GSEB Std 6 Science Chapter 7 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 7 "તાપમાન અને તેનું માપન" (Temperature and its Measurement) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૧૪ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), ક્લિનિકલ અને લેબોરેટરી થર્મોમીટર, સેલ્સિયસ અને ફેરનહીટ સ્કેલની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 7 IMP Notes) ✦
- તાપમાન (Temperature): પદાર્થ કે પ્રણાલીના ગરમપણા કે ઠંડાપણાની માત્રાના પ્રમાણભૂત માપનને તાપમાન કહે છે.
- તાપમાનના એકમો: તાપમાન માપવા માટે મુખ્યત્વે ડિગ્રી સેલ્સિયસ (°C) અને ડિગ્રી ફેરનહીટ (°F) એકમો વપરાય છે. વિજ્ઞાનમાં SI એકમ તરીકે કેલ્વિન (K) વપરાય છે.
- સામાન્ય માનવ શરીરનું તાપમાન: તંદુરસ્ત વ્યક્તિના શરીરનું સામાન્ય તાપમાન 37.0 °C (98.6 °F) હોય છે.
- ક્લિનિકલ થર્મોમીટર (તબીબી થર્મોમીટર): માનવ શરીરનું તાપમાન માપવા વપરાય છે. તેનો માપક્રમ સામાન્ય રીતે 35 °C થી 42 °C (અથવા 94 °F થી 108 °F) હોય છે. તેમાં બલ્બ પાસે ખાંચ (kink) આવેલી હોય છે જે પારાને આપમેળે નીચે ઉતરવા દેતી નથી.
- લેબોરેટરી થર્મોમીટર (પ્રયોગશાળાનું થર્મોમીટર): પ્રયોગશાળામાં વિવિધ પદાર્થો કે પ્રવાહીઓનું તાપમાન માપવા વપરાય છે. તેનો વિસ્તાર સામાન્ય રીતે -10 °C થી 110 °C સુધીનો હોય છે. તેમાં ખાંચ હોતી નથી.
- ડિજિટલ થર્મોમીટર: પારા (મરક્યુરી) ની ઝેરી અસરથી બચવા માટે હાલમાં પારા વગરના ડિજિટલ થર્મોમીટરનો ઉપયોગ વ્યાપક બન્યો છે.
✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦
૧. તંદુરસ્ત મનુષ્યનું સામાન્ય તાપમાન ................... ની નજીક હોય છે.
(i) 98.6 °C
(ii) 37.0 °C
(iii) 32.0 °C
(iv) 27.0 °C
જવાબ : (ii) 37.0 °C
૨. 37 °C તાપમાન એ ................... ના જેટલું (સમાન) છે.
(i) 97.4 °F
(ii) 97.6 °F
(iii) 98.4 °F
(iv) 98.6 °F
જવાબ : (iv) 98.6 °F
૩. ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:
(i) વસ્તુ / પ્રણાલીનું ગરમપણું કે ઠંડાપણું તેના ................... દ્વારા નક્કી કરવામાં આવે છે.
જવાબ : તાપમાન
(ii) બરફના ઠંડા પાણીનું તાપમાન ................... થર્મોમીટર દ્વારા માપી શકાતું નથી.
જવાબ : ક્લિનિકલ (તબીબી) (કારણ કે ક્લિનિકલ થર્મોમીટરનો માપક્રમ 35 °C થી શરૂ થાય છે.)
(iii) તાપમાનના એકમ ડિગ્રી ................... અને ડિગ્રી ................... છે.
જવાબ : સેલ્સિયસ (°C), ફેરનહીટ (°F)
૪. લેબોરેટરી થર્મોમીટરનો વિસ્તાર સામાન્ય રીતે ................... હોય છે.
(i) 10 °C થી 100 °C
(ii) -10 °C થી 110 °C
(iii) 32 °C થી 45 °C
(iv) 35 °C થી 42 °C
જવાબ : (ii) -10 °C થી 110 °C
૫. પાણીનું તાપમાન માપવા માટે ચાર વિદ્યાર્થીઓએ પ્રયોગશાળાના થર્મોમીટરનો ઉપયોગ આકૃતિ 7.6 માં દર્શાવ્યા મુજબ કર્યો હતો. તમારા મતે કોણે તાપમાન માપવા માટેની સાચી રીત અનુસરી છે?
(i) વિદ્યાર્થી 1
(ii) વિદ્યાર્થી 2
(iii) વિદ્યાર્થી 3
(iv) વિદ્યાર્થી 4
જવાબ : (iii) વિદ્યાર્થી 3
કારણ : વિદ્યાર્થી 3 એ થર્મોમીટરને શિરોલંબ (સીધું) પકડ્યું છે અને તેનો બલ્બ પાત્રના તળિયે કે દીવાલને અડ્યા વગર સંપૂર્ણપણે પાણીમાં ડૂબેલો રહે છે, જે સાચી પદ્ધતિ છે.
૬. આકૃતિ 7.7 માં આપેલા થર્મોમીટરના ચિત્રોમાં નીચે આપેલા તાપમાન દર્શાવવા માટે લાલ સ્તંભ દોરો:
જવાબ :
• 14 °C : 10 °C ના મોટા કાપા પછી ઉપરના ચોથા નાના કાપા (14) સુધી લાલ રંગ પૂરવો.
• 17 °C : 10 °C પછી 15 ના કાપાથી ઉપર બીજા બે નાના કાપા (17) સુધી લાલ રંગ પૂરવો.
• 7.5 °C : 0 °C થી 10 °C વચ્ચેના સાતમા અને આઠમા કાપાની બરાબર મધ્યમાં (7.5) સુધી લાલ રંગ દર્શાવવો.
૭. આકૃતિ 7.8 માં દર્શાવેલા થર્મોમીટરના ભાગનું અવલોકન કરો અને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો:
(i) આ કયા પ્રકારનું થર્મોમીટર છે?
જવાબ : આ લેબોરેટરી (પ્રયોગશાળાનું) થર્મોમીટર છે (કારણ કે તેના પર -10 °C નું અંકન જોવા મળે છે).
(ii) થર્મોમીટરનો વાંચનાંક શું છે?
જવાબ : થર્મોમીટરનો વાંચનાંક 22 °C છે (લાલ પારો 20 °C થી ઉપર 2 કાપા દર્શાવે છે).
(iii) આ થર્મોમીટરની મદદથી માપી શકાતું સૌથી નીચું તાપમાન કયું છે?
જવાબ : -10 °C છે.
૮. લેબોરેટરી થર્મોમીટરનો ઉપયોગ આપણા શરીરનું તાપમાન માપવા માટે થતો નથી. કારણ જણાવો.
૯. વૈષ્ણવી બીમાર હોવાથી શાળાએ ગઈ નથી. તેની માતાએ કોષ્ટક 7.4 માં દર્શાવ્યા મુજબ ત્રણ દિવસ સુધી તેના શરીરના તાપમાનની નોંધ રાખી હતી. તેના આધારે પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:
(i) વૈષ્ણવીનું સૌથી ઊંચું તાપમાન કેટલું નોંધાયું હતું?
જવાબ : 40.0 °C નોંધાયું હતું.
(ii) કયા દિવસે અને કયા સમયે વૈષ્ણવીનું સૌથી ઊંચું તાપમાન નોંધાયું હતું?
જવાબ : દિવસ 1 ના રોજ, સાંજે 7 વાગ્યે સૌથી ઊંચું તાપમાન (40.0 °C) નોંધાયું હતું.
(iii) કયા દિવસે વૈષ્ણવીનું તાપમાન સામાન્ય થયું?
જવાબ : દિવસ 3 ના રોજ વૈષ્ણવીનું તાપમાન સામાન્ય (સાંજે 36.8 °C અને રાત્રે 36.6 °C - સામાન્ય શરીર તાપમાન 37 °C ની આસપાસ) થયું.
૧૦. જો તમારે 22.5 °C તાપમાન માપવાનું હોય, તો નીચેના ત્રણ થર્મોમીટરમાંથી તમે કયા થર્મોમીટરનો ઉપયોગ કરશો? (આકૃતિ 7.9) સમજાવો.
સમજૂતી : થર્મોમીટર (a) અને (c) માં બે ક્રમિક અંકન વચ્ચે વિભાગો મોટા છે, જ્યારે થર્મોમીટર (b) માં એક ડિગ્રી વચ્ચે નાના નાના ઘણા વિભાગો આપેલા છે, જેથી તેમાં નાનામાં નાનું માપ (લઘુત્તમ માપ) 0.1 °C કે 0.5 °C સચોટ રીતે વાંચી શકાય છે. આથી 22.5 °C માપવા માટે (b) યોગ્ય છે.
૧૧. આકૃતિ 7.10 માં થર્મોમીટર દ્વારા દર્શાવેલું તાપમાન ................... છે.
(i) 28.0 °C
(ii) 27.5 °C
(iii) 26.5 °C
(iv) 25.3 °C
જવાબ : (ii) 27.5 °C (અથવા સ્કેલ કાપા અનુસાર (iii) 26.5 °C - આકૃતિના અંકન અનુસાર સાચો વિકલ્પ).
૧૨. એક લેબોરેટરી થર્મોમીટર 0 °C અને 100 °C વચ્ચે 50 વિભાગો દર્શાવે છે. આ થર્મોમીટરનો દરેક વિભાગ કેટલું માપન કરે છે?
કુલ તાપમાન ગાળો = 100 °C - 0 °C = 100 °C
વિભાગોની સંખ્યા = 50
દરેક વિભાગનું મૂલ્ય = 100 °C ÷ 50 = 2 °C.
આમ, થર્મોમીટરનો દરેક એક નાનો વિભાગ 2 °C નું માપન કરે છે.
૧૩. થર્મોમીટરનો એવો માપક્રમ દોરો કે જેના નાનામાં નાના ભાગનું મૂલ્ય 0.5 °C હોય. તમે માત્ર 10 °C અને 20 °C વચ્ચેનો માપક્રમ પણ દોરી શકો છો.
૧૪. કોમલ તમને કહે છે કે તેને 101 ડિગ્રીનો તાવ છે. તો તે સેલ્સિયસ માપક્રમમાં હશે કે ફેરનહીટ માપક્રમમાં?
સમજૂતી : જો તે 101 °C હોય તો તે પાણીના ઉત્કલનબિંદુ (100 °C) કરતાં પણ વધુ ગરમ થઈ જાય, જે માનવ શરીર માટે અશક્ય અને જીવલેણ છે. માનવ શરીરનું સામાન્ય તાપમાન 98.6 °F હોય છે અને તાવ આવે ત્યારે તે વધીને 101 °F નોંધાય છે.
✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦
૧. પ્રાણીઓના શરીરનું સામાન્ય તાપમાન કેવી રીતે માપવામાં આવે છે? (બિલાડી, કૂતરો, ઘોડો, ઊંટ, ગાય અને ભેંસ).
• ગાય અને ભેંસ : આશરે 38.5 °C (101.5 °F)
• કૂતરો અને બિલાડી : આશરે 38.0 °C થી 39.2 °C (101 °F થી 102.5 °F)
• ઘોડો : આશરે 37.5 °C થી 38.0 °C (100 °F)
• ઊંટ : 34 °C થી 41 °C (ઊંટ રણમાં પાણી બચાવવા માટે પોતાના શરીરનું તાપમાન દિવસ અને રાત અનુસાર બદલી શકે છે).
૨. ભારતમાં સૌથી વધુ ઠંડા અને સૌથી વધુ ગરમ સ્થળો કયા માનવામાં આવે છે? ત્યાં લઘુત્તમ અને મહત્તમ તાપમાન કેટલું નોંધાય છે?
• સૌથી ઠંડું સ્થળ : દ્રાસ (લદ્દાખ / જમ્મુ-કાશ્મીર) – જ્યાં શિયાળામાં લઘુત્તમ તાપમાન -45 °C થી -50 °C સુધી નીચું જતું રહે છે.
• સૌથી ગરમ સ્થળ : ફલોદી (રાજસ્થાન) – જ્યાં ઉનાળામાં મહત્તમ તાપમાન 51.0 °C જેટલું ઊંચું નોંધાઈ ચૂક્યું છે.
૩. આપણા સૌરમંડળના વિવિધ ગ્રહોનું સૂર્યથી અંતર અને સરેરાશ તાપમાન. શું સૂર્યથી અંતર વધવાની સાથે ગ્રહોનું તાપમાન ઘટે છે?
• સામાન્ય રીતે સૂર્યથી અંતર વધતા ગ્રહોનું તાપમાન ઘટે છે, પરંતુ શુક્ર (Venus) અપવાદ છે. શુક્રના વાતાવરણમાં પુષ્કળ કાર્બન ડાયોક્સાઇડ હોવાથી તે ગ્રીનહાઉસ અસરને લીધે બુધ કરતાં પણ વધુ ગરમ (લગભગ 465 °C) છે!
• ગ્રહોના સરેરાશ તાપમાન: બુધ (~167 °C), શુક્ર (~465 °C), પૃથ્વી (~15 °C), મંગળ (~ -65 °C), ગુરુ (~ -110 °C), શનિ (~ -140 °C), યુરેનસ (~ -195 °C), નેપ્ચ્યુન (~ -200 °C).
إرسال تعليق