે અને વેકેશનમાં દ્વારકા પાસે બેટ-દ્વારકા જતી વખતે હોડીમાં મુસાફરી કરી છે.
(૨) તમે હોડીને ક્યાં ક્યાં જોઈ છે ?
જવાબ : મેં નદીના ઘાટ પર, દરિયાકિનારે, સરોવરમાં તથા ટીવી અને ચિત્રોમાં હોડી જોઈ છે.
(૩) દરિયામાં દિશા કેવી રીતે જાણતા હશે ?
જવાબ : પ્રાચીન સમયમાં ખલાસીઓ રાત્રે ઉત્તર દિશામાં ચમકતા ધ્રુવના તારાને જોઈને અને દિવસે સૂર્યની સ્થિતિ પરથી દિશા જાણતા હતા. આજના આધુનિક સમયમાં હોકાયંત્ર (કંપાસ) અને જીપીએસ (GPS) ટેક્નોલૉજી વડે દિશા જાણી શકાય છે.
(૪) તમને હોડીમાં બેસવું ગમે ? કેમ ?
જવાબ : હા, મને હોડીમાં બેસવું ખૂબ ગમે છે; કારણ કે પાણીના મોજાં પર હિલોળા ખાવાનો અને જળરાશિ વચ્ચેથી ઠંડા પવનની લહેરખીઓ માણવાનો અનેરો આનંદ મળે છે.
(૫) જીવનમાં તમે કોઈ લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે ? શું ?
જવાબ : હા, મેં જીવનમાં ખૂબ ભણી-ગણીને એક આદર્શ શિક્ષક બનીને દેશના બાળકોને ઉત્તમ સંસ્કાર અને શિક્ષણ આપવાનું લક્ષ્ય નક્કી કર્યું છે.
૨. પ્રાસવાળા શબ્દોની નોંધ અને વાક્યપ્રયોગ :
ઉદાહરણ : કિનારા – મિનારા ➔ કિનારે ઊભેલો મિનારો દૂરથી દેખાતો હતો.
• ૧. ફૂલ્યા – ખૂલ્યા :
➔ વાક્ય : પવનથી હોડીના સઢ ફૂલ્યા અને પ્રગતિના નવા માર્ગો ખૂલ્યા.
• ૨. આગળા – પાલવ (કે ઝૂલે) :
➔ ખૂલે – ઝૂલે :
➔ વાક્ય : સવાર થતાં જ આકાશના દરવાજા ખૂલે છે અને પંખીઓ હવામાં ઝૂલે છે.
• ૩. ફરકે – મરકે :
➔ વાક્ય : બાળકીનો પાલવ પવનમાં ફરકે છે અને તેના મુખ પર સ્મિત મરકે છે.
• ૪. તાલી – મતવાલી :
➔ વાક્ય : મોજાં સાથે તાલી દઈને મતવાલી હોડી આગળ વધતી રહી.
• ૫. ઊપડી – ટૂંકડી :
➔ વાક્ય : યાત્રાળુઓની ટૂકડી ગંતવ્ય સ્થાન તરફ ઝડપથી ઊપડી.
૩. કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો :
(ભૂમિ, ઝંઝાવાત, પાલવ, હસતી)
૧. દરિયામાં ગમે ત્યારે ઝંઝાવાત થાય છે.
૨. હોડી ભૂમિના કિનારા છોડી આગળ વધી.
૩. નદી મંદ મંદ હસતી દોડે છે.
૪. રાધિકા મમ્મીનો પાલવ પકડીને દોડે છે.
૪. નજીકનો અર્થ ધરાવતા વિકલ્પ સામે (✓) કરો :
૧. ‘ધ્રુવના તારાનું નિશાન તાકવું’ એટલે...
[ ] આકાશમાં ધ્રુવનો તારો ધ્યાનથી જોવો.
[ ✓ ] જીવનમાં એક લક્ષ્ય નક્કી કરવું.
[ ] જીવનમાં કોઈપણ બાબત લક્ષ્યમાં ન લેવી.
૨. “એક વાર સઢ ભર્યા ફૂલ્યા...” એટલે...
[ ✓ ] જીવનમાં આગળ વધવા માટેની હિંમત મળવી.
[ ] એક વાર નિરાશા સાંપડ્યા પછી બેસી જવું.
[ ] લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટેની હિંમત હારી જવી.
૩. ‘પૂનમ એની ટૂકડી’ એટલે...
[ ] લક્ષ્ય ક્યાંય ન દેખાવું.
[ ] લક્ષ્યપ્રાપ્તિથી ખૂબ દૂર હોવું.
[ ✓ ] લક્ષ્યપ્રાપ્તિની નજીકમાં હોવું.
૫. વાક્યના અર્થને સ્પષ્ટ ન કરતા વિકલ્પ સામે (✗) કરો :
૧. અનંત અને અનીતાને કબડ્ડી ખૂબ જ ગમે છે. અવની અને આકાશને ખો-ખો વધુ ગમે છે પણ કબડ્ડીયે ગમે છે. આરવ અને આરતીને સાતતાળી ગમે છે અને કબડ્ડી બિલકુલ ગમતી નથી.
➔ ખોટા વિકલ્પો :
[ ✗ ] (અ) અનંત, અનીતા, અવની અને આકાશને કબડ્ડી ગમતી નથી.
[ ✗ ] (બ) આરવ અને આરતીને પણ કબડ્ડી ગમે છે.
[ ✗ ] (ડ) અનંત અને અનીતાને બધી જ રમતો ખૂબ જ ગમે છે.
૨. રવિવારે મમ્મી-પપ્પા અને કાકા-કાકી જામનગર ગયાં. કાકા-કાકી સાથે તેમનો પુત્ર સુરેશ પણ જામનગર ગયો. પપ્પાના આગ્રહથી દાદી પણ સાથે ગયાં. કાકી અને સુરેશ જામનગર રોકાઈ ગયાં.
➔ ખોટા વિકલ્પો :
[ ✗ ] (અ) જામનગર જનારાં ઘરના બધા જ સભ્યો ત્યાં રોકાઈ ગયા.
[ ✗ ] (બ) કાકા-કાકી સાથે તેમનાં બંને સંતાનો જામનગર ગયાં.
[ ✗ ] (ક) રવિવારે મમ્મી-પપ્પા, કાકા-કાકી, દાદી અને સુરેશ ભાવનગર ગયાં.
૩. મહેશ, રમેશ, ભાવેશ અને જયેશના દાદા રોજ બગીચામાં બેઠક ભરે. કલ્પેશના દાદા ક્યારેક બેઠકમાં જોડાય. સતીશના દાદા અવારનવાર બોલાવવા છતાં ક્યારેય બેઠકમાં ન જોડાય.
➔ ખોટા વિકલ્પો :
[ ✗ ] (અ) રમેશ, ભાવેશ, જયેશ અને સતીશના દાદા રોજ બેઠકમાં જોડાય છે.
[ ✗ ] (ડ) ભાવેશના દાદા ભાગ્યે જ બગીચાની બેઠકમાં જોવા મળે છે.
૬. ખોટો વિકલ્પ છેકી સાચું વાક્ય બનાવો :
૧. નરેશે માહિતી ગોઠવીને ચાર્ટ તૈયાર થયો / કરો / કર્યો.
➔ નરેશે માહિતી ગોઠવીને ચાર્ટ તૈયાર કર્યો.
૨. કવિ કલાપીએ અનેક કાવ્યો બનાવી હતી / રચેલા / લખ્યાં હતાં.
➔ કવિ કલાપીએ અનેક કાવ્યો લખ્યાં હતાં.
૩. શિવાની પોતાના મનનો ભાવ બહુ પ્રામાણિક રીતે વ્યક્ત કહે છે / કરે છે / બોલે છે.
➔ શિવાની પોતાના મનનો ભાવ બહુ પ્રામાણિક રીતે વ્યક્ત કરે છે.
✦ અરુણિમા સિંહા પરિચ્છેદ પ્રશ્નોત્તરી (પ્રશ્ન ૭) ✦
૧. શેરપાએ શા માટે અરુણિમાને પાછા ફરવાની સલાહ આપી ?
જવાબ : કારણ કે અરુણિમાની બૉટલનો ઑક્સિજન પૂરો થઈ રહ્યો હતો અને જો જિંદગી સલામત રહે તો ફરીથી પ્રયત્ન કરી શકાય તેમ હતું, તેથી શેરપાએ પાછા ફરવાની સલાહ આપી.
૨. અરુણિમાને પીછેહઠ ન કરવાની પ્રેરણા કોની પાસેથી મળી ?
જવાબ : અરુણિમાને તેની માતા અને એવરેસ્ટ સર કરનાર પ્રથમ ભારતીય મહિલા બચેન્દ્રી પાલના શબ્દોમાંથી પીછેહઠ ન કરવાની પ્રેરણા મળી.
૩. અરુણિમાએ આપણને શો સંદેશો આપ્યો ?
જવાબ : અરુણિમાએ સંદેશો આપ્યો કે માનવી શરીરથી નહીં પણ મનથી વિકલાંગ બને છે; જો મનમાં અડગ સંકલ્પ હોય તો એક સામાન્ય મધ્યમવર્ગીય દિવ્યાંગ વ્યક્તિ પણ અશક્ય લક્ષ્યને પાર પાડી શકે છે.
૪. જીવનું જોખમ લેવાનો નિર્ણય અરુણિમા માટે કઈ રીતે આશીર્વાદરૂપ બન્યો ?
જવાબ : જીવનું જોખમ ખેડીને એક-એક ડગલું આગળ વધવાથી દોઢ કલાકમાં તે એવરેસ્ટના સર્વોચ્ચ શિખરે પહોંચી ગઈ અને વિશ્વની પ્રથમ દિવ્યાંગ એવરેસ્ટ આરોહક બનીને ઇતિહાસ રચી શકી.
૫. અરુણિમાના મતે માણસ વિકલાંગ ક્યારે કહેવાય ?
જવાબ : અરુણિમાના મતે માણસ ખરેખર ત્યારે જ વિકલાંગ બને છે જ્યારે તે હાર કબૂલી લે છે અને આગળ વધવાના પ્રયત્નો છોડી દે છે.
✦ પ્રશ્નોત્તરી અને કાવ્ય રચના (પ્રશ્ન ૮ થી ૧૧) ✦
૮. વાક્ય પરથી આઠ પ્રશ્નોની રચના :
વાક્ય : આસવી તેના ભાઈ ફિલિપને લેવા સાંજે સાત વાગે રેલવે સ્ટેશન પર પ્લેટફોર્મ નંબર ચાર પર ઝડપથી પહોંચે છે.
૧. રેલવે સ્ટેશને કોણ પહોંચે છે ? (આસવી)
૨. આસવી કોને લેવા જાય છે ? (તેના ભાઈ ફિલિપને)
૩. ફિલિપ કોનો ભાઈ છે ? (આસવીનો)
૪. આસવી ક્યારે રેલવે સ્ટેશન પહોંચે છે ? (સાંજે સાત વાગે)
૫. આસવી ક્યાં પહોંચે છે ? (રેલવે સ્ટેશન પર)
૬. આસવી કયા પ્લેટફોર્મ પર પહોંચે છે ? (પ્લેટફોર્મ નંબર ચાર પર)
૭. આસવી કેવી રીતે પહોંચે છે ? (ઝડપથી)
૮. આસવી પ્લેટફોર્મ નંબર ચાર પર શા માટે જાય છે ? (તેના ભાઈ ફિલિપને લેવા)
૯. પ્રશ્નોના જવાબ લખો :
૧. હોડીએ ધ્રુવનું નિશાન શા માટે તાક્યું હશે ?
જવાબ : ધ્રુવનો તારો આકાશમાં અચળ અને ઉત્તર દિશા દર્શાવતો હોવાથી હોડી સાચી દિશામાં ભટક્યા વિના પોતાના નિર્ધારિત લક્ષ્ય સુધી પહોંચી શકે તે માટે ધ્રુવનું નિશાન તાક્યું હશે.
૨. હોડીને દૂર શું? નજીક શું? શા માટે કહ્યું છે ?
જવાબ : કારણ કે જે હોડી પોતાના સઢ ફુલાવીને સાહસપૂર્વક નીકળી પડી છે, તેના માટે અંતરનું કોઈ મહત્વ રહેતું નથી; તેના માટે આગળ વધવાનો રોમાંચ અને લક્ષ્યપ્રાપ્તિ જ મુખ્ય છે.
૩. હોડીના ઉદાહરણ દ્વારા આપણને શાની વાત કરવામાં આવી છે ?
જવાબ : હોડીના ઉદાહરણ દ્વારા આપણને જીવનરૂપી સંસારસાગરમાં મુશ્કેલીઓ કે અંતરની પરવા કર્યા વિના હિંમતભેર આગળ વધવાની અને નિર્ધારિત ધ્યેય પ્રાપ્ત કરવાની વાત કરવામાં આવી છે.
૪. હોડીને આગળ વધવામાં સઢ કેવી રીતે ઉપયોગી થતો હશે ?
જવાબ : સઢ એ પવનને પોતાના વિશાળ કાપડમાં ઝીલી લે છે, જેથી પવનના દબાણ અને વેગથી હોડીને આગળ ધપવા માટે કુદરતી ગતિ મળે છે.
૫. “પૂનમ એની ટૂંકડી” એવું શા માટે કહેવામાં આવ્યું હશે ?
જવાબ : જેમ બીજનો નાનો ચંદ્ર ક્રમશઃ વધતાં વધતાં થોડા જ દિવસોમાં પૂનમનો સંપૂર્ણ ચંદ્ર બની જાય છે, તેમ સતત પુરુષાર્થ કરનાર વ્યક્તિ માટે પૂર્ણ સફળતા (લક્ષ્ય) ખૂબ નજીક આવી જાય છે.
૧૦. પદ્યમાંથી ગદ્યમાં અને ગદ્યમાંથી પદ્યમાં રૂપાંતર :
૧. એક વાર સઢ ભર્યા ફૂલ્યા ને વાયરા ખૂલ્યા. (પદ્યમાંથી ગદ્ય)
➔ ગદ્ય : એક વાર હોડીના સઢ પવનથી ભરાઈને ફૂલ્યા અને અનુકૂળ પવનો વાવા લાગ્યા.
૨. સામે ખુલ્લું આકાશ છે અને નવા નવા રસ્તાઓ ખૂલતા જાય છે. (ગદ્યમાંથી પદ્ય)
➔ પદ્ય : સામે આભના તે આગળા ખૂલે ને પંથ નવા ઝૂલે !
૩. તેના પહોળા પાલવ દૂર ફરકે ને ઝીણું ઝીણું મરકે. (પદ્યમાંથી ગદ્ય)
➔ ગદ્ય : હોડીના પહોળા સઢરૂપી પાલવ દૂર દૂર લહેરાય છે અને તે મંદ મંદ હસે છે.
૪. તેણે ધ્રુવનું નિશાન તાકીને હોડીને તે દિશામાં આગળ હંકારી છે. (ગદ્યમાંથી પદ્ય)
➔ પદ્ય : એણે ધ્રુવનું નિશાન ભલું તાક્યું, બાકી ન કાંઈ રાખ્યું !
૧૧. આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી કવિતાની રચના :
શબ્દો : રાત્રિ, તારા, નભ, કાળું, સાડી, પાલવ, ચમકતા, અમાસ
સ્વરચિત કાવ્ય :આવી અંધારી અમાસની રાત્રિ,
કાળું નભ ઓઢે મેઘલી સાડી!
ચમકતા તારા લહેરાય નભમાં,
ઝગમગે રૂપેરી પાલવ મહીં!
અંધકાર ચીરીને જ્યોત પ્રગટે,
શાંતિ પથરાય આખી ધરા મહીં!
Post a Comment