GSEB Std 7 Science Chapter 8 Vanaspati Ma Prajanan Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 8 "વનસ્પતિમાં પ્રજનન" (Reproduction in Plants) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), અલિંગી અને લિંગી પ્રજનનના પ્રકારો, વાનસ્પતિક પ્રજનન, પરાગનયન, ફલન, બીજનો ફેલાવો, સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો-જવાબો તેમજ પ્રવૃત્તિઓ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Science Ch 8 IMP Notes) ✦
- પિતૃમાંથી નવા સજીવો ઉત્પન્ન થવાની ક્રિયાને પ્રજનન કહે છે.
- મોટાભાગની વનસ્પતિ મૂળ, પ્રકાંડ અને પર્ણ ધરાવે છે, જેને વાનસ્પતિક અંગો કહે છે.
- પુષ્પો એ વનસ્પતિના પ્રજનન ભાગો છે.
- વનસ્પતિમાં પ્રજનનના મુખ્ય બે પ્રકાર છે: (1) અલિંગી પ્રજનન અને (2) લિંગી પ્રજનન.
- અલિંગી પ્રજનનમાં વનસ્પતિ બીજ વિના નવો છોડ ઉત્પન્ન કરે છે.
- લિંગી પ્રજનનમાં બીજમાંથી નવો છોડ મેળવાય છે.
- વાનસ્પતિક પ્રજનન : આ એક પ્રકારનું અલિંગી પ્રજનન છે જેમાં મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ અને કલિકામાંથી નવો છોડ ઉત્પન્ન થાય છે.
- ગુલાબ અને ચંપાની ડાળીને ગાંઠથી કાપીને રોપવાથી નવો છોડ મેળવી શકાય છે, જેને કલમ કહે છે.
- પર્ણનું પ્રકાંડ સાથેનું જોડાણસ્થાન કક્ષ કહેવાય છે. કક્ષમાં આવેલી કલિકામાંથી પ્રરોહનું નિર્માણ થાય છે જેને વાનસ્પતિક કલિકા કહે છે.
- બટાટા પર રહેલી આંખ (ડાઘા/ચાઠાં) માંથી નવો છોડ અંકુરિત થાય છે. આદું, હળદર અને શક્કરિયું પણ આ પ્રકારે ઉગાડી શકાય છે.
- પાનફુટી (બ્રાયોફિલમ) પર્ણકિનારી પર કલિકાઓ ધરાવે છે, જે ભીની જમીન પર પડતાં નવા છોડનું નિર્માણ કરે છે.
- કલિકાસર્જન (Budding) : યીસ્ટ જેવા એકકોષી સજીવમાં કોષમાંથી નાનું બલ્બ જેવું પ્રલંબન બને છે જેને કલિકા કહે છે, જે વિકાસ પામી નવો કોષ બને છે.
- અવખંડન (Fragmentation) : લીલ (જેવા કે સ્પાયરોગાયરા) પાણી અને પોષકતત્ત્વો મળતાં બે કે તેથી વધુ ટુકડાઓમાં તૂટે છે અને દરેક ટુકડો નવા તંતુ તરીકે વૃદ્ધિ પામે છે.
- બીજાણુસર્જન (Spore formation) : ફૂગ, મૉસ અને હંસરાજ (ફર્ન) જેવી વનસ્પતિઓ બીજાણુઓ દ્વારા અલિંગી પ્રજનન કરે છે. બીજાણુઓ સખત રક્ષણાત્મક કવચ ધરાવે છે.
- પુંકેસર એ નર પ્રજનન અંગ છે અને સ્ત્રીકેસર એ માદા પ્રજનન અંગ છે.
- જે પુષ્પો માત્ર સ્ત્રીકેસર અથવા માત્ર પુંકેસર ધરાવે છે તેને એકલિંગી પુષ્પો (દા.ત. મકાઈ, પપૈયા, કાકડી) કહે છે.
- જે પુષ્પો સ્ત્રીકેસર અને પુંકેસર બંને ધરાવે છે તેને દ્વિલિંગી પુષ્પો (દા.ત. સરસવ, ગુલાબ, પેટુનિયા) કહે છે.
- પરાગાશય પરાગરજ ધરાવે છે, જે નરજન્યુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
- અંડાશય અંડકો ધરાવે છે, જેમાં માદાજન્યુ (અંડકોષ) ઉત્પન્ન થાય છે.
- પરાગનયન (Pollination) : પરાગાશયમાંથી પરાગરજનું પુષ્પના પરાગાસન તરફનું વહન પરાગનયન કહેવાય છે. તે સ્વપરાગનયન અને પરપરાગનયન એમ બે પ્રકારે થાય છે.
- ફલન (Fertilisation) : નરજન્યુ અને માદાજન્યુના સંયુગ્મનથી ફલિતાંડ બને છે, આ પ્રક્રિયાને ફલન કહે છે.
- ફલન પછી અંડાશય ફળમાં પરિણમે છે અને અંડકોમાંથી બીજ નિર્માણ પામે છે.
- બીજનો ફેલાવો (Seed Dispersal) : બીજ પવન, પાણી તથા પ્રાણીઓ દ્વારા દૂર દૂર સુધી ફેલાય છે, જેથી સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષકતત્ત્વો માટેની સ્પર્ધા અટકે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Science Chapter 8 Swadhyay Solution) ✦
1. વનસ્પતિમાં પ્રજનનના વિવિધ પ્રકારો સમજાવો.
જવાબ : વનસ્પતિમાં પ્રજનનના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
(1) અલિંગી પ્રજનન : આ પ્રજનનમાં વનસ્પતિને નવા છોડ ઉત્પન્ન કરવા માટે બીજની જરૂર પડતી નથી. તે વનસ્પતિના અંગો (જેવા કે મૂળ, પ્રકાંડ, પર્ણ) અથવા બીજાણુઓ, કલિકાસર્જન કે અવખંડન દ્વારા થાય છે.
(2) લિંગી પ્રજનન :આ પ્રજનનમાં નરજન્યુ અને માદાજન્યુનું સંયુગ્મન થઈને ફલિતાંડ બને છે અને બીજ ઉત્પન્ન થાય છે, જેમાંથી નવો છોડ વિકસે છે.
2. વનસ્પતિમાં અલિંગી પ્રજનનના વિવિધ પ્રકારોનું વર્ણન કરો.
જવાબ : વનસ્પતિમાં અલિંગી પ્રજનનની નીચે મુજબની પદ્ધતિઓ છે:
(a) વાનસ્પતિક પ્રજનન : જેમાં મૂળ (શક્કરિયું), પ્રકાંડની કલમ (ગુલાબ), બટાટાની આંખ કે પર્ણ (પાનફુટી) દ્વારા નવો છોડ ઉગાડવામાં આવે છે.
(b) કલિકાસર્જન :યીસ્ટ જેવા એકકોષી સજીવમાં કોષમાંથી કલિકા ઉદ્ભવે છે જે છૂટી પડી નવો સજીવ બનાવે છે.
(c) અવખંડન : લીલ (સ્પાયરોગાયરા) બે કે વધુ ટુકડાઓમાં તૂટીને દરેક ટુકડો નવા સજીવ તરીકે વૃદ્ધિ પામે છે.
(d) બીજાણુસર્જન : ફૂગ અને હંસરાજ જેવી વનસ્પતિઓ બીજાણુઓ ઉત્પન્ન કરે છે જે અનુકૂળ પરિસ્થિતિમાં અંકુરિત થઈ નવો છોડ બનાવે છે.
3. વનસ્પતિમાં લિંગી અને અલિંગી પ્રજનન વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.
| અલિંગી પ્રજનન | લિંગી પ્રજનન |
|---|---|
| 1. તેમાં બીજ ઉત્પન્ન થતા નથી. | 1. તેમાં સામાન્ય રીતે બીજ ઉત્પન્ન થાય છે. |
| 2. નવા છોડના સર્જન માટે એક જ પિતૃ પૂરતો છે. | 2. તેમાં નર અને માદા એમ બે પિતૃની જરૂર પડે છે. |
| 3. નવો છોડ અદ્દલ પિતૃ જેવો જ બને છે. | 3. નવા છોડમાં બંને પિતૃના ગુણો જોવા મળે છે. |
| 4. ઉદાહરણ : બટાટા, ગુલાબની કલમ, યીસ્ટ. | 4. ઉદાહરણ : સરસવ, ગુલાબ, ઘઉં, મકાઈ. |
4. પુષ્પના નર અને માદા પ્રજનન અંગોના નામ આપો.
જવાબ :
(1) નર પ્રજનન અંગ : પુંકેસર (જે પરાગાશય અને તંતુ ધરાવે છે).
(2) માદા પ્રજનન અંગ : સ્ત્રીકેસર (જે પરાગાસન, પરાગવાહિની અને અંડાશય ધરાવે છે).
5. સ્વપરાગનયન અને પરપરાગનયન વચ્ચેનો તફાવત જણાવો.
| સ્વપરાગનયન | પરપરાગનયન |
|---|---|
| 1. પરાગરજનું વહન તે જ પુષ્પના કે તે જ છોડના બીજા પુષ્પના પરાગાસન પર થાય છે. | 1. પરાગરજનું વહન તે જ જાતિના અન્ય છોડના પુષ્પના પરાગાસન પર થાય છે. |
| 2. તેમાં બાહ્ય વાહકો ઓછા પ્રમાણમાં જરૂરી છે. | 2. તેમાં પવન, પાણી કે કીટકો જેવા વાહકો અનિવાર્ય છે. |
6. પુષ્પમાં ફલનની પ્રક્રિયા કેવી રીતે થાય છે ? સમજાવો.
જવાબ : પરાગનયનની ક્રિયા દ્વારા પરાગરજ પુષ્પના પરાગાસન પર સ્થાપિત થાય છે. ત્યાંથી તે અંકુરિત થઈ પરાગનલિકા દ્વારા અંડાશયમાં રહેલા અંડક સુધી પહોંચે છે. પરાગરજમાં રહેલો નરજન્યુ અંડકમાં રહેલા માદાજન્યુ (અંડકોષ) સાથે જોડાય છે. નર અને માદા જન્યુના આ સંયુગ્મનને ફલન કહે છે, જેના પરિણામે ફલિતાંડ બને છે.
7. વનસ્પતિમાં બીજનો ફેલાવો કેવી રીતે થાય છે ? તેના વિવિધ પ્રકારો ઉદાહરણ આપી સમજાવો.
જવાબ : વનસ્પતિના બીજ પિતૃ છોડથી દૂર ફેલાય છે જેથી સૂર્યપ્રકાશ, પાણી અને પોષકતત્ત્વો માટે સ્પર્ધા અટકે છે. બીજનો ફેલાવો નીચે મુજબ થાય છે:
(1) પવન દ્વારા : પાંખોવાળા અથવા રોમમય બીજ પવન દ્વારા ઉડીને દૂર જાય છે. (ઉદાહરણ : સરગવો, મેપલ, આંકડો, સૂર્યમુખી).
(2) પાણી દ્વારા : પોચા કે તાંતણાવાળા ફળો પાણી પર તરણક્ષમતા ધરાવી વહન પામે છે. (ઉદાહરણ : નાળિયેર).
(3) પ્રાણીઓ દ્વારા : કાંટાવાળા કે હૂક જેવી રચના ધરાવતા બીજ પ્રાણીઓના શરીર સાથે ચોંટીને દૂર જાય છે. (ઉદાહરણ : ગાડરિયું, યુરેના).
(4) ફળ ફૂટવાથી : ફળ આંચકા સાથે ફૂટવાથી બીજ છૂટા પડીને દૂર ફેલાય છે. (ઉદાહરણ : એરંડા, બાલસમ).
8. કૉલમ-I અને કૉલમ-II ના જોડકાં જોડો :
(a) કલિકાસર્જન ➔ (ii) યીસ્ટ
(b) અવખંડન ➔ (iv) સ્પાયરોગાયરા
(c) પરાગનયન ➔ (i) પરાગરજનું સ્થાનાંતરણ
(d) ફલન ➔ (iii) ફલિતાંડનું નિર્માણ
(e) બીજાણુસર્જન ➔ (v) ફૂગ / હંસરાજ
9. સાચા વિધાન સામે "T" અને ખોટાં વિધાન સામે "F" નિશાની કરો.
જવાબ :
(i) વાનસ્પતિક પ્રજનન દ્વારા ઉત્પન્ન થતો છોડ બીજ વગર જ નવો છોડ બનાવે છે. - T
(ii) એકલિંગી પુષ્પો માત્ર નર કે માત્ર માદા પ્રજનન અંગ ધરાવે છે. - T
(iii) ફલન પછી અંડાશય બીજમાં રૂપાંતર પામે છે. - F (અંડાશય ફળ બને છે)
(iv) બીજનો ફેલાવો થવાથી વનસ્પતિને યોગ્ય જગ્યા અને પોષકતત્ત્વો મળે છે. - T
(v) યીસ્ટમાં પ્રજનન કલિકાસર્જન દ્વારા થાય છે. - T
10. નીચેનામાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :
(a) વનસ્પતિનું માદા પ્રજનન અંગ કયું છે ?
(i) પુંકેસર (ii) પરાગાશય (iii) સ્ત્રીકેસર (iv) પરાગરજ
જવાબ : (iii) સ્ત્રીકેસર
(b) પાનફુટી (બ્રાયોફિલમ) કયા ભાગ દ્વારા નવો છોડ ઉત્પન્ન કરે છે ?
(i) મૂળ (ii) પ્રકાંડ (iii) પર્ણ (iv) પુષ્પ
જવાબ : (iii) પર્ણ
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. તમે જુદા જુદા પ્રકારના થોરના ટુકડાઓ ભેગા કરીને પોતાનો સુંદર કેક્ટસ (થોર) બગીચો બનાવો. જુદી જુદી જાતિઓને એક સપાટ મોટી ક્યારીમાં કે કુંડામાં વાવો.
જવાબ : આ પ્રવૃત્તિ માટે જુદી જુદી જાતિના થોર (કેક્ટસ) ના છોડ કે ડાળીઓ એકત્ર કરો. એક મોટી સપાટ ક્યારી અથવા મોટું છીછરું કુંડું લો જેમાં રેતાળ અને પાણી સહેલાઈથી વહી જાય તેવી માટી ભરો. થોરના ટુકડાઓને કાળજીપૂર્વક તેમાં રોપો. થોરને ખૂબ ઓછા પાણીની જરૂર પડે છે તેથી તેમાં મર્યાદિત પાણી આપો. થોડા દિવસોમાં તેનો સુંદર કેક્ટસ બગીચો તૈયાર થઈ જશે.
2. ફળ બજારની મુલાકાત લો અને શક્ય તેટલા સ્થાનિક ફળો એકત્રિત કરો. જો વધુ ફળો મળવા શક્ય ન હોય તો કાકડી અને ટામેટા (તેઓ ફળો છે. જો કે આપણે તેનો શાકભાજી તરીકે ઉપયોગ કરીએ છીએ) લો. જુદા જુદા ફળોના ચિત્રો દોરો. ફળોને તોડો અને તેમાં રહેલા બીજનું અવલોકન કરો. ફળોમાં અને તેના બીજમાં જોવા મળતા ખાસ લક્ષણોનો અભ્યાસ કરો. તમે આ બાબતે વધુ શીખવા માટે પુસ્તકાલયની મુલાકાત પણ લઈ શકો છો.
જવાબ :
(અવલોકન અને અભ્યાસ) : ફળ બજારમાંથી કેરી, સફરજન, પપૈયું, ટામેટું અને કાકડી જેવા ફળો એકત્ર કરો. તેમને કાપીને અંદર રહેલા બીજની રચના જુઓ:
(1) પપૈયામાં અસંખ્ય નાના બીજ ફળની મધ્યમાં હોય છે.
(2) સફરજનમાં બીજ મધ્ય ભાગમાં બીજપત્રમાં ગોઠવાયેલા હોય છે.
(3) કેરીમાં એક જ સખત બીજ (ગોટલી) હોય છે.
આ ફળો અને તેના બીજના વિશિષ્ટ લક્ષણોનો અભ્યાસ કરી તેની નોંધ કરો.
3. ફળો ધરાવતી દસ જુદી-જુદી વનસ્પતિ વિશે વિચારો. યાદ રાખો, ઘણાં ખરાં શાકભાજી પણ વનસ્પતિના ફળો છે. આની ચર્ચા તમારા શિક્ષક, માતા-પિતા, ખેડૂતો, ફળો ઉગાડનાર અને કૃષિ વિશેષજ્ઞ (જો નજીકમાં હોય તો) સાથે કરો અને તેના બીજ વિકિરણની માહિતી મેળવો. કોષ્ટકમાં બતાવ્યા પ્રમાણે તમારી માહિતી ગોઠવો.
જવાબ : નીચે મુજબ કોષ્ટકમાં ફળો ધરાવતી વનસ્પતિ અને તેના બીજ વિકિરણની માહિતી દર્શાવેલ છે:
| ક્રમ | ફળ ધરાવતા છોડનું નામ | જેના દ્વારા બીજ વિકિરણ થાય તે વાહકનું નામ | બીજનો ભાગ કે જે વિકિરણમાં મદદ કરે છે |
|---|---|---|---|
| 1. | આંકડો (મદાર) | પવન | રોમમય (વાળ જેવી) રચના |
| 2. | નાળિયેર | પાણી | પોચું અને તાંતણાવાળું બાહ્યાવરણ (તરણક્ષમતા) |
| 3. | ગાડરિયું | પ્રાણીઓ | કાંટાવાળી કે હૂક જેવી રચના |
| 4. | સરગવો | પવન | પાંખોવાળા (winged) બીજ |
| 5. | એરંડા | ફળ ફૂટવાથી (આપમેળે) | ફળ આંચકા સાથે ફૂટવાની ક્ષમતા |
| 6. | બાલસમ | ફળ ફૂટવાથી (આપમેળે) | સ્ફોટક ફળની રચના |
| 7. | મેપલ | પવન | પાંખ જેવી રચના |
| 8. | ટામેટું | પ્રાણીઓ / પક્ષીઓ | રસાળ અને માંસલ ફળ (પક્ષીઓ દ્વારા ખવાઈને) |
| 9. | પપૈયું | પક્ષીઓ | નાના અને ચીકણા બીજ |
| 10. | ઘાસ (યૂરેના) | પ્રાણીઓ | ચોંટી જાય તેવા કાંટા |
4. ધારો કે સંવર્ધન ડીશ (culture dish)માં એક પ્રકારના સજીવો કોઈ એક સભ્ય છે કે જે એક કલાકમાં અલિંગી પ્રજનન દ્વારા બમણા સજીવમાં ફેરવાઈ જાય છે. આ જ પ્રકારના સજીવોની 10 કલાક પછી સંવર્ધન ડીશમાં હાજર સભ્ય સંખ્યા નક્કી કરો. આવા પ્રકારનો સજીવ સમૂહ જે એક જ પિતૃમાંથી ઉદ્ભવે છે તેને આપણે ‘ક્લોન’ કહીએ છીએ.
જવાબ :
શરૂઆતમાં (0 કલાકે) સજીવની સંખ્યા = 1
દર 1 કલાકે સજીવો બમણા થાય છે (ગુણ્યા 2):
• 1 કલાક પછી = $1 imes 2 = 2$
• 2 કલાક પછી = $2 imes 2 = 4$
• 3 કલાક પછી = $4 imes 2 = 8$
• 4 કલાક પછી = $8 imes 2 = 16$
• 5 કલાક પછી = $16 imes 2 = 32$
• 6 કલાક પછી = $32 imes 2 = 64$
• 7 કલાક પછી = $64 imes 2 = 128$
• 8 કલાક પછી = $128 imes 2 = 256$
• 9 કલાક પછી = $256 imes 2 = 512$
• 10 કલાક પછી = $512 imes 2 = 1024$
આમ, 10 કલાક પછી સંવર્ધન ડીશમાં હાજર સજીવોની કુલ સંખ્યા 1024 થશે.
إرسال تعليق