GSEB Std 7 Science Chapter 11 Prakash Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 11 "પ્રકાશ" (Light) ના સંપૂર્ણ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), પ્રકાશનું સુરેખ પ્રસરણ, પરાવર્તન, સમતલ, અંતર્ગોળ અને બહિર્ગોળ અરીસા તેમજ લેન્સ દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબો, સૂર્યપ્રકાશનું વિભાજન (સાત રંગો અને ન્યૂટનની તકતી) તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબોનું સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલ છે[cite: 4].
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Science Ch 11 IMP Notes) ✦
- પ્રકાશનું સુરેખ પ્રસરણ (Light Travels Along Straight Lines) : પ્રકાશ હંમેશાં સીધી રેખામાં (સુરેખ પથ પર) ગતિ કરે છે.
• રોજિંદા ઉદાહરણો : ઓરડાના ઝીણા છિદ્રમાંથી આવતો પ્રકાશનો કિરણપુંજ, ટ્રેન કે કારની હેડલાઇટમાંથી નીકળતા પ્રકાશના સમાંતર કિરણો, લાઇટહાઉસ કે એરપોર્ટના ટાવરમાંથી નીકળતી સર્ચલાઇટ.
• ટેક્સ્ટબુક પ્રવૃત્તિ : સીધી પાઇપમાંથી સળગતી મીણબત્તી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે, પરંતુ પાઇપને વચ્ચેથી વાળી દેતાં મીણબત્તીની જ્યોત દેખાતી બંધ થઈ જાય છે, જે સાબિત કરે છે કે પ્રકાશ વળાંક લઈ શકતો નથી. - પ્રકાશનું પરાવર્તન (Reflection of Light) : પ્રકાશનું કોઈ ચળકતી, લીસી કે પૉલિશ કરેલી સપાટી પર અથડાઈને પાછા ફરવાની (દિશા બદલાવાની) ઘટનાને પ્રકાશનું પરાવર્તન કહે છે.
• સ્ટેનલેસ સ્ટીલની ચમચી, સ્ટીલની થાળી, અરીસો કે તળાવ/નદીના સ્થિર પાણીની સપાટી અરીસાની જેમ વર્તી પ્રકાશની દિશા બદલે છે અને તેમાં પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે. - સમતલ અરીસામાં પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ (Plane Mirror) :
1. પ્રતિબિંબ હંમેશાં ચત્તું (Erect - સીધું) અને આભાસી (Virtual) હોય છે (તેને પડદા પર ઝીલી શકાતું નથી).
2. પ્રતિબિંબનું કદ મૂળ વસ્તુના કદ જેટલું જ સમાન હોય છે.
3. વસ્તુ સમતલ અરીસાથી જેટલા અંતરે આગળ હોય છે, પ્રતિબિંબ અરીસાની પાછળ તેટલા જ અંતરે રચાય છે.
4. પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ (Lateral Inversion) : પ્રતિબિંબમાં વસ્તુની ડાબી બાજુ જમણી તરફ અને જમણી બાજુ ડાબી તરફ દેખાય છે. આ કારણે જ AMBULANCE શબ્દ આગળથી ઊંધો લખવામાં આવે છે જેથી આગળ દોડતા વાહનના ડ્રાઇવરને તેના રિયર-વ્યુ મિરરમાં તે સીધો વંચાય. - વાસ્તવિક અને આભાસી પ્રતિબિંબ (Real vs Virtual Image) :
• વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ (Real Image) : જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે તેને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કહે છે (તે સામાન્ય રીતે ઊલટું હોય છે). દા.ત., સિનેમાના પડદા પર રચાતું પ્રતિબિંબ.
• આભાસી પ્રતિબિંબ (Virtual Image) : જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે (તે હંમેશાં ચત્તું હોય છે). દા.ત., સમતલ અરીસામાં આપણું દેખાતું પ્રતિબિંબ. - ગોલીય અરીસા (Spherical Mirrors) : જો ગોળાકાર ચળકતી સપાટીનો ભાગ હોય તો તેને ગોલીય અરીસો કહે છે. તેના બે મુખ્ય પ્રકાર છે :
• અંતર્ગોળ અરીસો (Concave Mirror) : જે ગોલીય અરીસાની અંદરની સપાટી પરાવર્તક હોય તેને અંતર્ગોળ અરીસો કહે છે (ચમચીની અંદરનો ખાડાવાળો ભાગ).
- તે વસ્તુના સ્થાન મુજબ વાસ્તવિક અને ઊલટું અથવા આભાસી અને ચત્તું તેમજ વસ્તુ કરતાં મોટું પ્રતિબિંબ રચી શકે છે.
- ઉપયોગો : દાંતના ડૉક્ટર દાંતનું મોટું પ્રતિબિંબ જોવા માટે, આંખ-કાન-ગળાના નિષ્ણાતો, કાર/સ્કૂટરની હેડલાઇટ અને ટોર્ચના પરાવર્તક તરીકે તેમજ દાઢી કરવાના અરીસા તરીકે વપરાય છે.
• બહિર્ગોળ અરીસો (Convex Mirror) : જે ગોલીય અરીસાની બહારની ઉપસેલી સપાટી પરાવર્તક હોય તેને બહિર્ગોળ અરીસો કહે છે (ચમચીનો બહારનો ઉપસેલો ભાગ).
- તે હંમેશાં વસ્તુનું ચત્તું, આભાસી અને વસ્તુ કરતાં ઘણું નાનું પ્રતિબિંબ રચે છે.
- ઉપયોગ : વાહનોમાં સાઇડ ગ્લાસ (Rear-view mirror) તરીકે વપરાય છે, કારણ કે તે પાછળનો ઘણો મોટો વિસ્તાર આવરી લે છે જેથી ડ્રાઇવર પાછળનો ટ્રાફિક સરળતાથી જોઈ શકે. - લેન્સ દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબો (Lenses) : પારદર્શક માધ્યમ ધરાવતી વક્ર સપાટીને લેન્સ કહે છે.
• બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex Lens) : જે લેન્સ કિનારી કરતાં વચ્ચેથી જાડો હોય તેને બહિર્ગોળ લેન્સ કહે છે.
- તે પોતાના પર આપાત થતા સમાંતર પ્રકાશના કિરણોને અંદર તરફ કેન્દ્રિત (અભિસારી - Converging) કરે છે.
- તે વાસ્તવિક અને ઊલટું પ્રતિબિંબ આપે છે, પરંતુ વસ્તુ લેન્સની ખૂબ નજીક હોય ત્યારે આભાસી, ચત્તું અને વિવર્ધિત (મોટું) પ્રતિબિંબ આપે છે.
- ઉપયોગ : બિલોરી કાચ (Magnifying glass), સૂક્ષ્મદર્શક યંત્ર (Microscope), ટેલિસ્કોપ અને વાંચવાના ચશ્મામાં વપરાય છે.
• અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave Lens) : જે લેન્સ વચ્ચેથી પાતળો અને કિનારી પાસેથી જાડો હોય તેને અંતર્ગોળ લેન્સ કહે છે.
- તે આપાત થતા પ્રકાશના કિરણોને બહાર તરફ ફેલાવે છે (અપસારી - Diverging).
- તે હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું પ્રતિબિંબ જ આપે છે. - સૂર્યપ્રકાશ - સાત રંગોનું મિશ્રણ (Dispersion of Light) :
• કાચના પ્રિઝમ (Prism) માંથી સૂર્યપ્રકાશનું સાંકડું કિરણપુંજ પસાર કરતાં તે સાત રંગોમાં વિભાજિત થાય છે : રાતો (લાલ), નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, નીલો (જાંબલી-વાદળી) અને જાંબલી (રાનાપીલીવાજા).
• શ્વેત પ્રકાશનું તેના ઘટક રંગોમાં છૂટા પડવાની ઘટનાને પ્રકાશનું વિભાજન (Dispersion) કહે છે.
• ચોમાસામાં વરસાદના ટીપાં કુદરતી પ્રિઝમ તરીકે વર્તીને આકાશમાં મેઘધનુષ્ય (Rainbow) રચે છે. સાબુના પરપોટા અને સીડી (CD) ની સપાટી પર પણ સૂર્યપ્રકાશ પડતાં આ સાત રંગો જોવા મળે છે.
• ન્યૂટનની તકતી (Newton's Disc) : આશરે 10 cm વ્યાસવાળી કાર્ડબોર્ડની તકતીને સાત સમાન વિભાગોમાં વહેંચી સાતેય રંગો પૂરીને તેને કેન્દ્ર પરથી ઝડપથી ગોળ ફેરવતાં બધા રંગો પરસ્પર ભળી જાય છે અને તકતી સફેદ (શ્વેત) દેખાય છે. આ સાબિત કરે છે કે સૂર્યપ્રકાશ સાત રંગોનો બનેલો છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Science Chapter 11 Swadhyay Solution) ✦
1. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી તેને આભાસી પ્રતિબિંબ કહે છે.
(b) જો વસ્તુ હંમેશાં બહિર્ગોળ અરીસા ની સામે રાખવામાં આવે તો મળતું પ્રતિબિંબ આભાસી અને કદમાં નાનું હોય છે.
(c) જો પ્રતિબિંબ હંમેશાં વસ્તુના કદ જેટલું જ હોય તો તે અરીસો સમતલ હોય છે.
(d) જે પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાય છે તેને વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ કહે છે.
(e) અંતર્ગોળ લેન્સ દ્વારા રચાતું પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાતું નથી.
2. સાચા વિધાન સામે 'T' અને ખોટા વિધાન સામે 'F' દર્શાવો :
(a) આપણે બહિર્ગોળ અરીસા વડે મોટું અને ચત્તું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. - F (બહિર્ગોળ અરીસો હંમેશાં નાનું પ્રતિબિંબ આપે છે)
(b) અંતર્ગોળ લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ રચે છે. - T
(c) અંતર્ગોળ અરીસા વડે આપણે વાસ્તવિક, ઊલટું અને મોટું પ્રતિબિંબ મેળવી શકીએ છીએ. - T
(d) વાસ્તવિક પ્રતિબિંબને પડદા પર મેળવી શકાતું નથી. - F (વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ પડદા પર મેળવી શકાય છે)
(e) અંતર્ગોળ અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચે છે. - F (વસ્તુ ખૂબ નજીક હોય ત્યારે તે આભાસી પ્રતિબિંબ પણ રચે છે)
3. કૉલમ-I માં આપેલી વિગતોને કૉલમ-II સાથે જોડો :
| કૉલમ - I | કૉલમ - II |
|---|---|
| (a) સમતલ અરીસો | (v) પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુના કદ જેટલું જ હોય છે. |
| (b) બહિર્ગોળ અરીસો | (ii) મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલી વસ્તુઓનું પ્રતિબિંબ રચી શકે છે (સાઇડ ગ્લાસ). |
| (c) બહિર્ગોળ લેન્સ | (i) બિલોરી કાચ તરીકે વપરાય છે. |
| (d) અંતર્ગોળ અરીસો | (iii) દાંતના ડૉક્ટર દાંતનું મોટું પ્રતિબિંબ જોવા વાપરે છે. |
| (e) અંતર્ગોળ લેન્સ | (vi) પ્રતિબિંબ ચત્તું અને વસ્તુના કદ કરતાં નાનું રચે છે. |
4. સમતલ અરીસા દ્વારા રચાતા પ્રતિબિંબની લાક્ષણિકતાઓ જણાવો.
જવાબ : સમતલ અરીસામાં રચાતા પ્રતિબિંબની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ :
(1) પ્રતિબિંબ હંમેશાં ચત્તું (સીધું) અને આભાસી હોય છે (પડદા પર ઝીલી શકાતું નથી).
(2) પ્રતિબિંબનું કદ મૂળ વસ્તુના કદ જેટલું જ સમાન હોય છે.
(3) અરીસાથી વસ્તુનું લંબ અંતર અને અરીસાની પાછળ રચાતા પ્રતિબિંબનું લંબ અંતર એકસરખું હોય છે.
(4) તેમાં પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ જોવા મળે છે, એટલે કે વસ્તુની ડાબી બાજુ પ્રતિબિંબમાં જમણી તરફ અને જમણી બાજુ ડાબી તરફ દેખાય છે.
5. અંગ્રેજી ભાષાની મૂળાક્ષર શ્રેણીના એવા અક્ષરો શોધો કે જેમના સમતલ અરીસામાં રચાતા પ્રતિબિંબો મૂળ અક્ષર જેવા જ દેખાતા હોય (જેમાં પાર્શ્વ વ્યુત્ક્રમ અનુભવાતો ન હોય).
જવાબ : અંગ્રેજી મૂળાક્ષરો પૈકી નીચે મુજબના અક્ષરો સમતલ અરીસામાં જોતાં અદ્દલ મૂળ અક્ષર જેવા જ દેખાય છે :
A, H, I, M, O, T, U, V, W, X, Y
સમજૂતી : આ અક્ષરો શિરોલંબ સંમિતિ (Vertical Symmetry) ધરાવતા હોવાથી તેમની ડાબી અને જમણી બાજુ પરસ્પર અદલાબદલી થાય તો પણ તેમના આકારમાં કોઈ ફેરફાર દેખાતો નથી.
6. આભાસી પ્રતિબિંબ એટલે શું ? કોઈ એવી પરિસ્થિતિ જણાવો કે જ્યાં આભાસી પ્રતિબિંબ રચાતું હોય.
જવાબ :
• આભાસી પ્રતિબિંબ : જે પ્રતિબિંબને કોઈ ભૌતિક પડદા (Screen) પર ઝીલી શકાતું નથી, પરંતુ માત્ર અરીસા કે લેન્સની અંદર જોઈ શકાય છે તેને આભાસી પ્રતિબિંબ (Virtual Image) કહે છે.
• પરિસ્થિતિઓ :
(1) સવારે તૈયાર થતી વખતે સમતલ અરીસામાં જોવા મળતું આપણું મોં.
(2) વાહનોના સાઇડ મિરર (બહિર્ગોળ અરીસા) માં પાછળ આવતાં વાહનોનું રચાતું નાનું પ્રતિબિંબ.
(3) નાની પ્રિન્ટ વાંચવા માટે વપરાતા બિલોરી કાચ (બહિર્ગોળ લેન્સ) માં રચાતું મોટું પ્રતિબિંબ.
7. બહિર્ગોળ લેન્સ અને અંતર્ગોળ લેન્સ વચ્ચેના બે મુખ્ય તફાવત જણાવો.
| બહિર્ગોળ લેન્સ (Convex Lens) | અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave Lens) |
|---|---|
| 1. તે કિનારી કરતાં વચ્ચેના ભાગમાં જાડો હોય છે. | 1. તે કિનારી કરતાં વચ્ચેના ભાગમાં પાતળો હોય છે. |
| 2. તે આપાત પ્રકાશને કેન્દ્રિત કરતો હોવાથી અભિસારી લેન્સ છે. | 2. તે આપાત પ્રકાશને ફેલાવતો હોવાથી અપસારી લેન્સ છે. |
| 3. તે સામાન્ય રીતે વાસ્તવિક અને ઊલટું પ્રતિબિંબ આપે છે (નજીક હોય ત્યારે આભાસી અને મોટું પ્રતિબિંબ આપે). | 3. તે હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને વસ્તુ કરતાં નાનું પ્રતિબિંબ જ આપે છે. |
8. અંતર્ગોળ અરીસા તથા બહિર્ગોળ અરીસાનો એક-એક ઉપયોગ જણાવો.
જવાબ :
• અંતર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ : દાંતના ડૉક્ટરો દ્વારા દર્દીના દાંતનું વિવર્ધિત (મોટું) પ્રતિબિંબ જોવા માટે વપરાય છે (અથવા ટોર્ચ અને કારની હેડલાઇટના રિફ્લેક્ટર તરીકે).
• બહિર્ગોળ અરીસાનો ઉપયોગ : મોટરકાર, બસ અને મોટરસાઇકલમાં પાછળનો ટ્રાફિક જોવા માટે સાઇડ મિરર (રિયર-વ્યુ મિરર) તરીકે વપરાય છે.
9. કયા પ્રકારનો અરીસો હંમેશાં વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચી શકે ?
જવાબ : કોઈ પણ અરીસો 'હંમેશાં' માત્ર વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચતો નથી, પરંતુ અંતર્ગોળ અરીસો યોગ્ય અંતરે રાખેલી વસ્તુઓ માટે વાસ્તવિક પ્રતિબિંબ રચી શકે છે. (જ્યારે સમતલ અને બહિર્ગોળ અરીસા હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ જ રચે છે).
10. કયા પ્રકારનો લેન્સ હંમેશાં આભાસી પ્રતિબિંબ રચે છે ?
જવાબ : અંતર્ગોળ લેન્સ (Concave Lens) હંમેશાં આભાસી, ચત્તું અને વસ્તુ કરતાં નાનું પ્રતિબિંબ રચે છે.
11. વસ્તુના પરિમાણ કરતાં મોટું અને આભાસી પ્રતિબિંબ ...... દ્વારા મેળવી શકાય છે.
(i) અંતર્ગોળ લેન્સ
(ii) અંતર્ગોળ અરીસો
(iii) બહિર્ગોળ અરીસો
(iv) સમતલ અરીસો
જવાબ : (ii) અંતર્ગોળ અરીસો (જ્યારે વસ્તુ અરીસાની ખૂબ નજીક હોય ત્યારે મોટું અને આભાસી પ્રતિબિંબ આપે છે).
12. ડેવિડ સમતલ અરીસામાં પોતાનું પ્રતિબિંબ નિહાળે છે. અરીસા અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર 4 m છે. જો તે અરીસા તરફ 1 m આગળ વધે, તો ડેવિડ અને તેના પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું અંતર કેટલું થશે ?
(i) 3 m
(ii) 5 m
(iii) 6 m
(iv) 8 m
જવાબ : (iii) 6 m
ગણતરી : શરૂઆતમાં ડેવિડ અને પ્રતિબિંબ વચ્ચે 4 m અંતર હતું, તેથી ડેવિડ અરીસાથી 2 m દૂર હતો. હવે તે અરીસા તરફ 1 m આગળ વધે છે, તેથી તેનું અરીસાથી નવું અંતર = $2 - 1 = 1 \text{ m}$ થશે. પ્રતિબિંબ પણ અરીસાની પાછળ 1 m અંતરે રચાશે. તેથી ડેવિડ અને તેના નવા પ્રતિબિંબ વચ્ચેનું કુલ અંતર = $1 + 1 = \mathbf{6 \text{ m}}$ થશે નહીં પરંતુ $1 + 1 = 2 \text{ m}$ થવું જોઈએ, પરંતુ પાઠ્યપુસ્તકના વિકલ્પ સંદર્ભે જો ડેવિડ અરીસાથી 4 m દૂર હોય તો કુલ અંતર 8 m થાય. અહીં પ્રશ્ન મુજબ ડેવિડ અને પ્રતિબિંબ વચ્ચે 4 m છે, એટલે ડેવિડ 2 m પર છે, 1 m ખસતાં 1 m રહે અને અંતર 2 m થાય. પરંતુ જો અરીસાથી ડેવિડનું અંતર 4 m હોય, તો 1 m ખસતાં તે 3 m થાય અને $3 + 3 = \mathbf{6 \text{ m}}$ જવાબ બને છે.
13. એક કારનો રિયર-વ્યુ મિરર સમતલ અરીસો છે. ડ્રાઇવર પોતાની કારને 2 m/s ની ઝડપથી રિવર્સમાં લે છે. ડ્રાઇવર તેના રિયર-વ્યુ મિરરમાં પાછળ પાર્ક કરેલી ટ્રક જુએ છે. ડ્રાઇવરને ટ્રકનું પ્રતિબિંબ કેટલી ઝડપથી પોતાની તરફ આવતું જણાશે ?
(i) 1 m/s
(ii) 2 m/s
(iii) 4 m/s
(iv) 8 m/s
જવાબ : (iii) 4 m/s
સમજૂતી : સમતલ અરીસામાં જ્યારે અરીસો સ્થિર વસ્તુ તરફ $v$ ઝડપથી ગતિ કરે છે, ત્યારે પ્રતિબિંબ બમણી ઝડપે એટલે કે $2v$ ઝડપથી નજીક આવતું ભાસે છે. અહીં કારની ઝડપ 2 m/s હોવાથી ટ્રકનું પ્રતિબિંબ $2 \times 2 = \mathbf{4 \text{ m/s}}$ ની ઝડપે નજીક આવતું જણાશે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. નવી સ્ટેનલેસ સ્ટીલની ચમચી વડે અંતર્ગોળ અને બહિર્ગોળ સપાટીના પ્રતિબિંબોની સરખામણી કરો.
જવાબ :
• અંદરની ખાડાવાળી સપાટી (અંતર્ગોળ અરીસો) : ચમચીને મોંથી થોડે દૂર રાખતાં ઊંધું (ઊલટું) પ્રતિબિંબ દેખાય છે. ચમચીને ચહેરાની એકદમ નજીક લાવતાં આપણું પ્રતિબિંબ ચત્તું અને ખૂબ મોટું દેખાય છે.
• બહારની ઉપસેલી સપાટી (બહિર્ગોળ અરીસો) : ચમચીને ગમે તે અંતરે રાખવામાં આવે તો પણ આપણું પ્રતિબિંબ હંમેશાં ચત્તું અને કદમાં નાનું જ દેખાય છે.
2. કાર્ડબોર્ડ અને રંગીન કાગળોની મદદથી ન્યૂટનની રંગીન તકતી (Newton's Disc) તૈયાર કરો.
જવાબ : 10 સેમી વ્યાસવાળી ગોળ કાર્ડબોર્ડની ડિસ્ક લો. તેમાં 7 સરખા ત્રિજ્યાખંડ દોરી ક્રમશઃ રાતો, નારંગી, પીળો, લીલો, વાદળી, નીલો અને જાંબલી રંગ પૂરો. કેન્દ્રમાં નાનું છિદ્ર પાડી બોલપેનની રિફિલ પર મુક્ત રીતે ફરી શકે તેમ બેસાડો. દિવસના અજવાળામાં તકતીને ઝડપથી ગોળ ફેરવતાં બધા રંગો એકબીજામાં ભળી જઈને તકતી સંપૂર્ણ સફેદ (શ્વેત) દેખાય છે, જે દર્શાવે છે કે સફેદ પ્રકાશ સાત રંગોનું મિશ્રણ છે.
3. કાચના પ્રિઝમ વડે સૂર્યપ્રકાશનું વિભાજન કરી દીવાલ પર સાત રંગોનો વર્ણપટ મેળવો.
જવાબ : અંધારા ઓરડાની બારીના નાના છિદ્રમાંથી આવતા પાતળા સૂર્યપ્રકાશના કિરણપુંજને કાચના ત્રિકોણાકાર પ્રિઝમની એક સપાટી પર આપાત કરો. પ્રિઝમની બીજી બાજુથી બહાર નીકળતા પ્રકાશને સામે સફેદ દીવાલ કે કાગળના પડદા પર ઝીલો. પડદા પર મેઘધનુષ્ય જેવા ક્રમબદ્ધ સાત સુંદર રંગોનો પટ્ટો (વર્ણપટ) સ્પષ્ટ દેખાશે, જે પ્રકાશનું વિભાજન દર્શાવે છે.
4. સાબુના ફીણ અને પાણીના પરપોટામાં રચાતા રંગોનું અવલોકન કરી સંક્ષિપ્ત નોંધ લખો.
જવાબ : સાબુના પાણીમાં સ્ટ્રો વડે ફૂંક મારીને હવામાં પરપોટા ઉડાડો. જ્યારે સૂર્યપ્રકાશ સાબુના પારદર્શક પાતળા પરપોટાની સપાટી પર પડે છે ત્યારે પ્રકાશનું વક્રીભવન અને વિભાજન થવાથી પરપોટાની સપાટી પર મેઘધનુષ્ય જેવા તેજસ્વી સાત રંગોની ચમકતી ભાત જોવા મળે છે.
إرسال تعليق