GSEB Std 7 Social Science Chapter 14 Sansadhano Nu Jatan Ane Sanrakshan Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 14 "સંસાધનોનું જતન અને સંરક્ષણ" (Sansadhano Nu Jatan Ane Sanrakshan) ના પાઠ્યપુસ્તક આધારિત સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વિકલ્પો, એક વાક્યના પ્રશ્નોત્તરો, ટૂંક નોંધ, મુદ્દાસર ઉત્તરો તેમજ નકશાપૂર્તિ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 14 IMP Notes) ✦
- સંસાધન : પૃથ્વી પર મળતાં હવા, જળ, જમીન, વનસ્પતિ અને ખનીજો જેવાં માનવીને ઉપયોગમાં આવતાં કુદરતી તત્ત્વો કે પદાર્થોને 'સંસાધન' કહે છે.
- સંસાધનોનું સંરક્ષણ : કુદરતી સંસાધનો મર્યાદિત હોવાથી તેનો વિવેકપૂર્વક, કરકસરભર્યો ઉપયોગ અને યોગ્ય વ્યવસ્થાપન કરવું અનિવાર્ય છે.
- જમીન નિર્માણ : ભૂમિ-આવરણમાં રહેલા ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટી અને રજકણોને 'રેગોલિથ' કહે છે. રેગોલિથમાં હવા અને પાણી જેવાં જૈવિક દ્રવ્યો ભળતાં 'જમીન' બને છે.
- ભારતની જમીનના પ્રકારો : ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) દ્વારા ભારતની જમીનને આઠ પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવી છે: કાંપની, રાતી અથવા લાલ, કાળી, લેટેરાઇટ, રણ પ્રકારની, પર્વતીય, જંગલ પ્રકારની અને દલદલ કે પીટ પ્રકારની જમીન.
- જળ સંસાધન : પૃથ્વી પર જળ સંસાધનનો મુખ્ય સ્ત્રોત વરસાદ (વૃષ્ટિ) છે. આ સિવાય પૃષ્ઠીય જળ (નદી, તળાવ) અને ભૂમિગત જળ અન્ય સ્ત્રોત છે. મીઠા પાણીનો જથ્થો પૃથ્વી પર માત્ર આશરે 3 % જેટલો જ છે.
- જંગલોનું મહત્વ : જંગલો ઇમારતી લાકડું પૂરું પાડે છે, લાખ, ગુંદર, મધ, તેલ અને ઔષધિઓ આપે છે તેમજ પર્યાવરણની સમતુલા જાળવે છે. ભારતમાં સૌથી વધુ જંગલો અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહમાં આવેલાં છે.
- વન્યજીવ સંસાધન : ભારતનું વન્યજીવ વૈવિધ્યપૂર્ણ છે. કચ્છના નાના રણમાં સમગ્ર વિશ્વમાં અજોડ એવું ઘુડખર (જંગલી ગધેડો) જોવા મળે છે અને મોટા રણમાં સુરખાબ પક્ષી જોવા મળે છે. ગુજરાતની નદીઓમાંથી જળબિલાડી લુપ્ત થવાના આરે છે.
- રણપ્રદેશનું જીવન : લદાખ એ ભારતનું ઠંડું રણ છે, જે 'નાના તિબેટ' તરીકે પણ ઓળખાય છે. અહીં યાક નામનું વિશિષ્ટ પ્રાણી અને પશ્મિનો બકરી જોવા મળે છે. જ્યારે સહરા એ વિશ્વનું સૌથી મોટું ગરમ રણ છે, જ્યાં લોકો મુખ્યત્વે ખજૂર અને ઘઉંની ખેતી કરે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 14 Swadhyay Solution) ✦
1. નીચે આપેલ પ્રશ્નોના ઉત્તર આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી લખો :
(1) સંસાધનોને મુખ્ય કેટલાં જૂથોમાં વહેંચવામાં આવે છે ?
(A) બે (B) ત્રણ (C) ચાર (D) પાંચ
જવાબ : (A) બે
(2) નીચેનામાંથી કયાં સિંચાઈના માધ્યમો છે ?
(A) કૂવા (B) નહેર (C) તળાવ (D) તમામ
જવાબ : (D) તમામ
(3) ભારતમાં સૌથી વધુ જંગલો ક્યાં જોવા મળે છે ?
(A) ગુજરાત (B) અસમ (C) અંદમાન-નિકોબાર (D) હરિયાણા
જવાબ : (C) અંદમાન-નિકોબાર
(4) નીચેનામાંથી કયું પક્ષી કચ્છના રણમાં જોવા મળે છે ?
(A) શાહમૃગ (B) સુરખાબ (C) સ્નો પાર્ટરીચ (D) પેંગ્વિન
જવાબ : (B) સુરખાબ
(5) લદાખમાં કયું વિશિષ્ટ પ્રાણી જોવા મળે છે ?
(A) યાક (B) ઘુડખર (C) શિયાળ (D) ગાય
જવાબ : (A) યાક
2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો :
(1) સહરાના રણમાં લોકો શાની ખેતી કરે છે ?
જવાબ - 1 : સહરાના રણમાં લોકો ખજૂર અને ઘઉંની ખેતી કરે છે.
(2) ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા અને માટીની રજથી બનેલું પૃથ્વીનું પડ કયા નામે ઓળખાય છે ?
જવાબ - 2 : ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા અને માટીની રજથી બનેલું પૃથ્વીનું પડ 'રેગોલિથ' નામે ઓળખાય છે.
(3) પાણીનો મુખ્ય સ્રોત કયો છે ?
જવાબ - 3 : પાણીનો મુખ્ય સ્રોત વરસાદ (વૃષ્ટિ) છે.
(4) ગુજરાતની નદીઓમાં જોવા મળતું કયું પ્રાણી લુપ્ત થવાને આરે છે ?
જવાબ - 4 : ગુજરાતની નદીઓમાં જોવા મળતું 'જળબિલાડી' નામનું પ્રાણી લુપ્ત થવાને આરે છે.
(5) ભારતનો કયો પ્રદેશ 'નાના તિબેટ' તરીકે ઓળખાય છે ?
જવાબ - 5 : ભારતનો લદાખનો ઠંડા રણનો પ્રદેશ 'નાના તિબેટ' તરીકે ઓળખાય છે.
3. (અ) ટૂંક નોંધ લખો :
(1) કચ્છનું રણ
જવાબ - 1 : કચ્છનું રણ ગુજરાત રાજ્યની ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદે આવેલું છે. તેની પશ્ચિમે પાકિસ્તાન અને ઉત્તર-પૂર્વે રાજસ્થાન રાજ્ય આવેલું છે. કચ્છના રણના બે ભાગ છે: (1) મોટું રણ અને (2) નાનું રણ. આ રણપ્રદેશ ખંડીય છાજલી ઊંચકાવાને કારણે બન્યો હોવાનું મનાય છે. ચોમાસામાં અહીં પાણી ભરાઈ જાય છે અને પાણી સુકાતાં જમીન પર ક્ષારનો પોપડો જામે છે, જે 'સફેદ રણ' તરીકે ઓળખાય છે. અહીંની આબોહવા ગરમ અને સૂકી છે તેમજ વરસાદ ખૂબ ઓછો પડે છે.
(2) જળ-સંસાધનની જાળવણી
જવાબ - 2 : જળ-સંસાધનની જાળવણી માટે નીચે મુજબના ઉપાયો કરવા જોઈએ:
(1) પાણીનો કરકસરભર્યો અને વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
(2) જળસંચય માટે વધુમાં વધુ જળાશયો, ચેકડેમ અને ખેત-તલાવડીઓનું નિર્માણ કરવું.
(3) વરસાદી પાણીને રોકી ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ કરવું અને ભૂમિગત જળની સપાટી ઊંચી લાવવી.
(4) ખેતીમાં ટપક સિંચાઈ અને ફુવારા પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરવો.
(5) જળાશયો અને નદીઓને પ્રદૂષણથી મુક્ત રાખવા અને જળજાળવણી માટે લોકજાગૃતિ કેળવવી.
(3) ભૂમિ-સંસાધન
જવાબ - 3 : પૃથ્વીના પોપડાના સૌથી ઉપલા પાતળા સ્તરને જમીન કહે છે, જેની પર વનસ્પતિ ઊગે છે. ભૂમિ-આવરણમાં રહેલા ખડકોના નાના-મોટા ટુકડા, કાંકરા, માટી અને રજને રેગોલિથ કહે છે, જેમાં જૈવિક દ્રવ્યો, હવા અને પાણી ભળતાં જમીન બને છે. ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદ (ICAR) દ્વારા ભારતની જમીનને મુખ્ય આઠ પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવી છે: કાંપની જમીન, રાતી જમીન, કાળી જમીન, લેટેરાઇટ જમીન, રણ પ્રકારની જમીન, પર્વતીય જમીન, જંગલ પ્રકારની જમીન અને દલદલ પ્રકારની જમીન.
(4) લદાખનું રણ
જવાબ - 4 : લદાખ એ ભારતની ઉત્તરે આવેલો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ અને ભારતનું ઠંડું રણ છે. તેને 'ખાપા-ચાન' (હિમભૂમિ) પણ કહે છે. લદાખની ઉત્તરે કારાકોરમ અને દક્ષિણે જાસ્કર પર્વતશ્રેણી આવેલી છે. સિંધુ અહીંની મુખ્ય નદી છે. ઊંચાઈને કારણે અહીંની હવા ખૂબ પાતળી અને આબોહવા અતિશય ઠંડી અને શુષ્ક હોય છે. અહીં પશ્મિનો બકરી, યાક, જંગલી ઘેટાં-બકરાં જોવા મળે છે. અહીં બૌદ્ધ ધર્મના પ્રસિદ્ધ મઠો (ગોમ્પા) આવેલા છે.
3. (બ) મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :
(1) સંસાધન એટલે શું ?
જવાબ - 1 : પૃથ્વી પર મળતાં હવા, જળ, જમીન, વનસ્પતિ અને ખનીજો જેવાં માનવીને ઉપયોગમાં આવતાં કુદરતી તત્ત્વો કે પદાર્થોને 'સંસાધન' કહે છે. સંસાધનો રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ ગણાય છે. તે લોકોની સમૃદ્ધિ અને શક્તિના આધારસ્તંભ છે. કુદરતી સંપત્તિ માનવીની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય ત્યારે તે સંસાધન બને છે.
(2) જંગલોનું આર્થિક મહત્ત્વ જણાવો.
જવાબ - 2 : જંગલોનું આર્થિક મહત્ત્વ નીચે મુજબ છે:
(1) જંગલોમાંથી સાગ, સાલ અને સીસમ જેવું મજબૂત ઇમારતી લાકડું મળે છે, જે ફર્નિચર બનાવવામાં વપરાય છે.
(2) દેવદાર અને ચીડના પોચા લાકડામાંથી કાગળ, દીવાસળી, પેકિંગની પેટીઓ અને રમતગમતના સાધનો બને છે.
(3) વાંસમાંથી ટોપલા, ટોપલી, સાદડી અને કાગળ બને છે.
(4) જંગલોમાંથી લાખ, ગુંદર, મધ, કાથો (ખેરના વૃક્ષમાંથી), ટર્પેન્ટાઇન (ચીડના રસમાંથી) અને વિવિધ ઔષધિઓ મળે છે.
(5) ચંદનનાં વૃક્ષોમાંથી સુગંધિત તેલ અને લાકડું મળે છે તથા સુંદરીના લાકડામાંથી હોડી બનાવવામાં આવે છે.
(3) સહરાના રણનાં વનસ્પતિ અને પ્રાણીજગત વિશે લખો.
જવાબ - 3 : વનસ્પતિ : સહરાના રણમાં આબોહવા શુષ્ક હોવાથી વનસ્પતિ ખૂબ ઓછી હોય છે. રણપ્રદેશમાં કાંટાળા થોર (કેક્ટસ), બોરડી અને બાવળ જેવી ઓછું પાણી મેળવી જીવી શકતી વનસ્પતિ થાય છે. રણદ્વીપોમાં ખજૂરીના વૃક્ષો પુષ્કળ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
પ્રાણીજગત : ઊંટ એ સહરાના રણનું મુખ્ય પ્રાણી છે, જેને 'રણનું વહાણ' કહે છે. રણદ્વીપોમાં લોકો ઘેટાં-બકરાં, ઘોડા અને ગધેડા પાળે છે. આ સિવાય શિયાળ, ઝરખ, વીંછી, કાચીંડા, સાપ અને વિવિધ પ્રકારની ગરોળીઓ જેવા જીવો જોવા મળે છે.
(4) જળતંગી એટલે શું ?
જવાબ - 4 : જળતંગી એટલે વપરાશ યોગ્ય મીઠા પાણીની અછત. સતત વધતી વસ્તી, અનાજ અને રોકડિયા પાકોની માંગ, વધતું જતું શહેરીકરણ અને બદલાતી જીવનશૈલીને કારણે પાણીનો વપરાશ ખૂબ વધી ગયો છે. બીજી તરફ ભૂગર્ભ જળને ટ્યુબવેલ દ્વારા બહાર કાઢતાં ભૂગર્ભ જળસ્તર સતત નીચું ગયું છે. આજે ભારતના ઘણા શહેરો અને ગામડાંઓમાં પીવાના ચોખ્ખા પાણીની ભારે તંગી સર્જાઈ છે, જેને જળતંગીનું સંકટ કહે છે.
(5) જમીન-ધોવાણ અટકાવવાના ઉપાયો કયા કયા છે ?
જવાબ - 5 : જમીન-ધોવાણ અટકાવવાના મુખ્ય ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
(1) જમીન પર થતી અનિયંત્રિત પશુચરાણ પ્રવૃત્તિઓ પર નિયંત્રણ મૂકવું.
(2) ઢોળાવવાળી જમીનો પર સમોચ્ચરેખીય પગથિયાં પદ્ધતિથી (સોપાન ખેતી) વાવેતર કરવું.
(3) પડતર કે ઉજ્જડ જમીનમાં વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ કરવું.
(4) પાણીના વહેણવાળા ખાડા કે કોતરો પર ચેકડેમ કે આડબંધ બાંધવા.
(5) ખેતરોની ફરતે પાળાઓ બાંધવા અને ખેતરની ફરતે વૃક્ષો વાવવા જેથી માટી વહી જતી અટકે.
4. ભારતના નકશામાં નીચેનાં સ્થળો દર્શાવો :
સ્થળો :
(1) લદાખ : ભારતની ઉત્તરે જમ્મુ અને કાશ્મીરની પૂર્વ બાજુએ આવેલો કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ (હિમાલયની પર્વતમાળાઓ વચ્ચે).
(2) કચ્છનું રણ : ગુજરાત રાજ્યની ઉત્તર-પશ્ચિમ સરહદે આવેલો રણપ્રદેશ (મોટું અને નાનું રણ).
(3) નર્મદા નદી અને સાબરમતી નદી :
• નર્મદા નદી : મધ્યપ્રદેશમાંથી નીકળી ગુજરાતના ભરૂચ પાસે ખંભાતના અખાતમાં મળતી નદી.
• સાબરમતી નદી : રાજસ્થાનમાંથી નીકળી ઉત્તર ગુજરાત થઈ ખંભાતના અખાતમાં મળતી નદી.
(4) અંદમાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહો : ભારતની દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં બંગાળની ખાડીમાં આવેલા ટાપુઓનો સમૂહ.
Post a Comment