GSEB Std 7 Science Chapter 12 Jangalo : Aapani Jivadori Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 12 "જંગલો : આપણી જીવાદોરી" (Forests: Our Lifeline) ના સંપૂર્ણ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), જંગલનું બંધારણ (વિતાન, મુગટ અને વાનસ્પતિક સ્તરો), આહારશૃંખલા, વિઘટકો અને સેન્દ્રિય પદાર્થો, જળચક્ર અને ભૂમિ સંરક્ષણમાં જંગલનો ફાળો તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબોનું સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Science Ch 12 IMP Notes) ✦
- જંગલ એક ગતિશીલ જીવંત અસ્તિત્વ (Forest - A Dynamic Living Entity) : જંગલ એ માત્ર વૃક્ષોનો સમૂહ નથી, પરંતુ વનસ્પતિઓ, વિવિધ વન્ય પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોથી ભરેલું એક વિશાળ કુદરતી નિવસનતંત્ર છે. તે કુદરતમાં જૈવવિવિધતાની જાળવણી કરે છે.
- મુગટ / તાજ (Crown) : વૃક્ષના પ્રકાંડથી ઉપરના ડાળીઓવાળા સમગ્ર ભાગને મુગટ કે તાજ કહે છે. વિવિધ વૃક્ષોના મુગટ જુદા જુદા આકાર અને કદ ધરાવતા હોય છે.
- વિતાન / છત્રછાયા (Canopy) : જંગલમાં ઊંચા વૃક્ષોની ડાળીઓ અને પર્ણો નીચેની નાની વનસ્પતિઓ પર છત જેવું આવરણ બનાવે છે, જેને વિતાન (Canopy) કહે છે.
- વાનસ્પતિક સ્તરો (Vegetation Layers in a Forest) :
જંગલમાં વનસ્પતિઓ ઊંચાઈ પ્રમાણે વિવિધ આડા સ્તરો બનાવે છે :
1. સૌથી ઉપરનું સ્તર : ઊંચા ઘટાદાર વૃક્ષો (સાલ, સાગ, સીસમ, લીમડો, ખાખરો).
2. મધ્યમ સ્તર : ક્ષુપ (Shrubs) અને નાનાં વૃક્ષો.
3. સૌથી નીચેનું સ્તર : છોડવાઓ (Herbs) અને ઘાસ.
4. વન્ય ભોંયતળિયું (Forest Floor) : શેવાળ, હંસરાજ, બિલાડીનો ટોપ (મશરૂમ) અને સડતા પાંદડાંનું સ્તર. - આહારશૃંખલા (Food Chain) : જંગલમાં એક સજીવ બીજા સજીવ પર ખોરાક માટે આધાર રાખે છે. સજીવો વચ્ચેના આ ક્રમબદ્ધ ખોરાકી સંબંધને આહારશૃંખલા કહે છે.
• ઉદાહરણ : ઘાસ ➔ કીટક ➔ દેડકો ➔ સાપ ➔ સમડી.
• જંગલમાં અનેક આહારશૃંખલાઓ પરસ્પર ગૂંથાયેલી હોય છે. જો કોઈ એક શૃંખલામાં ખલેલ પહોંચે તો અન્ય તમામ શૃંખલાઓ અને સમગ્ર નિવસનતંત્ર પ્રભાવિત થાય છે. - વિઘટકો (Decomposers) અને સેન્દ્રિય પદાર્થો (Humus) :
• જંગલના ભોંયતળિયે પડેલા મૃત પર્ણો, સુકાઈ ગયેલા ડાળખાં અને પ્રાણીઓના મળમૂત્રને તોડીને કાળા રંગના સેન્દ્રિય ખાતરમાં ફેરવતા સૂક્ષ્મજીવોને વિઘટકો (Decomposers) કહે છે (જેમ કે બેક્ટેરિયા અને ફૂગ).
• આ પ્રક્રિયાથી જમીનમાં સેન્દ્રિય પદાર્થો (Humus) ઉમેરાય છે, જે જમીનને અત્યંત ફળદ્રુપ બનાવે છે અને વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા પોષકતત્ત્વો પુનઃ શોષાય છે (પોષકતત્ત્વોનું ચક્રીય વહન). - જંગલો : પૃથ્વીના લીલા ફેફસાં (Green Lungs) :
વનસ્પતિઓ દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયામાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ (`CO_2`) વાપરે છે અને ઑક્સિજન (`O_2`) મુક્ત કરે છે. પ્રાણીઓ શ્વસનમાં ઑક્સિજન લે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ બહાર કાઢે છે. આમ, જંગલો વાતાવરણમાં `O_2` અને `CO_2` નું સમતુલન જાળવી રાખતા હોવાથી તેમને કુદરતી લીલા ફેફસાં કહેવાય છે. - જળશોષક અને જળચક્રના નિયામક (Water Regulators) :
• જંગલો કુદરતી જળશોષક તરીકે કાર્ય કરે છે. વરસાદના ટીપાં વૃક્ષોના પર્ણો અને ડાળીઓ પર ધીમેથી પડે છે, જેથી પાણી સીધું જમીન પર અથડાતું નથી.
• વૃક્ષોના મૂળ પાણીને ધીમે ધીમે જમીનમાં ઉતારે છે (અંતઃસ્રવણ), જેથી ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઊંચું આવે છે.
• વૃક્ષો બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા પુષ્કળ પાણી વાતાવરણમાં બાષ્પ રૂપે મુક્ત કરે છે, જે વાદળો બાંધવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મદદરૂપ બને છે. - જમીનનું ધોવાણ અને પૂર નિયંત્રણ (Soil Conservation and Flood Control) :
• વૃક્ષોના મૂળ માટીના કણોને મજબૂતાઈથી જકડી રાખે છે, જેથી પવન કે પાણીના ધસમસતા પ્રવાહથી થતું જમીનનું ધોવાણ અટકે છે.
• જંગલો વરસાદના પાણીના વહેણની ગતિ ધીમી પાડે છે, જેથી નદીઓમાં એકાએક પૂર આવતું નથી. જો જંગલો નષ્ટ થઈ જાય તો વરસાદનું પાણી સીધું વહી જતાં નીચાણવાળા વિસ્તારોમાં વિનાશક પૂર આવે છે અને ફળદ્રુપ માટી ધોવાઈ જાય છે. - જંગલમાંથી મળતી પેદાશો (Forest Products) :
જંગલો આપણને ઇમારતી લાકડું (સાગ, સાલ, સીસમ), બળતણ, ગુંદર, રાળ, કાથો, લાખ, મધ, વાંસ, સીલિંગ વેક્સ, વિવિધ ઔષધિઓ તેમજ કાગળ બનાવવા માટેનો માવો પૂરો પાડે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Science Chapter 12 Swadhyay Solution) ✦
1. જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ જંગલની વૃદ્ધિ અને પુનર્જીવન માટે કેવી રીતે મદદ કરે છે તે સમજાવો.
જવાબ : જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ નીચે મુજબ મદદરૂપ બને છે :
(1) બીજનો ફેલાવો : ઘણા પ્રાણીઓ અને પક્ષીઓ ફળો ખાય છે અને તેમના મળ દ્વારા કે શરીરે ચોંટેલા કાંટાવાળા બીજ દ્વારા બીજને દૂર દૂર સુધી ફેલાવે છે, જેથી વનસ્પતિ નવી જગ્યાએ ઊગી શકે છે.
(2) ખાતર પૂરું પાડવું : પ્રાણીઓનું છાણ અને મૂત્ર સડીને જમીનમાં સેન્દ્રિય પોષકતત્ત્વો ઉમેરે છે, જે નવા અંકુરિત થતા છોડના વિકાસ માટે ઉત્તમ ખાતર બને છે.
(3) પરાગનયન : પતંગિયા, મધમાખી અને કીટકો પુષ્પો વચ્ચે પરાગનયન કરાવી ફળ અને બીજ નિર્માણમાં મદદ કરે છે.
2. જંગલો પૂર કેવી રીતે રોકે છે તે સમજાવો.
જવાબ :
(1) જંગલમાં વૃક્ષોની છત્રછાયા (વિતાન) વરસાદના ટીપાંના સીધા મારાને રોકે છે અને પાણી ધીમે ધીમે ડાળીઓ અને થડ પરથી નીચે ઊતરે છે.
(2) વન્ય ભોંયતળિયું સુકા પાંદડાં અને સેન્દ્રિય પદાર્થોથી ઢંકાયેલું હોવાથી તે સ્પોન્જની જેમ પાણીને શોષી લે છે.
(3) વૃક્ષોના અસંખ્ય મૂળ જમીનને છિદ્રાળુ બનાવે છે, જેથી વરસાદનું મોટાભાગનું પાણી જમીનમાં અંતઃસ્ત્રવણ પામી ભૂગર્ભમાં ઊતરી જાય છે. પરિણામે પાણી સપાટી પર ધસમસતું વહી જતું નથી અને નદીઓમાં અચાનક પૂર આવતું અટકે છે.
3. વિઘટકો એટલે શું ? કોઈ પણ બે વિઘટકોના નામ આપો. તેમનો જંગલમાં શું ફાળો છે ?
જવાબ :
• વ્યાખ્યા : મૃત વનસ્પતિ અને મૃત પ્રાણીઓના શરીરનું વિઘટન કરી તેમને સરળ સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) માં ફેરવતા સૂક્ષ્મજીવોને વિઘટકો કહે છે.
• બે વિઘટકોના નામ : (1) બેક્ટેરિયા (2) ફૂગ.
• જંગલમાં ફાળો : વિઘટકો કચરા અને મૃતદેહોનું વિઘટન કરી જમીનને કાળી અને ફળદ્રુપ બનાવે છે, જેથી પોષકતત્ત્વો જમીનમાં પાછા ફરે છે અને વનસ્પતિને સતત પોષણ મળતું રહે છે. તેઓ જંગલની સફાઈ કુદરતી રીતે કરે છે.
4. વાતાવરણમાં ઓક્સિજન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું સંતુલન જાળવવામાં જંગલોનો ફાળો સમજાવો.
જવાબ :
(1) પ્રાણીઓ શ્વસનક્રિયા દરમિયાન વાતાવરણમાંથી ઑક્સિજન (`O_2`) વાપરે છે અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ (`CO_2`) બહાર કાઢે છે.
(2) જંગલની લીલી વનસ્પતિઓ દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણની પ્રક્રિયામાં આ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુનું શોષણ કરી પોતાનો ખોરાક બનાવે છે અને બદલામાં શુદ્ધ ઑક્સિજન વાયુ વાતાવરણમાં મુક્ત કરે છે.
(3) આ રીતે વાતાવરણમાં બંને વાયુઓનું સંતુલન અવિરત જળવાઈ રહે છે. આ કુદરતી ચક્રને કારણે જંગલોને 'લીલા ફેફસાં' કહે છે.
5. સમજાવો : શા માટે જંગલમાં કશું પણ નકામું (વેસ્ટ) જતું નથી ?
જવાબ : જંગલમાં ઉત્પન્ન થતો તમામ કચરો જૈવિક હોય છે :
• સુકા પાંદડાં, તૂટેલી ડાળીઓ અને પ્રાણીઓના મળમૂત્ર જમીન પર પડે છે.
• જમીનમાં રહેલા વિઘટકો (કીટકો, અળસિયાં, બેક્ટેરિયા અને ફૂગ) આ તમામ કચરાનું વિઘટન કરી તેને સેન્દ્રિય પદાર્થોમાં ફેરવી દે છે.
• આ પોષકતત્ત્વો ફરીથી વનસ્પતિના મૂળ દ્વારા શોષાઈને નવા વૃક્ષોના વિકાસમાં વપરાય છે. આમ, પ્રત્યેક પદાર્થનું કુદરતી પુનઃચક્રણ થતું હોવાથી જંગલમાં કશુંય કચરો બનીને પડ્યું રહેતું નથી.
6. જંગલમાંથી મળતી પાંચ પેદાશોના નામ આપો.
જવાબ : (1) ઇમારતી લાકડું (ટીમ્બર) (2) ગુંદર અને રાળ (3) મધ (4) વિવિધ આયુર્વેદિક ઔષધિઓ (5) કાથો અને લાખ.
7. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) કીટકો, પતંગિયા અને પક્ષીઓ સપુષ્પી વનસ્પતિને પરાગનયન માં મદદ કરે છે.
(b) જંગલ એ હવા અને પાણી નું શુદ્ધિકરણ કરે છે.
(c) છોડવાઓ જંગલનું સૌથી નીચલું સ્તર બનાવે છે.
(d) સડતા પાંદડાં અને પ્રાણીઓનું મળ જંગલની ભૂમિને સેન્દ્રિય પદાર્થો (પોષકતત્ત્વો) થી સમૃદ્ધ બનાવે છે.
8. આપણાથી દૂર આવેલા જંગલોની સ્થિતિ અને મુદ્દાઓ વિશે આપણે શા માટે ચિંતિત થવું જોઈએ ?
જવાબ : ભલે જંગલો આપણાથી ભૌગોલિક રીતે દૂર હોય, છતાં આપણે ચિંતિત થવું જોઈએ કારણ કે :
(1) જંગલો ઘટવાથી વાતાવરણમાં `CO_2` નું પ્રમાણ વધશે, જે વૈશ્વિક તાપમાન વધારી ગ્લોબલ વોર્મિંગ પ્રેરે છે.
(2) વરસાદની અનિયમિતતા સર્જાશે અને દુષ્કાળની પરિસ્થિતિઓ વધશે.
(3) જમીનનું ધોવાણ વધતાં નદીઓમાં કાંપ ભરાશે અને વિનાશક પૂર શહેરો સુધી પહોંચશે.
(4) વન્યજીવોના નિવાસ નષ્ટ થતાં પ્રાણીઓ માનવ વસાહતો તરફ ધસી આવશે અને કિંમતી જૈવવિવિધતા લુપ્ત થઈ જશે.
9. સમજાવો : જંગલોમાં વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું હોવું શા માટે જરૂરી છે ?
જવાબ :
• વિવિધ વનસ્પતિઓ તૃણાહારી પ્રાણીઓને પૂરતો ખોરાક અને આશ્રય આપે છે.
• તૃણાહારી પ્રાણીઓની યોગ્ય સંખ્યા માંસાહારી પ્રાણીઓ માટે આહાર પૂરો પાડે છે.
• જો જંગલમાં માત્ર એક જ પ્રકારના વૃક્ષો હોય તો ચોક્કસ રોગ આવતાં આખું જંગલ નષ્ટ થઈ શકે.
• વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓ જટિલ આહારશૃંખલાઓ અને આહારજાળ રચી જંગલને સ્થિર, સમૃદ્ધ અને પુનર્જીવિત રાખે છે.
10. નીચે આપેલી આકૃતિમાં જળચક્ર અને વનસ્પતિની ભૂમિકા દર્શાવતી રેખાકૃતિમાં ઘટકો ઓળખો.
જવાબ : રેખાકૃતિના મુખ્ય ઘટકો :
• વાદળો : સૂર્યની ગરમી અને બાષ્પોત્સર્જનથી બનેલા વાદળો વરસાદ લાવે છે.
• વૃક્ષોનું બાષ્પોત્સર્જન : પર્ણો દ્વારા પાણી વાતાવરણમાં ઠલવાય છે.
• અંતઃસ્ત્રવણ : મૂળ દ્વારા વરસાદી પાણી જમીનમાં ઊતરી ભૂગર્ભજળ બને છે.
• ભૂગર્ભજળ સ્તર : ઝરણાં અને કૂવાઓને પાણી પૂરું પાડે છે.
11. નીચેનામાંથી કઈ જંગલની પેદાશ નથી ?
(i) ગુંદર
(ii) પ્લાયવુડ
(iii) કેરોસીન
(iv) લાખ
જવાબ : (iii) કેરોસીન (તે પેટ્રોલિયમમાંથી મળતી ખનીજ પેદાશ છે).
12. નીચેનામાંથી કયું વિધાન સાચું નથી ?
(i) જંગલો ભૂમિને ધોવાણથી બચાવે છે.
(ii) જંગલમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ એકબીજા પર નિર્ભર નથી.
(iii) જંગલો આબોહવા અને જળચક્ર પર પ્રભાવ પાડે છે.
(iv) ભૂમિ જંગલોની વૃદ્ધિ અને પુનર્જીવનમાં મદદ કરે છે.
જવાબ : (ii) જંગલમાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ એકબીજા પર નિર્ભર નથી. (તેઓ સંપૂર્ણપણે પરસ્પર નિર્ભર હોય છે).
13. સૂક્ષ્મજીવો મૃત વનસ્પતિ પર પ્રક્રિયા કરીને ...... બનાવે છે.
(i) રેતી
(ii) મશરૂમ
(iii) સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ)
(iv) લાકડું
જવાબ : (iii) સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ)
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. નજીકના બગીચા કે જંગલની મુલાકાત લઈ વિવિધ સ્તરની વનસ્પતિઓની યાદી તૈયાર કરો.
જવાબ : અવલોકન અહેવાલ :
• ઊંચા વૃક્ષો : લીમડો, પીપળો, વડ, આસોપાલવ.
• ક્ષુપ : જાસૂદ, મહેંદી, બોગનવેલ.
• છોડ : તુલસી, બારમાસી, ગુલાબ.
• ભોંયતળિયું : લીલું ઘાસ અને શેવાળ.
આ સ્તરીય રચના સૂર્યપ્રકાશનું મહત્તમ શોષણ કરી જમીનને ઠંડી રાખે છે.
2. ખાતરનો ખાડો બનાવી સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) બનવાની પ્રક્રિયા જાતે નિહાળો.
જવાબ : બગીચાના એક ખૂણે નાનો ખાડો કરી તેમાં સુકા પાંદડાં, ફળો અને શાકભાજીની છાલ નાખી માટીથી ઢાંકી દો. સહેજ પાણીનો છંટકાવ કરો. 3-4 અઠવાડિયા પછી ખોદીને જોતાં તમામ કચરો કાળા રંગના પોચા માટી જેવા સેન્દ્રિય ખાતરમાં રૂપાંતરિત થયેલો જોવા મળે છે, જે વિઘટકોની કામગીરી દર્શાવે છે.
3. જંગલોના વિનાશ (Deforestation) થી થતા ગેરફાયદા દર્શાવતો પોસ્ટર ચાર્ટ તૈયાર કરો.
જવાબ : ચાર્ટના મુખ્ય મુદ્દાઓ :
• "વૃક્ષો કપાશે ➔ વરસાદ ઘટશે ➔ દુષ્કાળ આવશે."
• "જંગલો નષ્ટ ➔ જમીનનું ધોવાણ ➔ નદીઓમાં વિનાશક પૂર."
• "વન્યપ્રાણીઓના રહેઠાણ છીનવાશે ➔ જૈવવિવિધતા જોખમાશે."
• સૂત્ર : "વૃક્ષ વાવો, પૃથ્વી બચાવો - જંગલ છે તો જીવન છે."
4. કાગળની બચત અને પુનઃઉપયોગ જંગલોના સંરક્ષણમાં કેવી રીતે મદદરૂપ બને છે તે સમજાવો.
જવાબ : કાગળ બનાવવા માટે લાકડાના માવાનો ઉપયોગ થાય છે. 1 ટન કાગળ મેળવવા માટે લગભગ 17 પૂર્ણ વિકસિત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. જો આપણે નોટબુકના પાના વેડફવાનું બંધ કરીએ, રદ્દી કાગળનું રિસાયકલિંગ કરીએ અને ડિજિટલ માધ્યમોનો ઉપયોગ વધારીએ, તો દર વર્ષે લાખો વૃક્ષો કપાતાં બચાવી શકાય છે અને જંગલોનું જતન થઈ શકે છે.
Post a Comment