GSEB Std 7 Gujarati Chapter 13 Samarthlal Suranvalano Sanmansamarambh Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 ગુજરાતી વિષયના પાઠ 13 "સમરથલાલ સૂરણવાળાનો સન્માનસમારંભ" ના સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો ૧ થી ૧૭ના જવાબો, સંજ્ઞાના લિંગ અને વચનનું વ્યાકરણ, એકમનો સારાંશ તથા “ચાલો, યાદ કરીએ...” માટેના નમૂનાત્મક જવાબો આપવામાં આવ્યા છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 7 Gujarati Ch 13 Summary) ✦
પાઠ પરિચય :
"સમરથલાલ સૂરણવાળાનો સન્માનસમારંભ" મધુસૂદન પારેખ ‘પ્રિયદર્શી’ની હાસ્યરચના છે. વિવિધ શાકભાજીનાં નામ, વેપારીઓનાં નામ અને તેમના ભાષણોમાં કરવામાં આવેલી રમૂજી સરખામણીઓ દ્વારા લેખકે સહજ હાસ્ય સર્જ્યું છે.
- સન્માનનું કારણ : શાકમાર્કેટના પ્રમુખ સમરથલાલ સૂરણવાળાએ સાડા ત્રણ હાથનું ગાજર ઉગાડી અગાઉના વિક્રમો તોડી સરકારી ઇનામ મેળવ્યું હતું. તેથી શાકમાર્કેટના વેપારીઓએ તેમનો ભવ્ય સન્માનસમારંભ યોજ્યો.
- રમૂજી ભાષણો : લસણવાળા લલ્લુભાઈએ શેઠની સુવાસ લસણ જેવી ગણાવી, બટાટાના વેપારી બહુલાલે તેમને બટાટા જેવા મળતાવડા કહ્યા, ડુંગળીવાળા ડાહ્યાભાઈએ તેમને ડુંગળીની જેમ સૌને ઉપયોગી અને પરોપકારી ગણાવ્યા અને કોથમીરવાળા કળશીભાઈએ તેમને તાજી કોથમીર જેવા ગણાવ્યા.
- સમરથલાલનો જવાબ : સમરથલાલે પોતાને સીધાસાદા શાકના વેપારી ગણાવી પોતાના કુટુંબને રમૂજી રીતે “વેજિટેબલ ફેમિલી” કહ્યું અને સહકારથી શાકભાજીનો ધંધો આગળ વધે તેવી આશા વ્યક્ત કરી.
- મુખ્ય ભાવ : પાઠમાં હાસ્ય સાથે મળતાવડાપણું, પરોપકાર, સહકાર, નિરભિમાનતા અને સૌની મદદ કરવાની ભાવના પ્રગટ થાય છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Gujarati Chapter 13 Swadhyay Solution) ✦
૧. વાતચીત :
નોંધ : નીચેના જવાબો નમૂનાત્મક છે. વિદ્યાર્થી પોતાના અનુભવ પ્રમાણે પણ જવાબ આપી શકે.
(૧) તમને પાઠમાં કઈ કઈ જગ્યાએ મજા આવી? શા માટે?
જવાબ : સમરથલાલની સરખામણી લસણ, બટાટા, ડુંગળી અને કોથમીર સાથે કરવામાં આવી છે તે પ્રસંગો મને ખૂબ રમૂજી લાગ્યા. વેપારીઓનાં નામ અને શાકભાજીનાં નામ વચ્ચેનો મેળ પણ મજેદાર છે.
(૨) તમારે કોઈ વ્યક્તિનું સન્માન કરવાનું થાય તો કેવી રીતે કરો?
જવાબ : હું તે વ્યક્તિને ફૂલગુચ્છ, શાલ અથવા સ્મૃતિચિહ્ન અર્પણ કરીને તેના સારા કાર્યની પ્રશંસા કરી અભિનંદન આપું.
(૩) તમે જરૂરિયાતમંદ વ્યક્તિને કેવી રીતે મદદરૂપ થાઓ?
જવાબ : જરૂરિયાત પ્રમાણે ભોજન, કપડાં, પુસ્તકો, અભ્યાસસામગ્રી અથવા યોગ્ય માર્ગદર્શન આપીને અને શક્ય હોય ત્યાં આર્થિક સહાય કરીને મદદરૂપ થાઉં.
(૪) શાળામાં કાર્યક્રમ સફળ બનાવવા તમે શી શી તૈયારી કરો છો?
જવાબ : કાર્યક્રમનું આયોજન, મંચ-સજાવટ, બેઠક વ્યવસ્થા, માઇક-સાઉન્ડની તપાસ, કાર્યક્રમનો ક્રમ, સંચાલન અને પૂર્વઅભ્યાસ જેવી તૈયારીઓ કરું.
(૫) તમારા વિસ્તારમાં શાકભાજી કે ફળો વેચનાર કેવી રીતે સાદ પાડે છે તે બોલી બતાવો.
જવાબ : “લીલાં તાજાં શાક લઈ લો... ટામેટાં, બટાટા, ભીંડા લઈ લો...” જેવી સાદ પાડતા ફેરિયાઓ સાંભળવા મળે છે.
(૬) શાકભાજી વિશે કોઈ જોડકણું / બાળગીત / કવિતા સાંભળી હોય તો તેના વિશે કહો.
જવાબ : શાકભાજીનાં નામો, રંગો અને ગુણોને જોડીને બનાવેલા રમૂજી બાળગીતો સાંભળ્યાં છે. તેમાં ગાજર, પાલક, ભીંડા, ટામેટાં જેવા શાકનો ઉલ્લેખ હોય છે.
૨. “હું કોણ છું?” મને ઓળખો :
૧. મને તો બધાંય શાક સાથે ભળી જવું ગમે છે. ➔ બટાટો
૨. ગરીબ અને તવંગર સૌ કોઈને મારા વિના ચાલે નહિ. ➔ ડુંગળી
૩. હું તો નોનવેજિટેબલ છું. ➔ કોથમીરવાળા કળશીભાઈ
૪. મને તો શાકમાર્કેટની શોભા માને છે. ➔ સમરથલાલ સૂરણવાળા
૩. પાઠમાં આપેલા સંવાદ મુજબ ખોટું હોય તો સુધારી તે બોલનારનું નામ લખો :
૧. “શેઠની સુવાસ લસણની જેમ ચારેયકોર ફેલાઈ જાય.”
➔ સાચું. બોલનાર : લસણવાળા લલ્લુભાઈ
૨. “મને તો શેઠનો સ્વભાવ ડુંગળી જેવો લાગ્યો છે.”
➔ સુધારો : મને તો શેઠનો સ્વભાવ બટાટા જેવો લાગ્યો છે.
બોલનાર : બહુલાલ
૩. “સમરથલાલનું સૂરણ કસ્તૂરીની જેમ મહેકે છે.”
➔ સુધારો : સમરથલાલ શેઠની શાખ કસ્તૂરીની જેમ મહેકે છે.
બોલનાર : ડુંગળીવાળા ડાહ્યાભાઈ
૪. “સૂરણવાળા શેઠ બટાટાની માફક પરોપકારી છે.”
➔ સુધારો : સૂરણવાળા શેઠ ડુંગળીની માફક પરોપકારી છે.
બોલનાર : ડુંગળીવાળા ડાહ્યાભાઈ
૫. “આપણા સમરથ શેઠ બટાટાના દડા જેવા છે.”
➔ સુધારો : આપણા સમરથ શેઠ ડુંગળીના દડા જેવા છે.
બોલનાર : ડુંગળીવાળા ડાહ્યાભાઈ
૬. “હું તો સૂરણવાળા શેઠને કોથમીર જેવા જ કહું છું.”
➔ સાચું. બોલનાર : કોથમીરવાળા કળશીભાઈ
૭. “હવે એ મૂળાની હરીફાઈમાં ઇનામ મેળવી લાવે.”
➔ સાચું. બોલનાર : મંત્રી ફુલાભાઈ ફણસીવાળા
૪. સમરથલાલને લાગુ પડતા શબ્દ / શબ્દજૂથનું વર્ગીકરણ કરો :
સ્વભાવ : બટાટા જેવા, મળતાવડા, મરચાં જેવા.
દેખાવ : ડુંગળીના દડા જેવા, તાજી કોથમીર જેવા.
ગુણ : નિરભિમાની, પરોપકારી, બધાના માનીતા, ગરીબ-તવંગર સૌના બેલી, મદદગાર, શાકમાર્કેટની શોભા.
કાર્ય : શાકમાર્કેટને સુવાસિત કરવામાં ફાળો, નાણાં ધીરનાર, કામ હાથ પર લેતાં કામ મઘમઘવું.
૫. શાકભાજી / ફળોની વિગત નોંધો અને રમૂજી અટકો બનાવો :
નમૂનાત્મક જવાબ :
| શાકભાજી / ફળ | મળતું વિટામિન / પોષકતત્ત્વ | લાભ | રમૂજી અટક |
|---|---|---|---|
| પાલક | લોહતત્ત્વ, ફોલેટ | શરીરને પોષણ મળે | પાલકવાળા પંકજભાઈ |
| ભીંડો | ફાઇબર, વિટામિન C | પાચનમાં મદદરૂપ | ભીંડાવાળા ભીખાભાઈ |
| કોબીજ | વિટામિન C, K | સામાન્ય આરોગ્ય માટે ઉપયોગી | કોબીજવાળા કનુભાઈ |
| પપૈયું | વિટામિન A, C | પાચન અને આરોગ્ય માટે ઉપયોગી | પપૈયાવાળા પરેશભાઈ |
૬. રૂઢિપ્રયોગના અર્થને યોગ્ય વાક્ય સાથે જોડો :
૧. વિક્રમ તોડવો ➔ (૫) નીરજ ચોપરાએ ભાલા ફેંકમાં અગાઉની સિદ્ધિ કરતાં ચઢિયાતી સિદ્ધિ મેળવી.
૨. રામરોટલા આપવા ➔ (૪) સેવાશ્રમમાં સંત બે ટંક ગરીબોને દરરોજ જમાડે છે.
૩. મરચાં જેવા હોવું ➔ (૨) કરશનભાઈ વાતવાતમાં ગુસ્સે થઈ જાય છે.
૪. અક્કલનો ઓથમીર ➔ (૩) આંગણામાં ખોવાયેલી વસ્તુ કૌશિક ઘરમાં શોધતો હતો.
૫. દુનિયા ડૂલ થઈ જવી ➔ (૧) ભારે માવઠું થવાથી ખેડૂતની બધી મહેનત ફોગટ ગઈ.
૭. આપેલા શબ્દનો પાઠના આધારે નજીકનો અર્થ આપીને વાક્યપ્રયોગ કરો :
૧. શાખ ➔ પ્રતિષ્ઠા
વાક્ય : સારા કાર્યથી શાળાની શાખ વધી.
૨. ધરખમ ➔ ઘણું મોટું
વાક્ય : સ્પર્ધામાં જીતનારને ધરખમ ઇનામ મળ્યું.
૩. મળતાવડા ➔ મિલનસાર
વાક્ય : અમારા વર્ગશિક્ષક ખૂબ મળતાવડા સ્વભાવના છે.
૪. પરોપકાર ➔ બીજાનું ભલું કરવું
વાક્ય : જરૂરિયાતમંદની મદદ કરવી એ પરોપકાર છે.
૫. અપીલ ➔ આગ્રહભરી વિનંતી
વાક્ય : શિક્ષકે સૌ વિદ્યાર્થીઓને સ્વચ્છતા જાળવવાની અપીલ કરી.
૮. આપેલા શબ્દોને લાગુ પડતા વિભાગમાં ગોઠવો :
| ગુજરાતી | અંગ્રેજી |
|---|---|
| સ્પર્ધા, સન્માન, સુવાસ, અદ્ભુત, સ્વાદ, ડૂલ, કસ્તૂરી, મઘમઘાટ, પંચકૂટિયું, સ્વાદિષ્ટ, ધરખમ, પરોપકારી, તવંગર | સ્ટેજ, હોલસેલ, મિક્સ, વેજિટેબલ, ફેમિલી, માર્કેટ, મિનિટ, હોલ, લોન |
૯. પાઠના આધારે શબ્દજૂથોને ઘટના ક્રમમાં ગોઠવો :
૧. સૂત્રધાર : સરકારી ઇનામ ➔ ગાજર ઉગાડવાનો વિક્રમ.
૨. મંત્રી ફુલાભાઈ ફણસીવાળા : દસ વર્ષથી ઓળખાણ ➔ દાદા સૂરણવાળા ➔ મૂળામાં ઇનામ મેળવવાની ઇચ્છા.
૩. લલ્લુભાઈ : સ્વાદિષ્ટ અને સુગંધીદાર શાક ➔ લસણ જેમ ચારેયકોર સુવાસ.
૪. બહુલાલ : અદ્ભુત સંબંધ ➔ બંને ફરાળી ➔ મળતાવડા ➔ નાણાંની ભીડમાં સહાયરૂપ.
૫. ડાહ્યાભાઈ : ડુંગળીના દડા જેવા ➔ કસ્તૂરી જેવી શાખ ➔ ગરીબો માટે આશીર્વાદ.
૬. કળશીભાઈ : અક્કલનો ઓથમીર ➔ કોથમીર જેવા તાજા.
૭. સમરથલાલ સૂરણવાળા : મરચાં જેવા ➔ જમાઈ જામરૂખવાળા ➔ વેજિટેબલ ફેમિલી ➔ સવા મણના શક્કરિયાની ઇચ્છા.
૧૦. પ્રશ્નોના જવાબ લખો :
૧. સમરથલાલનું સન્માન શા માટે કરવામાં આવ્યું હશે?
જવાબ : સમરથલાલે સાડા ત્રણ હાથનું ગાજર ઉગાડી અગાઉના બધા વિક્રમો તોડી ગાજરની સ્પર્ધામાં સરકારી ઇનામ મેળવ્યું હતું. તેથી શાકમાર્કેટના વેપારીઓએ તેમનું સન્માન કર્યું.
૨. ડાહ્યાભાઈનું ભાષણ તમને ગમ્યું? કેમ?
જવાબ : હા, ડાહ્યાભાઈનું ભાષણ મને ગમ્યું. તેમણે ડુંગળીની ઉપયોગિતા સાથે સમરથલાલના ગુણોની રમૂજી અને સુંદર સરખામણી કરી છે. ગરીબ-તવંગર સૌની સેવા કરવાની તેમની ભાવનાને પણ સરસ રીતે રજૂ કરી છે.
૩. સમરથલાલના સ્વભાવની શી-શી વિશેષતા હતી?
જવાબ : સમરથલાલ મળતાવડા, નિરભિમાની, પરોપકારી, મદદગાર અને સૌના માનીતા હતા. તેઓ મોટા-નાના સૌ સાથે સહજ રીતે ભળી જતા અને જરૂરિયાતમંદને મદદ કરતા.
૪. સમરથલાલના કુટુંબને વેજિટેબલ ફેમિલી શા માટે કહ્યું હશે?
જવાબ : તેમના દાદા સૂરણવાળા હતા, સમરથલાલ પોતે ગાજરવાળા હતા, તેમના જમાઈ જામરૂખના વેપારી હતા અને સાળાને શક્કરિયાનો વેપાર હતો. તેથી તેમણે રમૂજી રીતે પોતાના આખા કુટુંબને “વેજિટેબલ ફેમિલી” કહ્યું.
૫. સમરથલાલને ડુંગળી સાથે શા માટે સરખાવ્યા છે?
જવાબ : ડુંગળી ગરીબ અને તવંગર સૌના ઘરમાં ઉપયોગી છે અને અનેક રીતે કામ આવે છે. તેમ સમરથલાલ પણ ગરીબની ઝૂંપડીથી લઈને ધનિકના બંગલા સુધી સૌની વચ્ચે જતા, અભિમાન રાખતા નહોતા અને પરોપકારી હતા; તેથી તેમની સરખામણી ડુંગળી સાથે કરવામાં આવી છે.
૧૧. જેને લિંગસૂચક પ્રત્યય લાગ્યો હોય એવી ત્રણ-ત્રણ સંજ્ઞાઓ લખો :
પુલ્લિંગ (‘ઓ’ પ્રત્યય) : ખાટલો, ઘોડો, પંખો, લોટો.
સ્ત્રીલિંગ (‘ઈ’ પ્રત્યય) : નદી, દીકરી, ઘોડી, સાડી.
નપુંસકલિંગ (‘ઉં’ પ્રત્યય) : છોકરું, મરચું, બારણું, ઝરણું.
૧૨. જેને લિંગસૂચક પ્રત્યય ન લાગ્યો હોય એવી ત્રણ-ત્રણ સંજ્ઞાઓ લખો :
પુલ્લિંગ : મોર, પવન, હાથ, કાગળ.
સ્ત્રીલિંગ : રાત, જાત, યાત્રા, હિંમત.
નપુંસકલિંગ : શહેર, તેજ, પાણી, નાક.
૧૩. ઉદાહરણ મુજબના પાંચ શબ્દો લખો :
એકવચન : આંબો, ઘોડો, પંખો, ઝાડવું, ખેતર, ગાય.
બહુવચન : આંબા, ઘોડા, પંખા, ઝાડવાં, ખેતરો, ગાયો.
૧૪. કોષ્ટક પૂર્ણ કરો :
| એકવચન દર્શાવતું વાક્ય | બહુવચન દર્શાવતું વાક્ય |
|---|---|
| તે ઘોડો લઈને આવ્યો હતો. | તેઓ ઘોડા લઈને આવ્યા હતા. |
| હું કાલે સાઇકલ લઈને વાડીએ જઈશ. | અમે કાલે સાઇકલો લઈને વાડીએ જઈશું. |
| તું આજે ખુરશી પર બેસીને લખ. | તમે આજે ખુરશીઓ પર બેસીને લખો. |
| તું આજે જમીને પછી શાળાએ જજે. | તમે આજે જમીને પછી શાળાએ જજો. |
| તું કેળું ખાધું? | તમે કેળાં ખાધાં? |
| મારે કાલે રમવા માટે કયું સાધન લાવવાનું છે? | અમારે કાલે રમવા માટે કયાં સાધનો લાવવાનાં છે? |
૧૫. વાક્યોમાંથી સંજ્ઞાનો પ્રકાર ઓળખાવો :
૧. વિનાયક જમવા ગયો. ➔ વ્યક્તિવાચક સંજ્ઞા : વિનાયક
૨. ચાવીનું ઝૂમખું મારી પાસે હતું. ➔ સમૂહવાચક સંજ્ઞા : ઝૂમખું
૩. હું ડેરીએ દૂધ લેવા ગયો. ➔ દ્રવ્યવાચક સંજ્ઞા : દૂધ
૪. પેલો દેખાય પર્વત! ➔ જાતિવાચક સંજ્ઞા : પર્વત
૫. એ અહિંસામાં માને છે. ➔ ભાવવાચક સંજ્ઞા : અહિંસા
૧૬. વાક્યો વાંચો અને સમજીને સુધારો :
૧. પેલો છોકરી જમતો હતો. ➔ પેલી છોકરી જમતી હતી.
૨. રમેશ અચાનક રડવા લાગી. ➔ રમેશ અચાનક રડવા લાગ્યો.
૩. વાવાઝોડાથી ઝાડ પડી ગયો. ➔ વાવાઝોડાથી ઝાડ પડી ગયું.
૪. તેમણે એ પુસ્તકો વાંચી લીધું. ➔ તેમણે એ પુસ્તકો વાંચી લીધાં.
સમજ : સંજ્ઞાનું લિંગ અને વચન વાક્યના વિશેષણ અને ક્રિયાપદના રૂપને અસર કરે છે. તેથી વાક્યમાં લિંગ-વચન મુજબ યોગ્ય રૂપ વાપરવું જોઈએ.
૧૭. વર્ગીકરણ કરો :
પુલ્લિંગ : પર્વતો, કાગળ, ખાટલો, મોહનભાઈ.
સ્ત્રીલિંગ : આંખો, જીભ, દુકાન, ફાઇલ, ખાંડ.
નપુંસકલિંગ : ટેબલ, ઘડિયાળ, ઝાડ, પાણી, દૂધ, ઘી, પુસ્તકો, છોકરાં.
બહુવચન : પર્વતો, આંખો, પુસ્તકો, છોકરાં.
એક કરતાં વધુ લિંગમાં વપરાતી સંજ્ઞાના ઉદાહરણ :
ઝાકળ – નપુંસકલિંગ / સ્ત્રીલિંગ
ચંપલ – પુલ્લિંગ / સ્ત્રીલિંગ / નપુંસકલિંગ
✦ વ્યાકરણ : સંજ્ઞાનાં લિંગ અને વચન ✦
સંજ્ઞા : નામના મૂળ અંગને સંજ્ઞા કહેવાય છે.
લિંગ : ગુજરાતીમાં ત્રણ લિંગ છે — પુલ્લિંગ, સ્ત્રીલિંગ અને નપુંસકલિંગ.
- પુલ્લિંગ : સામાન્ય રીતે “કેવો?” લગાડીને ઓળખી શકાય. દા.ત. પંખો, ઘોડો, કાગળ, પવન.
- સ્ત્રીલિંગ : સામાન્ય રીતે “કેવી?” લગાડીને ઓળખી શકાય. દા.ત. દીકરી, નદી, રાત, હિંમત.
- નપુંસકલિંગ : સામાન્ય રીતે “કેવું?” લગાડીને ઓળખી શકાય. દા.ત. મરચું, બારણું, શહેર, પાણી.
વચન : ગુજરાતીમાં બે વચન છે — એકવચન અને બહુવચન.
- એકવચન : એક જ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે પદાર્થનો અર્થ આપે. દા.ત. ગાય, ઘોડો, પંખો.
- બહુવચન : એકથી વધુ વ્યક્તિ, વસ્તુ કે પદાર્થનો અર્થ આપે. દા.ત. ગાયો, ઘોડા, પંખા.
- બહુવચન બનાવવા માટે મોટાભાગે ‘આ’, ‘આં’ અથવા ‘ઓ’ જેવા રૂપો આવે છે.
- કેટલીક સંજ્ઞાઓ એકવચન અને બહુવચનમાં સરખી જ રહે છે; ત્યારે સંખ્યા અથવા પ્રમાણથી અર્થ સ્પષ્ટ થાય છે.
✦ ચાલો, યાદ કરીએ... (પ્રશ્નોત્તરી) ✦
નોંધ : આ અનુચિંતનના પ્રશ્નોના જવાબ વિદ્યાર્થીના અનુભવ પ્રમાણે બદલાઈ શકે. નીચે નમૂનાત્મક જવાબો છે.
• પાઠની કઈ બાબત તમને યાદ રહી ગઈ? કહો.
જવાબ : સમરથલાલની સરખામણી જુદા જુદા શાકભાજી સાથે કરીને સર્જાયેલું રમૂજી હાસ્ય મને ખાસ યાદ રહી ગયું.
• હસવાનો કોઈ પ્રસંગ તમને યાદ આવ્યો હતો?
જવાબ : સમરથલાલે “મારા ઘરમાંથી તો મને મરચાં જેવો કહે છે” એમ કહ્યું તે પ્રસંગ ખૂબ રમૂજી લાગ્યો.
• આ પાઠમાંથી તમને યાદ રહ્યા હોય તેવા ચાર શબ્દો બોલો.
જવાબ : હોલસેલ, મળતાવડા, પરોપકારી, પંચકૂટિયું.
• પાઠ શીખતા હતા ત્યારે તમને કઈ શાકભાજી યાદ આવી હતી?
જવાબ : મને બટાટા, ડુંગળી, ગાજર, કોથમીર, લસણ અને પાલક જેવી શાકભાજી યાદ આવી હતી.
• પ્રવૃત્તિ ૫માં તમે કઈ રમૂજી અટક લખી હતી? તમારા મિત્રે કઈ લખી હતી?
જવાબ : મેં “પાલકવાળા પંકજભાઈ” લખ્યું હતું અને મારા મિત્રે “ભીંડાવાળા ભીખાભાઈ” લખ્યું હતું.
إرسال تعليق