GSEB Std 8 Science Chapter 3 Kolso Ane Petroleum Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 3 "કોલસો અને પેટ્રોલિયમ" (Kolso Ane Petroleum) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), અશ્મિ બળતણ, કોલસો અને તેની પેદાશો, પેટ્રોલિયમનું શુદ્ધીકરણ, સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો-જવાબો, સ્વ-અધ્યયનપોથીના ઉકેલો તેમજ પ્રવૃત્તિઓ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 3 IMP Notes) ✦
- સજીવોના મૃત અવશેષોમાંથી બનેલા બળતણને અશ્મિ બળતણ કહે છે (ઉદા. કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ).
- સૌથી પહેલાં આશરે 300 મિલિયન વર્ષ પૂર્વે પૃથ્વીના નીચાણવાળા ભેજયુક્ત વિસ્તારોમાં ઘાટ જંગલો હતા. પૂર જેવા કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનની નીચે ડૂબી ગયા. તેમની ઉપર વધુ માટી જમા થઈ જવાથી તેઓ દબાણમાં આવ્યા. ઊંચા તાપમાન અને દબાણને લીધે મૃત વનસ્પતિઓ હવાની ગેરહાજરીમાં કોલસામાં રૂપાંતરિત થઈ ગઈ.
- મૃત વનસ્પતિના કોલસામાં રૂપાંતર થવાની આ પ્રક્રિયાને બિટ્યુમિનાઈઝેશન (કાર્બોનાઈઝેશન) કહે છે.
- કોલસાને હવામાં ગરમ કરતાં તે સળગે છે અને મુખ્યત્વે કાર્બન ડાયોક્સાઈડ વાયુ ઉત્પન્ન કરે છે.
- કોલસાના પ્રક્રિયાથી કોક, કોલટાર અને કોલગેસ મેળવવામાં આવે છે.
- કોક : તે સખત, છિદ્રાળુ અને કાળા રંગનો પદાર્થ છે. તે કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. તેનો ઉપયોગ સ્ટીલના ઉત્પાદનમાં અને ધાતુઓના નિષ્કર્ષણમાં થાય છે.
- કોલટાર : તે ઘાટો, અપ્રિય વાસવાળો પ્રવાહી છે. તેનો ઉપયોગ સંશ્લેષિત રંગો, દવાઓ, વિસ્ફોટકો, સુગંધિત દ્રવ્યો, પ્લાસ્ટિક, પેઇન્ટ વગેરે બનાવવામાં થાય છે. રસપ્રદ વાત એ છે કે ડામરની ગોળીઓ (નાફ્તાની ગોળીઓ) કોલટારમાંથી જ બને છે.
- કોલગેસ : કોલસામાંથી કોક બનાવવાની પ્રક્રિયા દરમિયાન કોલગેસ મેળવવામાં આવે છે.
- પેટ્રોલિયમ : પેટ્રોલિયમ એ ઘાટું, અપ્રિય વાસવાળું તેલી પ્રવાહી છે. તે જમીનની નીચે ખડકોના સ્તરો વચ્ચેથી પ્રાપ્ત થાય છે.
- પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુનો જથ્થો પાણીના સ્તરની ઉપર હોય છે. તેનું કારણ એ છે કે તે પાણી કરતાં હળવા છે અને તેની સાથે મિશ્ર થતા નથી.
- પેટ્રોલિયમનું શુદ્ધીકરણ : પેટ્રોલિયમ એ વિવિધ ઘટકો જેવા કે એલ.પી.જી. (LPG), પેટ્રોલ, કેરોસીન, ડીઝલ,ંજ્ઞજળ (બ્રિટિશ), ઊંજણ તેલ, પેરાફિન મીણ વગેરેનું મિશ્રણ છે. આ વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને રિફાઇનિંગ (શુદ્ધીકરણ) કહે છે.
- રોડને સમતલ કરવા માટે બિટ્યુમેન (પેટ્રોલિયમ પેદાશ) વપરાય છે.
- કુદરતી વાયુ : કુદરતી વાયુ ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ અશ્મિ બળતણ છે. તેને ઊંચા દબાણ હેઠળ કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગૅસ (CNG) તરીકે સંગ્રહિત કરવામાં આવે છે. સીએનજી (CNG) નો ઉપયોગ વિદ્યુત ઉત્પાદન માટે તેમજ વાહનોમાં બળતણ તરીકે થાય છે કારણ કે તે ઓછું પ્રદૂષણ કરે છે અને સ્વચ્છ બળતણ છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 3 Swadhyay Solution) ✦
1. CNG અને LPGને બળતણ તરીકે વાપરવામાં શું ફાયદા છે ?
જવાબ : CNG અને LPG ને બળતણ તરીકે વાપરવાના મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
1. તે બંને સ્વચ્છ બળતણ છે અને દહન પામ્યા બાદ નહિવત ધુમાડો કે ઝેરી વાયુઓ ઉત્પન્ન કરે છે.
2. તેનો સંગ્રહ અને પરિવહન સરળ છે (પાઇપલાઇન દ્વારા કે સિલિન્ડરમાં).
3. તે ખૂબ જ ઊંચી ઉષ્મા ઉર્જા પૂરી પાડે છે.
4. તે સળગાવ્યા પછી રાખ કે કોઈ અવશેષ છોડતા નથી.
2. રોડને સમતલ કરવા માટે વપરાતી પેટ્રોલિયમની પેદાશનું નામ જણાવો.
જવાબ : રોડને સમતલ કરવા માટે પેટ્રોલિયમની પેદાશ બિટ્યુમેન (Bitumen) વપરાય છે.
3. મૃત વનસ્પતિમાંથી કોલસો કઈ રીતે બને છે તે વર્ણવો. આ પ્રક્રિયાને કયા નામથી ઓળખવામાં આવે છે ?
જવાબ : આશરે 300 મિલિયન વર્ષ પૂર્વે પૃથ્વીના નીચાણવાળા ભેજયુક્ત વિસ્તારોમાં ઘાટ જંગલો હતા. પૂર જેવી કુદરતી આફતોને કારણે આ જંગલો જમીનની નીચે ડૂબી ગયા. તેમની ઉપર વધુ માટી જમા થઈ જવાથી તેઓ દબાણમાં આવ્યા. ઊંચા તાપમાન અને દબાણને લીધે મૃત વનસ્પતિઓ હવાની ગેરહાજરીમાં શિથિલ થઈને કોલસામાં રૂપાંતરિત થઈ ગઈ.
આ પ્રક્રિયાને કાર્બોનાઈઝેશન (બિટ્યુમિનાઈઝેશન) કહે છે.
4. ખાલી જગ્યા પૂરો :
જવાબ :
(અ) અશ્મિ બળતણ કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુ હોય છે.
(બ) પેટ્રોલિયમમાંથી વિવિધ ઘટકોને અલગ કરવાની પ્રક્રિયાને રિફાઇનિંગ (શુદ્ધીકરણ) કહે છે.
(ક) સી.એન.જી. (CNG) એ વાહન માટે સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે.
5. નીચેનાં વિધાનોમાં ખરા માટે T પર અને ખોટા માટે F પર નિશાની કરો :
જવાબ :
(અ) અશ્મિ બળતણને પ્રયોગશાળામાં બનાવી શકાય છે. ➔ (F)
(બ) CNG એ પેટ્રોલ કરતાં વધારે પ્રદૂષણ કરતું બળતણ છે. ➔ (F)
(ક) કોક કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે. ➔ (T)
(ડ) કોલટાર વિવિધ પદાર્થોનું મિશ્રણ છે. ➔ (T)
(ઈ) કેરોસીન અશ્મિ બળતણ નથી. ➔ (F)
6. શા માટે અશ્મિ બળતણ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય કુદરતી સંસાધન છે તે સમજાવો.
જવાબ : અશ્મિ બળતણ બનવા માટે લાખો વર્ષોનો સમય લાગે છે અને મૃત સજીવોને આ બળતણમાં રૂપાંતરિત થવા માટે અત્યંત ઊંચું તાપમાન અને દબાણ જરૂરી છે જે પ્રયોગશાળામાં શક્ય નથી. જો તેનો ખૂબ ઝડપથી ઉપયોગ કરવામાં આવે તો તે ટૂંક સમયમાં ખૂટી જશે અને નજીકના ભવિષ્યમાં તેનું પુનઃનિર્માણ થઈ શકતું નથી. આથી અશ્મિ બળતણ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય (ખૂટી પડે તેવા) કુદરતી સંસાધનો છે.
7. કોકની લાક્ષણિકતાઓ અને ઉપયોગો વર્ણવો.
જવાબ :
લાક્ષણિકતાઓ : કોક એ સખત, છિદ્રાળુ અને કાળા રંગનો પદાર્થ છે. તે કાર્બનનું લગભગ સંપૂર્ણ શુદ્ધ સ્વરૂપ છે.
ઉપયોગો : 1. સ્ટીલના ઉત્પાદનમાં અને લોખંડના નિષ્કર્ષણમાં (ગાળણમાં). 2. ઘણા ઔદ્યોગિક બળતણ તરીકે.
8. પેટ્રોલિયમની બનાવટ પ્રક્રિયા સમજાવો.
જવાબ : પેટ્રોલિયમનું નિર્માણ સમુદ્રમાં રહેતા સજીવો દ્વારા થયું હતું. જ્યારે સજીવો મૃત્યુ પામ્યા, ત્યારે તેમના મૃતદેહો સમુદ્રના તળિયે બેસી ગયા અને રેતી તથા માટીના સ્તરોથી ઢંકાયા ગયા. લાખો વર્ષો પછી, હવાની ગેરહાજરીમાં તથા ઉચ્ચ તાપમાન અને દબાણને કારણે મૃત જીવોના અવશેષોનું પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુમાં રૂપાંતર થયું.
9. નીચેનું કોષ્ટક ભારતમાં 1991 - 1997 સુધીમાં ભારતની કુલ પાવર/ઊર્જા તંગી દર્શાવે છે. આ માહિતીને આલેખ સ્વરૂપે દર્શાવો :
જવાબ :
| ક્રમ | વર્ષ | તંગી (%) |
|---|---|---|
| 1 | 1991 | 7.9 |
| 2 | 1992 | 7.8 |
| 3 | 1993 | 8.3 |
| 4 | 1994 | 7.4 |
| 5 | 1995 | 7.1 |
| 6 | 1996 | 9.2 |
| 7 | 1997 | 11.5 |
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સ (Activities & Projects) ✦
જવાબ :
1. નકશાકાર્ય : ભારતના નકશામાં કોલસો (ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ, ઓડિસા), પેટ્રોલિયમ (અસમ, ગુજરાત, મુંબઈ હાઈ) તથા રિફાઇનરીઓ (જામનગર, મથુરા, પાણીપત વગેરે) ના સ્થળો અંકિત કરવા.
2. ઊર્જા વપરાશ સર્વેક્ષણ : પડોશીઓ સાથે ચર્ચા કરી એલપીજી, વીજળી અને સૌરઊર્જાના ઉપયોગ દ્વારા ઊર્જા સંરક્ષણનાં પગલાં નોંધવા.
إرسال تعليق