GSEB Std 7 Social Science Chapter 16 Rajya Sarkar Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 16 "રાજ્ય સરકાર" (Rajya Sarkar) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય મુજબ સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), ખાલી જગ્યાઓ, ખરાં-ખોટાં, એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર, ટૂંક નોંધ તેમજ ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 16 IMP Notes) ✦
- સરકારના સ્તર : ભારતમાં સંઘીય (સમવાયી) શાસનવ્યવસ્થા છે, જેમાં સરકાર ત્રણ સ્તરે કાર્ય કરે છે: (1) સ્થાનિક સરકાર (2) રાજ્ય સરકાર અને (3) કેન્દ્ર સરકાર (સંઘ સરકાર).
- રાજ્ય સરકારનાં અંગો : રાજ્ય સરકારનાં ત્રણ અંગો છે: (1) ધારાસભા (વિધાનસભા/વિધાનપરિષદ) - કાયદા ઘડવાનું કાર્ય કરે છે, (2) કારોબારી - કાયદાઓનો અમલ કરાવવાનું કાર્ય કરે છે, અને (3) ન્યાયતંત્ર - કાયદાનો ભંગ કરનારને સજા આપવાનું કાર્ય કરે છે.
- ધારાસભા : રાજ્યની ધારાસભાના ઉપલા ગૃહને 'વિધાનપરિષદ' અને નીચલા ગૃહને 'વિધાનસભા' કહે છે[cite: 5]. ગુજરાતની ધારાસભામાં માત્ર નીચલું ગૃહ એટલે કે વિધાનસભા જ છે[cite: 5].
- ગુજરાત વિધાનસભા : ગુજરાતની વિધાનસભામાં કુલ ૧૮૨ સભ્યોની બેઠકો છે[cite: 5]. વિધાનસભા ભવન ગાંધીનગર ખાતે આવેલું છે, જેનું નામ 'વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભવન' છે[cite: 1, 5].
- વિધાનસભાની મુદત : વિધાનસભાની મુદત ૫ વર્ષની હોય છે[cite: 5]. તેની મુદત પૂરી થતાં તેનું વિસર્જન થાય છે, તેથી તે કાયમી ગૃહ નથી[cite: 5].
- રાજ્યપાલ (ગવર્નર) : રાજ્યપાલ રાજ્યના બંધારણીય વડા છે. તેમની નિમણૂક રાષ્ટ્રપતિ પાંચ વર્ષ માટે કરે છે. રાજ્યપાલની સહી થયા બાદ જ વિધાનસભામાં પસાર થયેલો ખરડો કાયદો બને છે[cite: 4].
- મુખ્યમંત્રી અને મંત્રીમંડળ : મુખ્યમંત્રી રાજ્યની કારોબારીના વાસ્તવિક વડા છે. રાજ્યપાલ બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમે છે[cite: 4]. મુખ્યમંત્રીની સલાહ મુજબ અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક થાય છે.
- જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ : રાજ્ય સરકાર નાગરિકોના આરોગ્યની જાળવણી માટે પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC), સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHC), સિવિલ હોસ્પિટલો, ૧૦૮ ઇમરજન્સી એમ્બ્યુલન્સ સેવા અને વિવિધ આરોગ્યલક્ષી યોજનાઓ ચલાવે છે[cite: 5].
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 16 Swadhyay Solution) ✦
1. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) ગુજરાતની વિધાનસભામાં સભ્યસંખ્યા ……… છે.
જવાબ : 182
(2) રાજ્યની ધારાસભાના ઉપલા ગૃહને ……… કહે છે.
જવાબ : વિધાનપરિષદ
(3) ગુજરાતની વિધાનસભા ભવનનું નામ ……… છે.
જવાબ : વિઠ્ઠલભાઈ પટેલ ભવન
(4) વિધાનસભાની ચૂંટણી દર ……… વર્ષે થાય છે.
જવાબ : 5 (પાંચ)
(5) દર્દીને તાત્કાલિક સેવા મળે તે માટે ગુજરાતમાં ……… યોજના છે.
જવાબ : 108 ની સેવા (અથવા ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ સેવા)
2. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :
(1) મુખ્યમંત્રી અમૃતમ્ (મા) યોજના કેન્દ્ર સરકાર ચલાવે છે.
જવાબ : ખોટું (આ યોજના ગુજરાત રાજ્ય સરકાર ચલાવે છે.)
(2) દિલ્લી રાજ્ય એક રાષ્ટ્રીય રાજધાની પ્રદેશ છે.
જવાબ : ખરું
(3) વિધાનસભાને નીચલું ગૃહ પણ કહેવાય છે.
જવાબ : ખરું
(4) ઉત્તરપ્રદેશમાં વિધાનપરિષદ છે.
જવાબ : ખરું
(5) વિધાનસભા કાયમી ગૃહ છે.
જવાબ : ખોટું (વિધાનસભાની મુદત ૫ વર્ષની હોય છે, તે કાયમી ગૃહ નથી.)
3. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :
(1) ખરડો કાયદો ક્યારે બને છે ?
જવાબ - 1 : વિધાનસભામાં પસાર થયેલા ખરડા પર રાજ્યપાલ સહી કરે ત્યારે તે ખરડો કાયદો બને છે.
(2) રાજ્ય સરકારનાં અંગો જણાવો.
જવાબ - 2 : રાજ્ય સરકારનાં મુખ્ય ત્રણ અંગો છે: (૧) ધારાસભા (૨) કારોબારી અને (૩) ન્યાયતંત્ર.
(3) મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક કોણ કરે છે ?
જવાબ - 3 : મુખ્યમંત્રીની નિમણૂક રાજ્યપાલ કરે છે.
(4) વિધાનસભામાં કોના માધ્યમથી પ્રશ્ન પુછાય છે ?
જવાબ - 4 : વિધાનસભામાં અધ્યક્ષ (સ્પીકર)ના માધ્યમથી પ્રશ્ન પુછાય છે.
(5) રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન હોય ત્યારે રાજ્યનો વહીવટ કોણ સંભાળે છે ?
જવાબ - 5 : રાજ્યમાં રાષ્ટ્રપતિ શાસન હોય ત્યારે રાજ્યનો વહીવટ રાજ્યપાલ સંભાળે છે.
4. ટૂંક નોંધ લખો :
(1) રાજ્યપાલનાં કાર્યો
જવાબ - 1 : રાજ્યપાલનાં મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
(૧) તેઓ રાજ્યની વિધાનસભામાં બહુમતી ધરાવતા પક્ષના નેતાની મુખ્યમંત્રી તરીકે નિમણૂક કરે છે અને મુખ્યમંત્રીની સલાહથી મંત્રીમંડળની રચના કરે છે.
(૨) વિધાનસભાની બેઠકો બોલાવવાનું અને સત્ર સમાપ્ત કરવાની જાહેરાત કરવાનું કાર્ય કરે છે.
(૩) વિધાનસભામાં પસાર થયેલા ખરડા પર સહી કરીને તેને કાયદાનું સ્વરૂપ આપે છે.
(૪) રાજ્યના એડવોકેટ જનરલ અને જાહેર સેવા આયોગના અધ્યક્ષ વગેરે મહત્ત્વના અધિકારીઓની નિમણૂક કરે છે.
(૫) તેઓ તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ રહીને રાજ્યના બંધારણીય વડા તરીકે સમગ્ર વહીવટનું ધ્યાન રાખે છે.
(2) જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ
જવાબ - 2 : રાજ્ય સરકાર પ્રજાના આરોગ્ય માટે જાહેર સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ પૂરી પાડે છે:
(૧) ગામડાંઓમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHC) અને પેટા આરોગ્ય કેન્દ્રો કાર્યરત છે.
(૨) તાલુકા અને જિલ્લા કક્ષાએ સામુદાયિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (CHC) અને સિવિલ હોસ્પિટલો મારફતે નાગરિકોને વિનામૂલ્યે કે રાહત દરે સારવાર અપાય છે.
(૩) બાળકોના રસીકરણ, પોલિયો નાબૂદી, કુપોષણ મુક્ત અભિયાન અને ચેપી રોગોના નિયંત્રણ માટે કામગીરી થાય છે.
(૪) અકસ્માત કે કટોકટીના સમયે દર્દીને તાત્કાલિક સારવાર મળી રહે તે માટે ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ સેવા ઉપલબ્ધ છે.
(૫) ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો માટે 'મુખ્યમંત્રી અમૃતમ્ (મા)' યોજના અને આયુષ્માન ભારત યોજના હેઠળ ગંભીર બીમારીઓમાં સહાય અપાય છે.
(3) મુખ્યમંત્રીનાં કાર્યો
જવાબ - 3 : મુખ્યમંત્રી રાજ્ય કારોબારીના વાસ્તવિક વડા છે. તેમનાં મુખ્ય કાર્યો નીચે પ્રમાણે છે:
(૧) મંત્રીમંડળની રચના કરવી અને મંત્રીઓને ખાતાઓની વહેંચણી કરવી.
(૨) મંત્રીમંડળની બેઠકો બોલાવવી અને સમગ્ર શાસનતંત્ર પર દેખરેખ રાખવી.
(૩) નીતિવિષયક નિર્ણયો લેવા અને સરકારી યોજનાઓનો યોગ્ય અમલ કરાવવો.
(૪) વિધાનસભામાં સરકારની નીતિઓની સ્પષ્ટતા કરવી અને અંદાજપત્ર રજૂ કરાવવું.
(૫) આપત્તિના સમયે અસરગ્રસ્ત લોકોને સહાય અને રાહત પૂરી પાડવાનું આયોજન કરવું.
(4) વિધાનસભાની રચના
જવાબ - 4 : રાજ્યની ધારાસભાના નીચલા ગૃહને 'વિધાનસભા' કહે છે[cite: 5]. બંધારણ અનુસાર વિધાનસભામાં સભ્યોની સંખ્યા ઓછામાં ઓછી ૬૦ અને વધુમાં વધુ ૫૦૦ હોઈ શકે છે. વિધાનસભાના સભ્યોને 'ધારાસભ્ય' કે 'MLA' કહે છે, જે પુખ્તવયના મતદારો દ્વારા સીધા ગુપ્ત મતદાનથી ચૂંટાય છે. વિધાનસભાની મુદત ૫ વર્ષની હોય છે[cite: 5]. ગુજરાત રાજ્યની વિધાનસભામાં કુલ ૧૮૨ બેઠકો છે[cite: 5]. ગૃહનું સંચાલન કરવા માટે સભ્યો પોતાનામાંથી જ એક અધ્યક્ષ (સ્પીકર) અને ઉપાધ્યક્ષની ચૂંટણી કરે છે.
5. નીચેના પ્રશ્નોનાં ત્રણ-ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :
(1) રાજ્ય સરકારનાં કાર્યો જણાવો.
જવાબ - 1 : રાજ્ય સરકારનાં મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
(૧) રાજ્યમાં શાંતિ, સલામતી અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવી.
(૨) રાજ્યના નાગરિકોના સર્વાંગીણ વિકાસ માટે શિક્ષણ, આરોગ્ય અને પરિવહનની સુવિધાઓ ઊભી કરવી.
(૩) ખેતી, સિંચાઈ, પીવાનું પાણી, વીજળી અને રસ્તા જેવી પાયાની સેવાઓનું આયોજન કરવું.
(૪) ગરીબી, બેરોજગારી અને કુપોષણ જેવી સમસ્યાઓ નિવારવા કલ્યાણકારી યોજનાઓ અમલમાં મૂકવી.
(2) નાગરિકના સ્વાસ્થ્ય માટે રાજ્ય સરકાર ક્યાં કાર્યો કરે છે ?
જવાબ - 2 : નાગરિકના સ્વાસ્થ્ય માટે રાજ્ય સરકાર સસ્તા અનાજની દુકાનો દ્વારા પૌષ્ટિક આહાર, પીવાનું શુદ્ધ પાણી અને આરોગ્ય કેન્દ્રો દ્વારા ઉત્તમ તબીબી સારવાર પૂરી પાડે છે. ચેપી રોગોના નિયંત્રણ માટે રસીકરણ કાર્યક્રમો યોજે છે. તાત્કાલિક સારવાર માટે ૧૦૮ એમ્બ્યુલન્સ સેવા આપે છે તેમજ ખાદ્ય પદાર્થોમાં થતી ભેળસેળ પર નિયંત્રણ રાખે છે.
(3) વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટેની લાયકાત જણાવો.
જવાબ - 3 : વિધાનસભાના સભ્ય બનવા માટે ઉમેદવાર:
(૧) ભારતનો નાગરિક હોવો જોઈએ.
(૨) તેની ઉંમર ૨૫ વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી જોઈએ.
(૩) તે સરકારી નોકરી ધરાવતો કે નફાકારક હોદ્દો ધરાવતો હોવો જોઈએ નહીં.
(૪) તે અદાલત દ્વારા અસ્થિર મગજનો, નાદાર કે ગુનેગાર સાબિત થયેલો હોવો જોઈએ નહીં.
(4) રાજ્યની કારોબારીની રચના કઈ રીતે થાય છે ?
જવાબ - 4 : રાજ્યની કારોબારીમાં રાજ્યપાલ, મુખ્યમંત્રી અને તેમના મંત્રીમંડળનો સમાવેશ થાય છે. વિધાનસભાની ચૂંટણી પછી રાજ્યપાલ બહુમતી મેળવનાર પક્ષના નેતાને મુખ્યમંત્રી તરીકે નિયુક્ત કરે છે. ત્યારબાદ મુખ્યમંત્રીની ભલામણથી રાજ્યપાલ અન્ય મંત્રીઓની નિમણૂક કરીને રાજ્યની કારોબારીની રચના કરે છે.
(5) રાજ્યની કારોબારીની ફરજો લખો.
જવાબ - 5 : રાજ્યની કારોબારીની મુખ્ય ફરજો:
(૧) વિધાનસભાએ ઘડેલા કાયદાઓનો રાજ્યમાં યોગ્ય અને અસરકારક અમલ કરાવવો.
(૨) રાજ્યમાં શાંતિ, સલામતી અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવી રાખવી.
(૩) રાજ્યના નાગરિકો માટે આર્થિક, સામાજિક અને કલ્યાણકારી પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન કરવું.
(૪) વિધાનસભા સમક્ષ રાજ્યનું વાર્ષિક અંદાજપત્ર (બજેટ) રજૂ કરી મંજૂર કરાવવું અને તે મુજબ નાણાકીય વહીવટ ચલાવવો.
✦ વિશેષ પ્રશ્નો (વિચારવા જેવા પ્રશ્નો) ✦
• ગામના સરપંચને ગામના વિકાસ માટે એક કાયદો બનાવવો છે તે કઈ રીતે બનશે ?
જવાબ : સરપંચ પોતાની રીતે સીધો કોઈ કાયદો બનાવી શકતા નથી. કાયદો બનાવવાની સત્તા રાજ્યની વિધાનસભા અને સંસદ પાસે છે. સરપંચ ગામના વિકાસ માટે ગ્રામપંચાયતની સભા અને ગ્રામસભા બોલાવી ઠરાવ પસાર કરાવી શકે છે. આ ઠરાવને તાલુકા પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયતના નિયમો તેમજ પંચાયતી રાજના ધારાધોરણો હેઠળ મંજૂરી મેળવીને ગામમાં અમલમાં મૂકી શકાય છે.
• વિજયભાઈની ઉંમર 24 વર્ષ છે. એમણે વિધાનસભાની ચૂંટણી માટે ઉમેદવારી નોંધાવી છે. એમની ઉમેદવારી માન્ય રહેશે કે કેમ ? શા માટે ?
જવાબ : ના, એમની ઉમેદવારી માન્ય રહેશે નહીં. કારણ કે ભારતના બંધારણ મુજબ વિધાનસભાની ચૂંટણી લડવા માટે ઉમેદવારની ઉંમર ઓછામાં ઓછી ૨૫ વર્ષ કે તેથી વધુ હોવી અનિવાર્ય છે. વિજયભાઈની ઉંમર ૨૪ વર્ષ હોવાથી તેઓ નિયત લઘુતમ વયમર્યાદા ધરાવતા નથી.
• ખરડા અને કાયદા વિશેની ભેદરેખા સ્પષ્ટ કરો.
જવાબ : ધારાસભા કે વિધાનસભામાં રજૂ કરવામાં આવતા કાયદાના કાચા મુસદ્દાને (ડ્રાફ્ટને) 'ખરડો' (Bill) કહે છે. આ ખરડા પર ગૃહમાં વિવિધ તબક્કે ચર્ચા-વિચારણા અને મતદાન થાય છે. વિધાનસભામાં બહુમતીથી પસાર થયા પછી જ્યારે રાજ્યપાલ તેના પર પોતાની સહી અને મંજૂરીની મહોર મારે ત્યારે તે ખરડો 'કાયદો' (Act/Law) બને છે.
• ગુજરાતના કચ્છ જિલ્લામાં મતદાર તરીકે નોંધાયેલ મીનાક્ષીબહેન દિલ્લી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવે છે તો શું થાય ?
જવાબ : મીનાક્ષીબહેનની ઉમેદવારી દિલ્લી વિધાનસભા માટે અમાન્ય (રદ) ઠરશે. કારણ કે વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ઉમેદવારી નોંધાવવા માટે જે તે રાજ્ય કે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની કોઈપણ મતદાર યાદીમાં ઉમેદવારનું નામ નોંધાયેલું હોવું જરૂરી છે. મીનાક્ષીબહેન માત્ર ગુજરાતમાં જ મતદાર તરીકે નોંધાયેલા હોવાથી તેઓ દિલ્લી વિધાનસભાની ચૂંટણી લડી શકે નહીં.
Post a Comment