GSEB Std 7 Gujarati Chapter 21 Motimala Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 ગુજરાતી વિષયના પાઠ 21 "મોતીમાળા" (દુહા, મુક્તક, હાઇકુ, છપ્પા - વિવિધ કવિઓ) ના તમામ સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો (પ્રશ્ન ૧ થી ૯ ના સંપૂર્ણ સચોટ જવાબો), વિચાર વિસ્તાર, ભાષાસજ્જતા, ચાલો યાદ કરીએના ઉત્તરો તેમજ એકમનો સારાંશ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 7 Gujarati Ch 21 Summary) ✦
સાહિત્યિક સ્વરૂપો અને જીવનમૂલ્યોનું મોતીબિંદુ :
"મોતીમાળા" એ ગુજરાતી સાહિત્યના વિવિધ લઘુ કાવ્યસ્વરૂપો—જેવા કે દુહા, ચોપાઈ, શેર, મુક્તક, હાઇકુ અને છપ્પાની માળામાં પરોવાયેલી અમૂલ્ય બોધકથાઓ અને સુભાષિતોનો ઉત્તમ સંગ્રહ છે. આ રચનાઓ ઓછામાં ઓછા શબ્દોમાં ગાગરમાં સાગર ભરીને જીવન જીવવાની સાચી દિશા ચીંધે છે.
- દુહા અને ચોપાઈ : સમય અને જીવનનું મૂલ્ય સમજાવતાં કહેવાયું છે કે ગયેલી સંપત્તિ પાછી મળે પણ વીતી ગયેલો સમય અને ગયેલા પ્રાણ પાછા આવતા નથી. સાચો મિત્ર ઢાલ જેવો હોવો જોઈએ જે સુખમાં પાછળ અને દુઃખમાં આગળ રહે. પુસ્તકમાં રહેલી વિદ્યા અને પારકા કબજામાં રહેલું ધન જરૂરિયાત સમયે કામ આવતાં નથી. ચોપાઈમાં શક્તિ વિચારીને કાર્ય કરવાની શીખ અપાઈ છે.
- શેર અને મુક્તક : મરીઝ સર્વહિત અને પરોપકારની ભાવના માંગે છે. ગની દહીંવાલા જણાવે છે કે માણસની સાચી કિંમત તેની વિદાય પછી તેના સત્કર્મોથી થાય છે. શૂન્ય પાલનપુરી ઊંચા લક્ષ્ય માટે ઉન્નત વિચારોની જરૂરિયાત દર્શાવે છે, જ્યારે અમૃત ઘાયલ ઈશ્વર પર અતૂટ ભરોસો રાખીને નિર્ભય જીવન જીવવાની ખુમારી પ્રગટ કરે છે.
- હાઇકુ અને છપ્પા : સ્નેહરશ્મિના હાઇકુમાં થડ કપાતું હોવા છતાં પંખીઓની જીવનનિષ્ઠા છે; મુરલી ઠાકુરના હાઇકુમાં સ્વયં રચેલી વાસનાઓની દીવાલો વચ્ચે માનવીની મુક્તિની ઝંખના છે. શામળના છપ્પામાં ઉતાવળે વિચાર્યા વગર કામ ન કરવાની અને પ્રાણના ભોગે પણ આપેલા વચનને પાળવાની ભવ્ય પરંપરાનો મહિમા થયો છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Gujarati Chapter 21 Swadhyay Solution) ✦
૧. વાતચીત :
(૧) આમાંથી કઈ પંક્તિ તમે વાતવાતમાં બોલાતી સાંભળી છે ?
જવાબ : મેં વડીલોના મુખે "મિત્ર એવો શોધવો, ઢાલ સરીખો હોય; સુખમાં પાછળ પડી રહે, દુઃખમાં આગળ હોય" અને "લાંબા જોડે ટૂંકો જાય, મરે નહીં તો માંદો થાય" વારંવાર બોલાતી સાંભળી છે.
(૨) આમાંથી કોઈ પંક્તિ સાંભળી તમને કોઈ વાર્તા યાદ આવી ? કઈ પંક્તિ ? કઈ વાર્તા ?
જવાબ : "એક વચનને કાજ, હરિચંદે પાણી ભરિયો" પંક્તિ સાંભળીને મને પોતાના વચન અને સત્ય ખાતર રાજપાટ, પત્ની અને પુત્રનો ત્યાગ કરી સ્મશાનમાં નોકરી સ્વીકારનાર સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્રની અમર કથા યાદ આવી ગઈ.
(૩) ભગવાન પાસે કશું માગવું હોય તો તમે શું માગો ?
જવાબ : હું કવિ મરીઝના શેરની જેમ ભગવાન પાસે સદ્બુદ્ધિ અને ઉદાર હૃદય માંગીશ: "બસ એટલી સમજ મને પરવરદિગાર દે, સુખ જ્યારે જ્યાં મળે ત્યાં બધાના વિચાર દે."
(૪) વર્ષો પહેલાં કોઈ સારું કામ કરી ગયું હોય અને હજુ પણ એના નામની ચર્ચા થતી હોય એવાં કયાં નામો તમને યાદ આવે છે ?
જવાબ : મહાત્મા ગાંધી, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ, સ્વામી વિવેકાનંદ, મધર ટેરેસા અને ભામાશા જેવાં મહાન નામો યાદ આવે છે, જેમના સત્કર્મો આજે પણ અમર છે.
(૫) એવી ઘટના કહો જેમાં તમારો મિત્ર તમારી ઢાલ બન્યો હોય ?
જવાબ : એકવાર શાળામાં મારાથી અજાણતાં વિજ્ઞાન પ્રયોગશાળાની ટેસ્ટટ્યુબ પડી ગઈ ત્યારે શિક્ષકના ક્રોધ સામે મારા મિત્રે ઊભા થઈને શાંતિથી સત્ય સમજાવી મને ઠપકાથી બચાવ્યો અને મારી ઢાલ બન્યો હતો.
૨. કવિતામાંથી પ્રાસયુક્ત શબ્દો તારવી વાક્યપ્રયોગ કરો :
• વહાણ – પ્રાણ :
➔ વાક્ય : સમુદ્રમાં ગયેલાં વહાણ પાછાં વળે છે, પરંતુ શરીરમાંથી નીકળેલા પ્રાણ કદી પાછા ફરતા નથી.
• હોય – જોય :
➔ વાક્ય : સાચો મિત્ર એ જ હોય જે સંકટ સમયે આપણી પડખે ઊભો જોય.
• ધન – મન :
➔ વાક્ય : પરસેવાની કમાણીનું ધન વાપરવાથી મન હંમેશાં પવિત્ર રહે છે.
• ઈશારો – વિચારો :
➔ વાક્ય : જિંદગીમાં સફળતા મેળવવા માટે ઊંચા વિચારોનો ઈશારો પકડવો જોઈએ.
• ડાહ્યા – વાહ્યા :
➔ વાક્ય : જે માણસો દિલના ડાહ્યા હોય છે તે કોઈની ખોટી વાતોમાં વાહ્યા જતા નથી.
૩. જૂથકાર્ય : વિષયો પર નોંધ :
• ૧. પાંડવો – કૌરવો : પાંડવો સત્ય, ધર્મ અને સંયમનું પ્રતીક હતા; જ્યારે કૌરવો અન્યાય, અધર્મ અને અહંકારના રસ્તે ચાલ્યા. વચનપાલન ખાતર પાંડવોએ ૧૨ વર્ષ વનવાસ અને ૧ વર્ષ અજ્ઞાતવાસ ભોગવ્યો હતો.
• ૨. વૃક્ષ અને પંખી : વૃક્ષ અને પંખી વચ્ચે અવિભાજ્ય સ્નેહસંબંધ છે. વૃક્ષ પંખીઓને આશ્રય, છાંયડો અને ફળ આપે છે, જ્યારે પંખીઓ તેના કૂજનથી વૃક્ષને જીવંત રાખે છે. થડ કપાતું હોય તોય પંખી ડાળે માળો બાંધે છે.
• ૩. મિત્ર : સાચો મિત્ર ઢાલ સમાન છે. તે સુખમાં ભલે પાછળ રહે પણ મુશ્કેલીમાં આગળ આવીને રક્ષણ આપે છે. સ્વાર્થી મિત્ર કરતાં એક નિષ્ઠાવાન મિત્ર જીવનની મોટી મૂડી છે.
• ૪. રાજા હરિશ્ચંદ્ર : સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્રે પોતાના વચન ખાતર રાજપાટ, ધન-દોલત અને પરિવારનો ત્યાગ કરીને સ્મશાનમાં નોકરી સ્વીકારી હતી. તેમનું સત્યપાલન ભારતીય સંસ્કૃતિનું સર્વોચ્ચ શિખર છે.
• ૫. બલિનું પાતાળગમન : દાનવીર રાજા બલિએ વામન ભગવાને માંગેલા ત્રણ ડગલાં જમીનના વચનને ખાતર પોતાનું સર્વસ્વ અને ત્રીજું ડગલું મૂકવા પોતાનું મસ્તક ધરી દીધું હતું અને પાતાળમાં વાસ સ્વીકાર્યો હતો.
૪. પંક્તિઓની સમજૂતી :
૧. પોતાની શક્તિ મુજબ વિચારીને કામ કરવું જોઈએ :
સમજૂતી : માણસે બીજાનું અંધ અનુકરણ કરવાને બદલે પોતાની ક્ષમતા, બુદ્ધિ અને સાધનોની મર્યાદા તપાસીને જ પગલું ભરવું જોઈએ, નહિતર નુકસાન અને પસ્તાવો વેઠવો પડે છે.
૨. હોય ના વ્યક્તિ ને એનું નામ બોલાયા કરે :
સમજૂતી : માનવી શરીરથી નશ્વર છે, પણ જો તેણે જીવનમાં નિઃસ્વાર્થ પરોપકાર અને સત્કર્મો કર્યા હોય તો તેના મૃત્યુ પછી પણ સમાજ તેને કૃતજ્ઞતાપૂર્વક યાદ કરે છે. આ જ જીવનનો સાચો પડઘો છે.
૩. ઊંચા લક્ષ્યને પામવા માટે ઊંચા વિચારો જોઈએ :
સમજૂતી : માનવી પોતાના વિચારોનું જ પરિણામ છે. જો જીવનમાં મહાન સિદ્ધિ કે આદર્શ સ્થાન મેળવવું હોય તો સંકુચિતતા ત્યજીને ઉન્નત, પવિત્ર અને વિશાળ દૃષ્ટિકોણ કેળવવો અનિવાર્ય છે.
૪. એકદમ ઉતાવળે કાર્ય કરે તે પંડિત નથી :
સમજૂતી : જે વ્યક્તિ પરિણામ કે સંજોગોનો વિચાર કર્યા વિના અધીરાઈથી ઉતાવળે કામ કરે છે તે જ્ઞાની કે પંડિત નથી, પણ મૂર્ખ છે. સાચા બુદ્ધિશાળી લોકો હંમેશાં ધીરજ અને વિવેકપૂર્વક પગલાં ભરે છે.
✦ વિચાર વિસ્તાર અને અર્થવિસ્તાર (પ્રશ્ન ૫ અને ૬) ✦
૫. વિચાર વિસ્તાર :
(૧) ગરથ ગાંઠે ને વિદ્યા પાઠે :
અર્થઘટન : પોતાની પાસે રહેલું ધન અને પોતાના મનમાં વસેલું જ્ઞાન જ મુશ્કેલીના સમયે કામ આવે છે.
સ્પષ્ટીકરણ : પુસ્તકમાં સંગ્રહાયેલું જ્ઞાન કે બીજાના હાથમાં રહેલા રૂપિયા સંકટ સમયે તરત ઉપયોગમાં આવતા નથી. જો વિદ્યા આપણા સ્મરણમાં હોય તો જ તે સમયસર પ્રકાશ આપે છે અને આપણી પોતાની બચત જ આડે દિવસે વહારે આવે છે.
બોધ : જ્ઞાનને મગજમાં આત્મસાત્ કરવું અને આર્થિક રીતે સ્વનિર્ભર બનવું જોઈએ.
(૨) ઉતાવળા સો બહાવરા, ધીરા સો ગંભીર :
અર્થઘટન : ઉતાવળથી કામ કરનાર બઘવાઈ જાય છે અને ભૂલો કરે છે, જ્યારે ધીરજવાન માણસ શાંતિથી સફળતા મેળવે છે.
સ્પષ્ટીકરણ : 'ઉતાવળે આંબા ન પાકે'. કોઈપણ કાર્યનું પરિણામ યોગ્ય સમયે જ આવે છે. અધીરાઈથી લીધેલા નિર્ણયો કામ બગાડે છે, જ્યારે ધૈર્ય, પ્લાનિંગ અને ગંભીરતાપૂર્વક કરેલું કામ ચિરંજીવી સફળતા અપાવે છે.
બોધ : જીવનમાં દરેક કાર્ય શાંતિ અને ધીરજથી સંપન્ન કરવું જોઈએ.
૬. પદ્ય પંક્તિનો અર્થવિસ્તાર :
બહુજન મળીને જે કરે, તે એકે નવ થાય;
સાવરણી ઘર સાફ કરે, સળી એકે શું થાય ?
અર્થઘટન : આ સુભાષિતમાં સંગઠન, એકતા અને સંપની અદ્ભુત શક્તિનું દર્શન કરાવવામાં આવ્યું છે.
સ્પષ્ટીકરણ : સાવરણીની એક સળી સાવ તુચ્છ હોય છે. એક સળી વડે ક્યારેય કચરો સાફ થઈ શકતો નથી, ઉલટાની તે તૂટી જાય છે. પરંતુ જ્યારે હજારો સળીઓ ભેગી થઈને સાવરણી બને છે, ત્યારે તે આખા ઘરને સ્વચ્છ કરી દે છે. આ જ રીતે માનવસમાજમાં પણ વ્યક્તિગત રીતે જે કામ અસંભવ લાગે છે, તે સામૂહિક સહકાર અને સંપથી ક્ષણભરમાં પૂર્ણ થઈ જાય છે. 'સંઘે શક્તિ કલૌ યુગે' અર્થાત્ કળિયુગમાં સંગઠનમાં જ સાચી શક્તિ છે.
બોધ : આપણે સૌએ આપસી ભેદભાવ ભૂલીને રાષ્ટ્ર અને સમાજના હિત માટે એકસંપ થઈને કાર્ય કરવું જોઈએ.
✦ પ્રશ્નોત્તરી અને સંકલન (પ્રશ્ન ૭ થી ૯) ✦
૭. પ્રશ્નોના જવાબ લખો :
૧. કેવી વિદ્યા કે ધન કોઈ કામનાં નથી ?
જવાબ : જે વિદ્યા માત્ર પુસ્તકમાં જ કેદ રહી ગઈ હોય (આત્મસાત્ ન થઈ હોય) અને જે ધન બીજાના કબજા કે તાબામાં હોય, તે જરૂરિયાતના સમયે કોઈ કામ આવતાં નથી.
૨. દરેક વ્યક્તિ પાસે કેવી સમજ હોવી જોઈએ ?
જવાબ : દરેક વ્યક્તિ પાસે એવી ઉદાર સમજ હોવી જોઈએ કે જ્યારે પણ જ્યાં પોતાને સુખ મળે, ત્યારે તે પોતાના પૂરતો સ્વાર્થી ન બનતાં અન્ય સૌના કલ્યાણ અને સુખનો વિચાર કરે.
૩. તમારી દૃષ્ટિએ જિંદગીનો પડઘો એટલે શું ?
જવાબ : જિંદગીનો પડઘો એટલે વ્યક્તિના મૃત્યુ પછી પણ તેણે કરેલાં ઉત્તમ સેવાકાર્યો, પરોપકાર અને પ્રેમભાવના કારણે સમાજમાં તેનું નામ આદરપૂર્વક ગૂંજતું રહે તે અમર કીર્તિ.
૪. ઝાડ કપાતું હોવા છતાં પંખીઓનું કૂજન શા માટે અટકતું નથી ?
જવાબ : કારણ કે પંખીઓ નિરાશા કે ભયથી હાર માન્યા વગર પોતાની જીવનનિષ્ઠા અને સર્જનની ધૂન જાળવી રાખે છે; તેઓ સંકટ વચ્ચે પણ જીવનનો આનંદ માણવાનો સંદેશ આપે છે.
૫. કેવા કેવા લોકો ઉતાવળે કામ કરતાં નથી ?
જવાબ : જે લોકો દિલના ડાહ્યા, કોઈની વાતોમાં ન આવી જનારા, પૂર્ણ પંડિત, સત્યવાદી, શૂરવીર અને યશસ્વી હોય છે તેઓ ક્યારેય ઉતાવળે કામ કરતાં નથી.
૬. આપણને શું જોઈએ છે તે ખબર હોય તો જ તે મેળવી શકાય. એટલે તમે શું સમજ્યાં ?
જવાબ : આ વિધાનથી સમજાય છે કે જીવનમાં સ્પષ્ટ ધ્યેય કે લક્ષ્ય હોવું જરૂરી છે. જો આપણું લક્ષ્ય નક્કી હોય તો જ આપણે સાચી દિશામાં પરિશ્રમ કરી શકીએ છીએ.
૮. ચર્ચાસભા સંક્ષિપ્ત સાર :
• પક્ષ ૨ (ન બોલવામાં નવ ગુણ) : વ્યર્થ બોલવાથી વિવાદો અને શક્તિનો વ્યય થાય છે. મૌન એ આત્મસંયમ અને ગંભીરતાનું પ્રતીક છે. વિવેકપૂર્વક જરૂરી હોય ત્યારે જ બોલવું શ્રેષ્ઠ છે.
૯. વિવિધ સાહિત્ય સ્વરૂપોનું સંકલન :
• હાઇકુ : સુકા પર્ણોથી / ભરાયો આખો બાગ / કોયલ ટહૂકે.
• મુક્તક : ચેતે તેને ચમકારો, ઊંઘે તેને અંધાર; સાચો નર તે ઓળખે, જે સમજે સંસાર.
• છપ્પો : જ્યાં જોઈએ ત્યાં કૂડેકૂડ, સામી સામી ચાલે ધૂડ.
✦ ભાષા સજ્જતા : વિચાર-વિસ્તાર લેખનપદ્ધતિ ✦
કોઈપણ કાવ્યપંક્તિ કે સૂક્તિમાં ગાગરમાં સાગરની જેમ સમાયેલા ગૂઢ વિચારને ઉદાહરણો, દલીલો અને દૃષ્ટાંતો દ્વારા વિગતે સમજાવવો તેને વિચાર-વિસ્તાર કહે છે. તેના ત્રણ મુખ્ય તબક્કા હોય છે :
૧. અર્થઘટન : પંક્તિનો મૂળ મર્મ કે કેન્દ્રીય વિચાર બે-ત્રણ વાક્યમાં સ્પષ્ટ કરવો.૨. વિશ્લેષણ અને દૃષ્ટાંતો : દૈનિક જીવનના પ્રસંગો, મહાપુરુષોનાં ઉદાહરણો કે અન્ય સમાન અર્થવાળી પંક્તિઓ ટાંકીને વિચારને વિસ્તારવો.
૩. બોધ / ઉપસંહાર : પંક્તિમાંથી જીવન માટે મળતી પ્રેરણા અને સંદેશનું સંક્ષિપ્ત સમાપન કરવું.
✦ ચાલો, યાદ કરીએ... (પ્રશ્નોત્તરી) ✦
• એકમમાં તમને નવું શું લાગ્યું ?
જવાબ : એક જ પાઠમાં દુહા, મુક્તક, શેર, હાઇકુ અને છપ્પા જેવાં અનેકવિધ ગુજરાતી સાહિત્ય સ્વરૂપોની મોતી જેવી સુંદર ગૂંથણી મને ખૂબ નવીન અને આકર્ષક લાગી.
• નવા કયા શબ્દો જાણ્યા ?
જવાબ : મેં 'પરવરદિગાર', 'ગત અવસર', 'પરકબજામાં', 'સહસા' અને 'સતવાદી' જેવા સમૃદ્ધ શબ્દો જાણ્યા.
• કઈ પંક્તિનું ગાન કરવામાં તમને મજા પડી ?
જવાબ : મને કલાપી અને શામળના છપ્પા તથા "મિત્ર એવો શોધવો, ઢાલ સરીખો હોય..." દુહાનું ગાન કરવામાં ખૂબ મજા પડી.
Post a Comment