GSEB Std 7 Social Science Chapter 9 Adharmi Sadina Rajkiya Shasako Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 9 "અઢારમી સદીના રાજકીય શાસકો" ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), મુઘલ વંશના અંતિમ શાસકો, બંગાળ, રાજપૂત શાસન (સવાઈ જયસિંહ), શીખ સામ્રાજ્ય (રણજિતસિંહ), મરાઠા સામ્રાજ્ય અને પેશ્વા શાસન તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 9 IMP Notes) ✦
- 18મી સદીનું ભારત : ભારતમાં 18મી સદી અનેક રાજકીય ઉથલપાથલવાળી રહી હતી. ઈ.સ. 1707માં મુઘલ બાદશાહ ઔરંગઝેબના અવસાન પછી કેન્દ્રીય સત્તા નબળી પડતાં ભારત નાનાં-નાનાં સ્વતંત્ર રાજ્યોમાં વિભાજિત થઈ ગયું હતું.
- મુઘલવંશના અંતિમ શાસકો :
• ઔરંગઝેબ પછી બહાદુરશાહ ગાદીએ આવ્યો. તેના સમયમાં શીખ સરદાર બંદા બહાદુરે મુઘલ સામ્રાજ્ય સામે વિદ્રોહ કર્યો હતો.
• ઈ.સ. 1713માં સૈયદબંધુઓના સહયોગથી ફર્રુખસિયર અને ત્યારબાદ મહંમદશાહ બાદશાહ બન્યા.
• ઈ.સ. 1739માં ઈરાનના શાસક નાદીરશાહે ભારત પર આક્રમણ કરી મુઘલ સત્તાને મોટો ફટકો માર્યો હતો.
• ઈ.સ. 1759માં ગાદી પર આવેલા શાહઆલમ બીજાને અંગ્રેજોએ ઈ.સ. 1764ના બક્સરના યુદ્ધમાં હરાવીને ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીનો પેન્શનર બનાવી દીધો હતો. - બંગાળનું નવાબી શાસન :
• મુર્શિદકુલીખાં અને અલીવર્દીખાંએ બંગાળમાં સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું.
• ઈ.સ. 1757માં સિરાજ-ઉદ્-દૌલા બંગાળનો નવાબ બન્યો. અંગ્રેજો અને નવાબ વચ્ચે 23 જૂન, 1757ના રોજ ઐતિહાસિક પ્લાસીનું યુદ્ધ થયું, જેનાથી બંગાળમાં કંપની સત્તાનો પાયો નંખાયો.
• ત્યારબાદ મીરકાસીમે અવધના નવાબ અને મુઘલ શહેનશાહ સાથે મળીને અંગ્રેજો સામે બક્સરનું યુદ્ધ (ઈ.સ. 1764) લડ્યું, જેમાં હાર થતાં બંગાળમાં નવાબી શાસનનો કાયમી અંત આવ્યો. - રાજપૂત શાસન અને સવાઈ જયસિંહ :
• મુઘલ સામ્રાજ્યના પતન પછી રાજસ્થાનમાં જયપુર સૌથી શક્તિશાળી રાજ્ય બન્યું.
• રાજા સવાઈ જયસિંહ કુશાગ્ર રાજનેતા, સુધારક, કાયદાવિદ્ અને મહાન ખગોળશાસ્ત્રી હતા. તેમણે ગુલાબી નગરી જયપુર શહેરની સ્થાપના કરી હતી.
• તેમણે ખગોળવિદ્યાના વિકાસ માટે દિલ્લી, જયપુર, ઉજ્જૈન અને મથુરામાં આધુનિક વેધશાળાઓ (જંતરમંતર) ની સ્થાપના કરી હતી. - શીખ સામ્રાજ્ય અને મહારાજા રણજિતસિંહ :
• ગુરુ નાનકે 15મી સદીમાં શીખ ધર્મ સ્થાપ્યો હતો. 10મા ગુરુ ગોવિંદસિંહે શીખોને સંગઠિત કરી શીખ રાજ્યની સ્થાપના કરી હતી.
• શીખો 12 મિસલ (સમૂહો) માં વહેંચાયેલા હતા. જેમાં 'સુકરચકિયા' મિસલના શક્તિશાળી નેતા મહારાજા રણજિતસિંહે વિશાળ શીખ સામ્રાજ્ય ઊભું કર્યું હતું.
• તેમણે લાહોર, અમૃતસર, કશ્મીર, પેશાવર અને મુલ્તાન જીત્યા હતા. તેમણે લશ્કરમાં યુરોપિયન સેનાપતિઓ રાખી સૈન્યને આધુનિક બનાવ્યું હતું અને લાહોરમાં તોપ બનાવવાનું કારખાનું સ્થાપ્યું હતું. - મરાઠા સામ્રાજ્ય અને પેશ્વા શાસન :
• 17મી સદીમાં છત્રપતિ શિવાજી મહારાજે દખ્ખણમાં સ્વતંત્ર મરાઠા રાજ્ય સ્થાપ્યું હતું.
• શિવાજીના પૌત્ર શાહુના સમયમાં બાલાજી વિશ્વનાથ પ્રથમ પેશ્વા બન્યા અને તેમણે પેશ્વા પ્રથાની શરૂઆત કરી.
• ઈ.સ. 1720માં તેમના પુત્ર બાજીરાવ પહેલો પેશ્વા બન્યા. તેઓ અપ્રતિમ યોદ્ધા અને મુત્સદ્દી હતા. તેમણે માળવા, ગુજરાત અને બુંદેલખંડ જીતીને મહારાષ્ટ્રને વિશાળ મરાઠા સામ્રાજ્યમાં ફેરવ્યું. તેમણે હૈદરાબાદના નિઝામને પણ હરાવ્યો હતો.
• ઈ.સ. 1740માં બાલાજી બાજીરાવ પેશ્વા બન્યા.
• પાણીપતનું ત્રીજું યુદ્ધ (14 જાન્યુઆરી, 1761) : મરાઠાઓ અને અફઘાનિસ્તાનના શાહ એહમદશાહ અબ્દાલી વચ્ચે થયું, જેમાં મરાઠાઓની કારમી હાર થઈ. આ હારના આઘાતથી પેશ્વા બાલાજી બાજીરાવનું અવસાન થયું. મરાઠા શક્તિ નબળી પડતાં ભારતમાં બ્રિટિશ સત્તાનો ઉદય થયો.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 9 Swadhyay Solution) ✦
1. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :
(1) બંગાળાના પ્રથમ નવાબનું નામ શું હતું ?
જવાબ - 1 : બંગાળાના પ્રથમ નવાબનું નામ મુર્શિદકુલીખાં હતું.
(2) રણજિતસિંહ કયા શીખ સમૂહમાંથી આવતા હતા ?
જવાબ - 2 : મહારાજા રણજિતસિંહ શીખોના ‘સુકરચકિયા’ નામના શક્તિશાળી સમૂહ (મિસલ) માંથી આવતા હતા.
(3) પાણિપતનું ત્રીજું યુદ્ધ કોની-કોની વચ્ચે થયું હતું ?
જવાબ - 3 : પાણિપતનું ત્રીજું યુદ્ધ ઈ.સ. 1761માં મરાઠાઓ અને ઈરાનના (અફઘાનિસ્તાનના) શાહ એહમદશાહ અબ્દાલી વચ્ચે થયું હતું.
(4) જયપુરની સ્થાપના કોણે કરી હતી ?
જવાબ - 4 : જયપુર શહેરની સ્થાપના આમેરના પ્રતાપી રાજા સવાઈ જયસિંહે કરી હતી.
2. નીચેના પ્રશ્નોના મુદાસર ઉત્તર આપો :
(1) 18મી સદીના ભારતની રાજકીય સ્થિતિનો ચિતાર આપો.
જવાબ - 1 : 18મી સદીનું ભારત અત્યંત રાજકીય અસ્થિરતા અને ઉથલપાથલવાળું હતું :
(1) ઈ.સ. 1707માં ઔરંગઝેબના અવસાન પછી કેન્દ્રીય મુઘલ સત્તા નબળી પડી અને અંતિમ મુઘલ શાસકો કઠપૂતળી સમાન બની ગયા.
(2) મુઘલ સામ્રાજ્યના પતનને કારણે દેશમાં બંગાળ, હૈદરાબાદ અને અવધ જેવાં નવાબી રાજ્યો તેમજ મરાઠા અને શીખ સામ્રાજ્યો સ્વતંત્ર બન્યાં.
(3) ઈ.સ. 1739માં નાદીરશાહના આક્રમણે દિલ્હીને લૂંટીને દેશની કરોડરજ્જુ ભાંગી નાખી.
(4) દેશી રાજ્યો અંદરોઅંદર સતત લડતા રહ્યા, જેનો સીધો લાભ ઉઠાવીને બ્રિટિશ ઈસ્ટ ઈન્ડિયા કંપનીએ પ્લાસી (1757) અને બક્સર (1764) ના યુદ્ધો જીતી ભારતમાં પોતાનો સત્તાવિસ્તાર શરૂ કર્યો.
(2) પેશ્વા બાજીરાવ પ્રથમની સિદ્ધિઓ જણાવો.
જવાબ - 2 : પેશ્વા બાજીરાવ પ્રથમ (ઈ.સ. 1720 થી 1740) મરાઠા ઇતિહાસના અતિ પરાક્રમી યોદ્ધા અને કુશળ રાજનીતિજ્ઞ હતા :
(1) તેમણે છત્રપતિ શિવાજી મહારાજની ગેરિલા (છાપામાર) યુદ્ધપદ્ધતિને નવી ઊંચાઈ આપી મરાઠા સામ્રાજ્યનો ઉત્તરમાં ઝડપી વિસ્તાર કર્યો.
(2) તેમણે મુઘલોના તાબામાંથી માળવા, ગુજરાત અને બુંદેલખંડ જેવા ફળદ્રુપ પ્રદેશો જીતીને મરાઠા રાજ્યમાં ભેળવી દીધા.
(3) તેમણે દક્ષિણમાં હૈદરાબાદના શક્તિશાળી નિઝામને હરાવી તેની સત્તા મર્યાદિત કરી દીધી.
(4) તેમણે મહારાષ્ટ્રના એક નાના રાજ્યને વિશાળ અખિલ ભારતીય મરાઠા સામ્રાજ્યમાં પરિવર્તિત કરી દીધું હતું.
(3) સવાઈ જયસિંહનું વિજ્ઞાનક્ષેત્રે પ્રદાન સ્પષ્ટ કરો.
જવાબ - 3 : રાજા સવાઈ જયસિંહ ભારતના ઇતિહાસના એક વિરલ વિજ્ઞાનપ્રેમી, ખગોળશાસ્ત્રી અને ગણિતજ્ઞ રાજવી હતા :
(1) તેમણે અવકાશી પદાર્થો, તારાઓ અને ગ્રહોની ચોક્કસ ગતિવિધિઓ માપવા માટે ભારતભરમાં આધુનિક વેધશાળાઓની સ્થાપના કરી હતી.
(2) તેમણે દિલ્લી, જયપુર, ઉજ્જૈન અને મથુરા ખાતે જંતરમંતર નામની વિશ્વપ્રસિદ્ધ ખગોળીય વેધશાળાઓનું નિર્માણ કરાવ્યું હતું.
(3) તેમણે ખગોળશાસ્ત્રના અભ્યાસ માટે દેશ-વિદેશના ઉત્તમ ગ્રંથો એકઠા કર્યા હતા અને ખગોળશાસ્ત્રીય કોષ્ટકો તૈયાર કરાવ્યા હતા.
(4) મુઘલ ઘરાનાના અંતિમ શાસકોનાં નામનો ચાર્ટ તૈયાર કરો.
જવાબ - 4 : ઔરંગઝેબ પછીના અંતિમ મુઘલ શાસકોનો ક્રમબદ્ધ ચાર્ટ :
• ઔરંગઝેબ (અવસાન : ઈ.સ. 1707)
↓
• બહાદુરશાહ પ્રથમ (ઈ.સ. 1707 - 1712)
↓
• જહાંદરશાહ (ઈ.સ. 1712 - 1713)
↓
• ફર્રુખસિયર (ઈ.સ. 1713 - 1719)
↓
• મહંમદશાહ (ઈ.સ. 1719 - 1748)
↓
• અહમદશાહ (ઈ.સ. 1748 - 1754)
↓
• આલમગીર બીજો (ઈ.સ. 1754 - 1759)
↓
• શાહઆલમ બીજો (ઈ.સ. 1759 - 1806)
↓
• અકબરશાહ બીજો (ઈ.સ. 1806 - 1837)
↓
• બહાદુરશાહ ઝફર (છેલ્લો મુઘલ બાદશાહ : ઈ.સ. 1837 - 1857)
3. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો :
(1) ઈ.સ. 1707માં નીચેનામાંથી કયા મુઘલ બાદશાહનું અવસાન થયું હતું ?
(A) અકબર (B) બહાદુરશાહ (C) જહાંગીર (D) ઔરંગઝેબ
જવાબ : (D) ઔરંગઝેબ
(2) નીચેનામાંથી કયા શીખ સરદારે મુઘલો વિરુદ્ધ બળવો કર્યો હતો ?
(A) અમરદાસ (B) રામદાસ (C) બંદાબહાદુર (D) અર્જુનદેવ
જવાબ : (C) બંદાબહાદુર
(3) ભારતમાં કોણે વેધશાળાની સ્થાપના કરી હતી ?
(A) અકબર (B) સવાઈ જયસિંહ (C) જશવંતસિંહ (D) રાણા પ્રતાપ
જવાબ : (B) સવાઈ જયસિંહ
(4) નીચેનામાંથી પ્રથમ પેશ્વા કોણ હતા ?
(A) બાલાજી વિશ્વનાથ (B) બાજીરાવ પહેલો (C) માધવરાવ પહેલો (D) બાલાજી બાજીરાવ
જવાબ : (A) બાલાજી વિશ્વનાથ
إرسال تعليق