GSEB Std 6 Social Science Chapter 8 Vividhatama Ekta Athva Anekma Ek Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 8 "વિવિધતામાં એકતા અથવા 'અનેકમાં એક'" (Unity in Diversity, or 'Many in the One') ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), રાષ્ટ્રગીતમાં વિવિધતા અને એકતા, પંચતંત્ર અને લોકવાર્તાઓ તેમજ સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 8 IMP Notes) ✦
- વિવિધતામાં એકતા : ભારત એક વિશાળ ઉપખંડ છે, જ્યાં ભાષા, પહેરવેશ, ખાનપાન, ઉત્સવો અને રીતરિવાજોમાં અનેકવિધ ભિન્નતાઓ હોવા છતાં એક જ અતૂટ સાંસ્કૃતિક સૂત્રથી સમગ્ર રાષ્ટ્ર જોડાયેલું છે.
- શ્રી અરવિંદનું ચિંતન : વિવિધતામાં એકતાનો સિદ્ધાંત ભારતીય સંસ્કૃતિ માટે સહજ છે અને આ એકતા તેના સ્વભાવ અને આધ્યાત્મિક પાયા પર રચાયેલી છે.
- રાષ્ટ્રગીત અને એકતા : ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોર રચિત 'જન ગણ મન'માં પંજાબ, સિંધુ, ગુજરાત, મરાઠા, દ્રવિડ, ઉત્કલ અને બંગાળ જેવા વિવિધ પ્રદેશો, વિંધ્ય-હિમાચલ પર્વતો અને ગંગા-યમુના નદીઓનો ઉલ્લેખ કરીને ભારતની અખંડ એકતાનું સુંદર ગાન કરવામાં આવ્યું છે.
- મહાકાવ્યો અને લોકસાહિત્ય : રામાયણ અને મહાભારત જેવા મહાકાવ્યો ભારતના દરેક ખૂણે પ્રાદેશિક ભાષાઓમાં પહોંચ્યા છે અને સામાન્ય લોકોના જીવનમૂલ્યોને ઊંડાણપૂર્વક સમૃદ્ધ કર્યા છે.
- પંચતંત્રની વાર્તાઓ : પંડિત વિષ્ણુ શર્મા રચિત પંચતંત્રની બોધકથાઓ નીતિશાસ્ત્ર, વ્યવહારકુશળતા અને મિત્રતાના મૂલ્યો શીખવે છે, જે આજે પણ સમગ્ર વિશ્વમાં એટલી જ પ્રસ્તુત છે.
- સાંસ્કૃતિક સમન્વય : પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ તેમના પુસ્તક 'ડિસ્કવરી ઓફ ઇન્ડિયા'માં નોંધ્યું છે કે ભારતના નિરક્ષર ગ્રામજનો પણ રામાયણ-મહાભારતના સંદર્ભો અને નૈતિક મૂલ્યોથી સંપન્ન જીવન જીવતા હતા.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. પ્રકરણની શરૂઆતમાં પેજ પર આપેલાં બે અવતરણો ઉપર વર્ગમાં ચર્ચા કરો.
જવાબ - 1 :
પ્રકરણની શરૂઆતમાં આપેલાં બે પ્રમુખ અવતરણો અને તેનું અર્થઘટન :
(૧) રવીન્દ્રનાથ ટાગોરનું અવતરણ : "હે પ્રભુ, મારી પ્રાર્થનાને સ્વીકારો કે હું ક્યારેય અનેકમાં એકના સ્પર્શની આનંદમય અનુભૂતિ ગુમાવું નહીં."
• ચર્ચા : આ પ્રાર્થના દર્શાવે છે કે બહારથી દેખાતી વિવિધતા (જુદી જુદી જાતિઓ, ભાષાઓ અને સંસ્કૃતિઓ) ની પાછળ રહેલું એક જ પરમ દૈવી તત્વ અને એકતાનો ભાવ ક્યારેય ભૂલાવો ન જોઈએ. અનેકતામાં છુપાયેલી આંતરિક એકતા જ ભારતીય જીવનનો સાચો આનંદ છે.
(૨) શ્રી અરવિંદનું અવતરણ : "વિવિધતામાં એકતાનો સિદ્ધાંત હંમેશાં (ભારત માટે) સહજ છે. અને તેનું પાલન તેના અસ્તિત્વનો મૂળભૂત માર્ગ અને તેનો સ્વભાવ છે..."
• ચર્ચા : ભારત માટે વિવિધતા એ કોઈ બહારથી લાદેલી બાબત નથી પરંતુ તે તેનો સહજ સ્વભાવ છે. ભારતે ક્યારેય વિવિધતાને નકારી નથી, પરંતુ તમામ ભેદોને સ્વીકારીને એક અતૂટ સાંસ્કૃતિક તાંતણે બાંધ્યા છે, જે આપણી શાશ્વત તાકાત છે.
2. રાષ્ટ્રગીતના આધારે તેમાં ક્યાં ક્યાં વિવિધતા અને એકતા જોવા મળે છે તેની નોંધ કરો.
જવાબ - 2 :
આપણા રાષ્ટ્રગીત 'જન ગણ મન'માં ભારતની ભૌગોલિક-સાંસ્કૃતિક વિવિધતા અને રાષ્ટ્રીય એકતાનું અદભુત દર્શન થાય છે:
• વિવિધતાનાં દર્શન :
(૧) વિવિધ પ્રદેશો અને સંસ્કૃતિઓ : 'પંજાબ, સિંધુ, ગુજરાત, મરાઠા, દ્રાવિડ (દક્ષિણ ભારત), ઉત્કલ (ઓડિશા), બંગાળ' જેવા દેશના તમામ છેવાડાના વિસ્તારોનો સમાવેશ થાય છે.
(૨) ભૌગોલિક વિવિધતા : 'વિંધ્ય' અને 'હિમાચલ' જેવી પર્વતમાળાઓ તથા 'યમુના' અને 'ગંગા' જેવી પવિત્ર નદીઓ તેમજ વિશાળ 'ઉચ્છલ જલધિ તરંગ' (મહાસાગરોના મોજાં) નું વર્ણન છે.
• એકતાનાં દર્શન :
આ તમામ વિવિધ પ્રદેશો, પર્વતો અને નદીઓ સાથે મળીને એક જ પરમ ચેતનાના 'તવ શુભ નામે જાગે, તવ શુભ આશિષ માગે, ગાહે તવ જયગાથા' કહીને એક રાષ્ટ્ર તરીકે એકઠા થાય છે અને છેલ્લે 'જનગણ મંગલદાયક જય હે, ભારત ભાગ્ય વિધાતા' કહીને સમગ્ર દેશની અખંડ એકતા પ્રગટ કરે છે.
3. પંચતંત્રમાંથી કેટલીક વાર્તાઓ પસંદ કરો અને ચર્ચા કરો કે તેમનો બોધ આજે પણ કેવી રીતે પ્રસ્તુત છે. તેની ચર્ચા કરો. શું તમને તમારા પ્રદેશની આવી જ કોઈ વાર્તાઓની ખબર છે ?
જવાબ - 3 :
પંચતંત્રની વાર્તાઓ અને આજની પ્રસ્તુતતા :
(૧) સંપ ત્યાં રંગ (કબૂતરોની વાર્તા) : પારધીની જાળમાં ફસાયેલાં કબૂતરો એકસાથે પાંખો ફફડાવીને આખી જાળ લઈને ઊડી જાય છે. ➔ આજનો બોધ : કોઈપણ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિ કે પડકારનો સામનો કરવા માટે ટીમવર્ક અને સંગઠનશક્તિ અનિવાર્ય છે.
(૨) ચતુર સસલું અને સિંહ : નાનું સસલું પોતાની બુદ્ધિ વાપરીને અહંકારી સિંહને કૂવામાં તેનો જ પડછાયો બતાવીને મારી નાખે છે. ➔ આજનો બોધ : શારીરિક બળ કરતાં બુદ્ધિબળ હંમેશાં ચડિયાતું હોય છે.
(૩) વાંદરો અને મગર : વાંદરો ઉપસ્થિત સંકટ વખતે સમયસૂચકતા વાપરીને જીવ બચાવે છે. ➔ આજનો બોધ : મુસીબતના સમયે ગભરાયા વગર હાજરજવાબીપણું રાખવું જોઈએ.
અમારા પ્રદેશની વાર્તાઓ :
હા, ગુજરાતમાં લોકસાહિત્યમાં 'શેખચલ્લીની વાર્તાઓ', 'કાગડો અને શિયાળ', 'બિલાડીના ટોપલાવાળી વાર્તા' તેમજ ઝવેરચંદ મેઘાણી સંપાદિત 'સૌરાષ્ટ્રની રસધાર'ની નૈતિક અને વીરતાની લોકકથાઓ ખૂબ જાણીતી છે.
4. તમારા પ્રદેશમાંથી કેટલીક લોકવાર્તાઓ એકત્રિત કરો અને તેમના બોધની ચર્ચા કરો.
જવાબ - 4 :
ગુજરાતની લોકવાર્તાઓ અને તેમાંથી મળતો બોધ:
(૧) સાચી મિત્રતા (કચ્છ/સૌરાષ્ટ્રની લોકવાર્તા) : મુશ્કેલીના સમયે પોતાના મિત્ર માટે સર્વસ્વ ન્યોછાવર કરી દેતા બે મિત્રોની કથા.
• બોધ : સાચો મિત્ર સંપત્તિ વખતે નહીં પણ વિપત્તિના સમયે જ પરખાય છે.
(૨) દરબાર અને શરણાગત પક્ષી : શરણે આવેલા હોલાને બચાવવા માટે પોતાના શરીરનું માંસ તોળી આપનાર ઉદાર રાજાની કથા.
• બોધ : શરણે આવેલા નિર્દોષ જીવનું રક્ષણ કરવું એ સૌથી મોટો માનવધર્મ અને ક્ષાત્રધર્મ છે.
(૩) દાતાર ભગતની વાત : ભૂખ્યાને અન્ન આપવું અને અતિથિ સત્કાર કરવો.
• બોધ : નિઃસ્વાર્થ સેવા અને પરોપકારથી જ સાચું પુણ્ય અને આત્મસંતોષ મળે છે.
5. શું એવી કોઈ પ્રાચીન વાર્તા છે કે જેને તમે કલાના કોઈ સ્વરૂપ દ્વારા સાકાર થતી જોઈ છે ? તે શિલ્પ, ચિત્ર, નૃત્ય, ફિલ્મ હોઈ શકે છે. તમારા મિત્રો સાથે ચર્ચા કરો.
જવાબ - 5 :
હા, આવી અનેક પ્રાચીન વાર્તાઓ વિવિધ કલા સ્વરૂપોમાં સાકાર થયેલી જોઈ છે :
(૧) શિલ્પકલા : પ્રાચીન મંદિરો (જેમ કે ઈલોરાની ગુફાઓ અને મહાબલિપુરમ) માં પથ્થર પર કંડારેલી 'અર્જુનની તપસ્યા' અને રામાયણ-મહાભારતના પ્રસંગોના જીવંત શિલ્પો જોવા મળે છે.
(૨) ચિત્રકલા : રાજસ્થાનની 'ફડ ચિત્રકલા' અને ગુજરાત-મહારાષ્ટ્રની 'વારલી ચિત્રકલા'માં લોકવાર્તાઓ અને રામાયણના દૃશ્યો કંડારવામાં આવે છે.
(૩) નૃત્યકલા : કથકલી અને ભરતનાટ્યમ્ જેવા શાસ્ત્રીય નૃત્યોમાં મુદ્રાઓ અને અભિનય દ્વારા દ્રૌપદી વસ્ત્રાહરણ કે રામ-રાવણ યુદ્ધની પ્રાચીન વાર્તાઓ રંગમંચ પર પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે.
(૪) ફિલ્મ અને એનિમેશન : રામાનંદ સાગરની 'રામાયણ' અને બી.આર. ચોપરાની 'મહાભારત' ધારાવાહિક તેમજ 'હનુમાન' અને 'બાલ ગણેશ' જેવી એનિમેશન ફિલ્મો દ્વારા પ્રાચીન કથાઓ આધુનિક રીતે સાકાર થઈ છે.
6. ભારતના પ્રથમ વડાપ્રધાન જવાહરલાલ નેહરુએ સ્વાતંત્ર્ય પહેલાં ભારતના ઘણા ભાગોમાં પ્રવાસ કર્યો હતો. ત્યારે તેમના દ્વારા અપાયેલાં અવતરણની વર્ગમાં ચર્ચા કરો.
જવાબ - 6 :
પંડિત જવાહરલાલ નેહરુના અવતરણ પર ચર્ચા અને તારણો :
(૧) સાંસ્કૃતિક પૃષ્ઠભૂમિની એકતા : નેહરુજીએ નોંધ્યું કે ઉત્તરથી દક્ષિણ અને પૂર્વથી પશ્ચિમ ભારતના ખૂણેખૂણે ભલે ભાષાઓ બદલાતી હોય, પરંતુ લોકોના જીવનમાં રામાયણ અને મહાભારતના આદર્શો એકસમાન રીતે વણાયેલા હતા.
(૨) લોકોના સંસ્કારો : નિરક્ષર ગ્રામજનો ભલે શાળાએ ગયા નહોતા, છતાં પણ તેમને સેંકડો નીતિશ્લોકો અને બોધકથાઓ કંઠસ્થ હતા. તેઓ વાતચીતમાં આ પ્રાચીન સંદર્ભોનો સહજ ઉપયોગ કરતા હતા.
(૩) નૈતિક મૂલ્યોનું સિંચન : આ પ્રાચીન ગ્રંથોએ ભારતના સામાન્ય નાગરિકને સત્ય, ત્યાગ, ધર્મ અને સદાચાર જેવા ઉચ્ચ નૈતિક મૂલ્યો આપ્યા હતા, જે ભારતની સાચી આંતરિક એકતાનો પાયો છે.
Post a Comment