GSEB Std 7 Social Science Chapter 13 Aapatti-Vyavasthapan Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 13 "આપત્તિ-વ્યવસ્થાપન" (Aapatti-Vyavasthapan) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, ખાલી જગ્યાઓ, જોડકાં, પ્રશ્નોના ઉત્તરો તેમજ પ્રવૃત્તિઓ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 13 IMP Notes) ✦
- આપત્તિના પ્રકારો : આપત્તિને સામાન્ય વ્યવહારમાં લોકો આપદા, હોનારત કે પ્રકોપ કહે છે. આપત્તિના મુખ્ય બે પ્રકાર છે :
1. કુદરતી આપત્તિઓ : ભૂકંપ, જ્વાળામુખી, દુષ્કાળ, દાવાનળ, પૂર, સુનામી અને વાવાઝોડું.
2. માનવસર્જિત આપત્તિઓ : આગ, ઔદ્યોગિક અકસ્માત, બૉમ્બ-વિસ્ફોટ, માર્ગ અકસ્માત અને હુલ્લડ. - આગાહીની શક્યતા : પૂર, સુનામી, વાવાઝોડું અને દુષ્કાળની પૂર્વ આગાહી શક્ય હોવાથી સમયસર બચાવ કરીને જાનહાનિ નિવારી શકાય છે. જ્યારે ભૂકંપ, જ્વાળામુખી અને દાવાનળની ચોક્કસ પૂર્વ આગાહી શક્ય નથી.
- ભૂકંપ (Earthquake) : પૃથ્વીના પેટાળમાં થતી ભૂગર્ભિક ક્રિયાઓને કારણે પૃથ્વીસપાટીના કંપવાને ભૂકંપ કહે છે. ભૂકંપની તીવ્રતા રિક્ટર સ્કેલ નામના એકમમાં મપાય છે.
• ગુજરાતમાં નોંધાયેલા મોટા ભૂકંપો : 16 જૂન 1819 (કચ્છ - 8.2), 12 જુલાઈ 1915 (અંજાર/કચ્છ - 6.1) અને 26 જાન્યુઆરી 2001 (કચ્છ - 7.6/7.7).
• સાવચેતી : વર્ગખંડમાં પાટલી નીચે બેસી જવું, વીજળીના થાંભલાથી દૂર રહેવું, લિફ્ટનો ઉપયોગ ન કરવો. - વાવાઝોડું (Cyclone) : વાતાવરણમાં હવાના દબાણમાં સર્જાતી અસમતુલાથી પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનો ઉદ્ભવે છે, જેને ચક્રવાત કે વાવાઝોડું કહે છે. ગુજરાતમાં કચ્છ અને સૌરાષ્ટ્રના દરિયાકિનારે તેની ભારે વિનાશક અસરો અનુભવાય છે. રેડિયો પર હવામાન સમાચારો સાંભળવા અને વૃક્ષો કે જાહેરાતના બોર્ડ નીચે આશ્રય ન લેવો.
- સુનામી (Tsunami) : સમુદ્ર કે મહાસાગરના તળિયે થતા ભૂકંપ, જ્વાળામુખી પ્રસ્ફોટન કે મોટા પાયે થતા ભૂસ્ખલનથી પેદા થતાં વિનાશક મોજાંને સુનામી કહે છે. 26 ડિસેમ્બર 2004ના રોજ હિંદ મહાસાગરમાં આવેલા સુનામીથી થાઈલેન્ડ, ઈન્ડોનેશિયા, ભારત અને શ્રીલંકામાં આશરે બે લાખ લોકોએ જાન ગુમાવ્યા હતા. સુનામીના સંકેતો મળતાં સમુદ્રકિનારાથી દૂર ઊંચાણવાળી જગ્યાએ જતા રહેવું જોઈએ.
- પૂર (Flood) : એકધારા ભારે વરસાદ કે અતિવૃષ્ટિને પરિણામે વિશાળ ભૂમિભાગોનું જળમગ્ન થવું તેને પૂર કહે છે. કુદરતી ઢોળાવ અવગણીને કરાયેલા બાંધકામ અને જળનિકાલના માર્ગોમાં અવરોધ પૂર માટે જવાબદાર માનવસર્જિત પરિબળો છે. પૂર સમયે ઊંચા વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરવું, પાણી ઉકાળીને પીવું અને ખોરાક જંતુરહિત રાખવો.
- દુષ્કાળ (Drought) : જ્યારે વરસાદ સાવ ઓછો પડે કે ન પડે ત્યારે પાણી અને ખોરાકની અછત સર્જાય છે જેને દુષ્કાળ કહે છે. દુષ્કાળથી બચવા ટપક સિંચાઈ પદ્ધતિ અપનાવવી, જળસંચયના કામો કરવા અને અનાજનો બગાડ અટકાવવો જરૂરી છે.
- આપત્તિઓની અસરો : આપત્તિઓ મોટા પાયે જાનમાલનું નુકસાન કરે છે, રસ્તા-મકાનો તૂટી જાય છે અને લોકોમાં ભય, શોક તથા હતાશા ફેલાય છે. કમાનાર વ્યક્તિ ગુમાવનાર પરિવારોની સ્થિતિ અત્યંત કફોડી બને છે. આપત્તિની સૌથી માઠી અસર ગરીબો અને અભાવગ્રસ્ત લોકો પર વધુ થાય છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 13 Swadhyay Solution) ✦
1. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) આપત્તિને સામાન્ય વ્યવહારમાં લોકો આપદા, હોનારત કે .......... નામે ઓળખાય છે.
જવાબ - 1 : પ્રકોપ
(2) પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનોને વાવાઝોડું કે .......... નામે ઓળખાય છે.
જવાબ - 2 : ચક્રવાત
(3) સાગરના તળિયે થતા ભૂકંપથી ઉદ્ભવતા વિનાશક મોજાં .......... નામે ઓળખાય છે.
જવાબ - 3 : ત્સુનામી
(4) સાયકલ રોડની .......... બાજુએ ચલાવવી જોઈએ.
જવાબ - 4 : જમણી / ડાબી (નિયમ મુજબ યોગ્ય બાજુ)
2. યોગ્ય જોડકાં જોડો :
| (અ) | (બ) |
|---|---|
| (1) ભૂકંપ | (B) આગાહી કરી શકી શકાતી નથી. |
| (2) પૂર | (A) આગાહી કરી શકાય છે. |
| (3) કાર | (D) સીટબેલ્ટ |
| (4) ટુ વ્હીલર | (E) હેલ્મેટ / (C) ટોપી અને સ્લીપર (યોગ્ય વિકલ્પ મુજબ) |
3. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :
(1) કુદરતી આપત્તિનાં કોઈ પણ ચાર નામ લખો.
જવાબ - 1 : કુદરતી આપત્તિઓનાં ચાર નામ: (૧) ભૂકંપ, (૨) પૂર, (૩) ત્સુનામી અને (૪) વાવાઝોડું.
(2) વાવાઝોડું એટલે શું ?
જવાબ - 2 : વાતાવરણમાં હવાના દબાણમાં સર્જાતી અસમતુલાની પરિસ્થિતિથી પ્રચંડ વાતાવરણીય તોફાનો ઉદ્ભવે છે, જેને વાવાઝોડું કે ચક્રવાત કહે છે.
(3) પૂર આવવા માટે ક્યાં-ક્યાં કારણો જવાબદાર છે ?
જવાબ - 3 : પૂર આવવા માટે એકધારા વરસાદ કે અતિવૃષ્ટિ તેમજ કુદરતી ઢોળાવને અવગણી કરાયેલ બાંધકામ અને કુદરતી જળનિકાલના માર્ગોમાં અવરોધ જેવાં માનવસર્જિત કારણો જવાબદાર છે.
(4) ટ્રાફિક સંકેતો કેટલા પ્રકારનાં છે ? કયા-કયા ?
જવાબ - 4 : ટ્રાફિક સંકેતો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના છે: (૧) ટ્રાફિક નિયંત્રણ અંગેના સંકેતો, (૨) માહિતી આપતા સંકેતો અને (૩) ચેતવણી દર્શાવતા સંકેતો.
4. માંગ્યા મુજબ ઉત્તર આપો :
(1) ભૂકંપ સમયે કઈ-કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જોઈએ ?
જવાબ - 1 : ભૂકંપના સમયે નીચે મુજબ સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
• વર્ગખંડમાં હોઈએ ત્યારે પાટલી (બેન્ચ) નીચે બેસી જવું.
• ખુલ્લા મેદાનમાં જતા રહેવું, ઝાડ, વીજળીના થાંભલા અને તારથી દૂર રહેવું.
• ઊંચા મકાનમાંથી નીચે ઊતરવા માટે લિફ્ટનો ઉપયોગ કરવો નહીં.
• રઘવાયા થઈને બૂમાબૂમ કરવી નહીં.
• સાચા સમાચારો રેડિયો કે ટીવી દ્વારા મેળવવા.
(2) આપત્તિની અસરો જણાવો.
જવાબ - 2 : આપત્તિની માનવજીવન પર નીચે મુજબની અસરો થાય છે:
• ભૂકંપ, પૂર, ત્સુનામી, વાવાઝોડું જેવી આપત્તિઓ ભારે પ્રમાણમાં જાનમાલનું નુકસાન કરે છે.
• આપત્તિગ્રસ્ત ક્ષેત્રોમાં રસ્તા, મકાનો અને જાહેર સગવડનાં મકાનો ફરીથી બાંધતાં વર્ષો નીકળી જાય છે.
• જે પરિવારોએ પોતાના સ્વજનો આપત્તિમાં અકાળે ગુમાવ્યા હોય તેમને ભારે શોક અને હતાશા ઘેરી વળે છે.
• જે પરિવારોએ કમાનાર વ્યક્તિ ગુમાવી હોય તેમની સ્થિતિ ભારે કફોડી બને છે.
• આપત્તિમાં કાયમી વિકલાંગતાનો ભોગ બનનાર વ્યક્તિઓના પુનર્વસનની સમસ્યા ભારે વિકટ બને છે.
(3) શહેરોમાં વાહનોની વધુ અવરજવર વાળા વિસ્તારોમાં રસ્તો પસાર કરવામાં કેવી-કેવી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે ? તમારા અનુભવો જણાવો.
જવાબ - 3 : શહેરોમાં વાહનોની વધુ અવરજવરવાળા વિસ્તારોમાં રસ્તો ઓળંગતી વખતે કે પસાર થતી વખતે નીચે મુજબની મુશ્કેલીઓ નડે છે:
• વાહનોની અનિયંત્રિત ગતિ અને ભારે ટ્રાફિક જાંબને કારણે રસ્તો ઓળંગવો જોખમી બને છે.
• સિગ્નલના નિયમોનું પાલન ન કરનારા વાહનચાલકોથી અકસ્માત થવાનો ભય રહે છે.
• વાહનોના ધુમાડા અને કર્કશ અવાજથી પ્રદૂષણ તથા માનસિક અશાંતિ અનુભવાય છે.
• ખાસ કરીને શાળાના બાળકો, વૃદ્ધો અને અશક્ત વ્યક્તિઓ માટે ભારે વાહનો વચ્ચેથી રસ્તો પસાર કરવો ખૂબ જ મુશ્કેલ બને છે.
✦ પ્રવૃત્તિઓ (Activities Solution) ✦
1. ત્સુનામી મોજાંની આકૃતિ પાઠ્યપુસ્તકમાં જોઈ તમારી નોટબુકમાં દોરો.
માર્ગદર્શન : પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલ ત્સુનામી મોજાંની આકૃતિ (જેમાં સમુદ્ર સપાટીથી ઊંચા ઊછળતા મોજાં અને સમુદ્રતળ દર્શાવેલ છે) તેનું નિરીક્ષણ કરી તમારી નોટબુકમાં દોરવી અને નામનિર્દેશન કરવું.
2. પૃથ્વીના ગોળા તેમજ પૃથ્વીના નકશા ઉપર વિવિધ વન્યજીવનના વિસ્તારો શોધી તેમાં હાલમાં શું થઈ રહ્યું છે તેમજ કેટલા વિસ્તારમાં જંગલો લુપ્ત થવા લાગ્યા છે તે દર્શાવી તેની ચર્ચા કરો.
માર્ગદર્શન : વિદ્યાર્થીઓએ શિક્ષકની મદદથી નકશામાં વિવિધ જંગલ વિસ્તારો અને વન્યજીવ અભયારણ્યો ચિહ્નિત કરવા. માનવીય પ્રવૃત્તિઓ, વનનાબૂદી અને શહેરીકરણના કારણે લુપ્ત થતા જંગલો અને તેની વન્યજીવન પર થતી અસરો અંગે વર્ગખંડમાં ચર્ચા કરવી.
3. આગની ઘટના અંગે કયા વિભાગને જાણ કરવાની જરૂર પડે, તેની માહિતી તેમજ ફોન નંબર શોધીને લખો.
માર્ગદર્શન : આગ લાગવાની ગંભીર દુર્ઘટના બને ત્યારે તાત્કાલિક ફાયર સ્ટેશન (Fire Station) અને એમર્જન્સી સેવાઓને જાણ કરવી પડે છે.
• ફાયર અને ઇમરજન્સી હેલ્પલાઇન નંબર : 101 અથવા 112 (સર્વગ્રાહી કટોકટી નંબર).
4. 14 મી એપ્રિલ ‘નેશનલ ફાયર સર્વિસ ડે’ તરીકે ઉજવાય છે. આ દિવસે તમારી શાળામાં ‘આગ લાગી હોય તો શું કરવું?’ તેની મોકડ્રીલ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા યોજો.
માર્ગદર્શન : શાળાઓમાં આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અંતર્ગત આગ લાગે ત્યારે સલામત રીતે બહાર નીકળવાના રસ્તાઓ (Evacuation Routes), ફાયર એસ્ટિંગ્વિશરનો ઉપયોગ અને પ્રાથમિક બચાવની પદ્ધતિઓનું પ્રત્યક્ષ પ્રદર્શન (મોકડ્રીલ) શાળાના અગ્નિશામક દળ કે શિક્ષકોના માર્ગદર્શન હેઠળ કરવું.
5. આપની નજીકના ફાયર સ્ટેશનની મુલાકાત લઈ તેઓ કઈ-કઈ કામગીરી કરે છે એની જાણકારી મેળવો.
માર્ગદર્શન : વિદ્યાર્થીઓએ નજીકના ફાયર સ્ટેશનની મુલાકાત લઈ ત્યાંના લશ્કર/કર્મચારીઓ દ્વારા આગ ઓલવવાના સાધનો, રેસ્ક્યુ બોટ, હાઇડ્રોલિક સીડી અને કટોકટીની સ્થિતિમાં અપાતી તાત્કાલિક સેવાઓની પ્રત્યક્ષ માહિતી મેળવવી.
6. શોર્ટ સર્કિટથી આગ લાગી હોય ત્યારે વીજળી પુરવઠો બંધ કરવા કરવાની થતી કાર્યવાહી અંગે જાણકારી એકત્ર કરો.
માર્ગદર્શન : શોર્ટ સર્કિટ થાય ત્યારે સૌથી પહેલા ઘર કે ઇમારતનો મુખ્ય મિનિએચર સર્કિટ બ્રેકર (MCB) અથવા મેઈન પાવર સ્વીચ બંધ (Off) કરી દેવી જોઈએ. પાણીનો ઉપયોગ વીજળીથી લાગેલી આગ પર ક્યારેય કરવો નહીં, પરંતુ કાર્બન ડાયોક્સાઈડ કે ડ્રાય પાવરવાળા ફાયર એસ્ટિંગ્વિશરનો ઉપયોગ કરવો.
7. નજીકના ભૂતકાળમાં બનેલા આગના બનાવ્તો અંગેની વિગતો સમાચારપત્રોમાંથી શોધો. આગ લાગવાના કારણોની જાણકારી મેળવી, સચિત્ર અહેવાલ તૈયાર કરો.
માર્ગદર્શન : વર્તમાનપત્રોમાંથી ફેક્ટરીઓમાં, બહુમાળી મકાનોમાં કે બજારોમાં લાગેલી આગના અહેવાલો કાપીને ચોંટાડવા અને શોર્ટ સર્કિટ, ગેસ ગળતર કે બેદરકારી જેવા કારણોની નોંધ કરી અહેવાલ બનાવવો.
8. વધુ વિગતો જાણવા કોઈ વડીલ કે તમારા શિક્ષકની મદદથી નીચેની વેબસાઈટની મુલાકાત લો. www.gsdma.org
માર્ગદર્શન : ગુજરાત રાજ્ય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળ (GSDMA) ની વેબસાઇટ પરથી ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું તેમજ અન્ય આપત્તિઓ સામે રક્ષણ મેળવવાના સુરક્ષાત્મક ઉપાયો અને માર્ગદર્શિકાઓ વાંચીને વધુ માહિતી પ્રાપ્ત કરવી.
إرسال تعليق