ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 10. સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ | std-6 [science] 10. sajivoni lakshanikatao

GSEB Std 6 Science Chapter 10 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 10 "સજીવોની લાક્ષણિકતાઓ" (Characteristics of the Living) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૯ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વૃદ્ધિ, શ્વસન, ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર, બીજઅંકુરણ અને જીવનચક્રની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 10 IMP Notes) ✦

• સજીવોના મુખ્ય લક્ષણો: દરેક સજીવને ખોરાકની જરૂરિયાત હોય છે, તેઓ વૃદ્ધિ પામે છે, શ્વસન કરે છે, ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર આપે છે, ઉત્સર્જન કરે છે, પ્રજનન કરે છે અને ચોક્કસ જીવનચક્ર ધરાવે છે.
• વૃદ્ધિ અને વિકાસ (Growth): સજીવના કદ અને વજનમાં થતો કાયમી વધારો એ વૃદ્ધિ છે. વનસ્પતિ જીવનપર્યંત વૃદ્ધિ પામી શકે છે, જ્યારે પ્રાણીઓમાં વૃદ્ધિ અમુક ઉંમર સુધી મર્યાદિત હોય છે.
• શ્વસન (Respiration): સજીવો ખોરાકમાંથી ઊર્જા મેળવવા શ્વસન કરે છે. શ્વસનમાં ઓક્સિજનનો ઉપયોગ થાય છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ બહાર નીકળે છે.
• ઉત્તેજના પ્રત્યે પ્રતિચાર: આપણી આસપાસ થતા ફેરફારોને ઉત્તેજના કહે છે અને તેની સામે સજીવો દર્શાવતા વર્તનને પ્રતિચાર કહે છે (દા.ત., લજામણીના છોડને અડકતા પાંદડાં બીડાઈ જવા).
• બીજઅંકુરણ (Germination): બીજમાંથી નવા છોડનું સર્જન થવા માટે પાણી (ભેજ), હવા (ઓક્સિજન) અને યોગ્ય તાપમાન (ગરમી) અનિવાર્ય પરિબળો છે.
• પ્રકાશાનુવર્તન અને ભૂઆનુવર્તન: છોડનું પ્રકાંડ હંમેશાં પ્રકાશની દિશામાં ઉપર તરફ અને મૂળ હંમેશાં ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં જમીનમાં નીચે તરફ વૃદ્ધિ પામે છે.

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓના જીવનચક્રમાં જોવા મળતી સમાનતા અને તફાવતોની યાદી બનાવો.

જવાબ :
• સમાનતાઓ : બંનેનો જન્મ (બીજમાંથી કે ઈંડા/બચ્ચા રૂપે) થાય છે, બંને ખોરાક-પોષણ મેળવીને વૃદ્ધિ પામે છે, પુખ્ત બનીને પ્રજનન દ્વારા પોતાના જેવો નવો સજીવ ઉત્પન્ન કરે છે અને અંતે બંનેનું મૃત્યુ થાય છે.
• તફાવતો :

વનસ્પતિનું જીવનચક્ર	પ્રાણીઓનું જીવનચક્ર
1. મોટાભાગે બીજમાંથી અંકુરિત થઈને શરૂ થાય છે.	1. ઈંડાંમાંથી કે સીધા બચ્ચાના જન્મથી શરૂ થાય છે.
2. તે પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા પોતાનો ખોરાક જાતે બનાવે છે.	2. તે ખોરાક માટે અન્ય વનસ્પતિ કે પ્રાણીઓ પર નિર્ભર રહે છે.
3. મોટાભાગની વનસ્પતિ આજીવન વૃદ્ધિ પામે છે.	3. પ્રાણીઓમાં વૃદ્ધિ પુખ્તાવસ્થા સુધી જ મર્યાદિત હોય છે.

૨. નીચે આપેલ કોષ્ટકનો અભ્યાસ કરો તથા બીજી અને ત્રીજી કોલમમાં આપેલી શરતો માટે યોગ્ય ઉદાહરણો શોધો. જો તમને લાગે કે આપેલી શરત મુજબના ઉદાહરણ આપવા શક્ય નથી, તો શા માટે શક્ય નથી તે જણાવો:

જવાબ :

ક્રમ	શું તે વૃદ્ધિ પામે છે?	શું તે શ્વસન કરે છે?	ઉદાહરણ	વિશેષ નોંધ
1.	ના	ના	પથ્થર, પેન, ટેબલ	નિર્જીવ વસ્તુઓ વૃદ્ધિ કે શ્વસન કરતી નથી.
2.	ના	હા	શક્ય નથી	જે સજીવ શ્વસન કરે છે તે જીવંત હોવાથી વૃદ્ધિ કે વિકાસના કોઈ તબક્કા સાથે અનિવાર્યપણે જોડાયેલ હોય જ.
3.	હા	ના	વાદળ, મીણબત્તીની જ્યોત, સ્ફટિક	આ બાહ્ય કે ભૌતિક કદનો વધારો છે, કુદરતી જૈવિક શ્વસન નથી.
4.	હા	હા	માનવ, આંબો, ગાય, કૂતરો	તમામ જીવંત સજીવો વૃદ્ધિ અને શ્વસન બંને દર્શાવે છે.

૩. તમે શીખ્યા છો કે બીજના અંકુરણ માટે વિવિધ પરિસ્થિતિઓ જરૂરી છે. આપણે આ જ્ઞાનનો ઉપયોગ અનાજ અને કઠોળના સંગ્રહ માટે કેવી રીતે કરી શકીએ?

જવાબ : બીજના અંકુરણ માટે ભેજ (પાણી), હવા અને હૂંફ જરૂરી છે. આથી અનાજ અને કઠોળને અંકુરિત થતાં તથા સડતાં અટકાવવા માટે:
(૧) અનાજ અને કઠોળને સંગ્રહ કરતાં પહેલાં તડકામાં બરાબર સુકવીને ભેજરહિત કરવા જોઈએ.
(૨) તેમને હવાચુસ્ત અને સૂકી જગ્યાએ કે ધાતુની કોઠીઓમાં સંગ્રહવા જોઈએ.
(૩) ભેજવાળા વાતાવરણથી દૂર રાખવાથી બીજ સુષુપ્ત અવસ્થામાં રહે છે અને લાંબો સમય બગડતા નથી.

૪. તમે શીખ્યા છો કે ટેડપોલને પૂંછડી હોય છે પરંતુ દેડકો બનતા પૂંછડી અદૃશ્ય થઈ જાય છે. ટેડપોલ તબક્કામાં પૂંછડી હોવાનો શું ફાયદો છે?

જવાબ : ટેડપોલ સંપૂર્ણપણે જલીય અવસ્થામાં જીવે છે અને તેને તરવા માટે પગ હોતા નથી. ટેડપોલની પૂંછડી હલેસા જેવું કામ કરીને તેને પાણીમાં સરળતાથી અને ઝડપથી તરવામાં, ખોરાક શોધવામાં અને શિકારીઓથી બચવામાં મદદ કરે છે. પુખ્ત દેડકો બનતાં તેને કૂદવા અને તરવા માટે મજબૂત પગ વિકસી જાય છે, જેથી પૂંછડીની જરૂર રહેતી નથી અને તે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

૫. ચરણ કહે છે કે લાકડાનો ટુકડો નિર્જીવ છે કારણ કે તે હલનચલન કરી શકતો નથી. તેનાથી વિપરીત, ચારુ તેને જીવંત માને છે કારણ કે તે વૃક્ષોમાંથી મેળવવામાં આવે છે. ચરણ અને ચારુના વિધાનોની તરફણમાં કે વિરુદ્ધમાં તમારી દલીલો આપો.

જવાબ :
• ચરણનું વિધાન સાચું છે : કપાયેલ લાકડાનો ટુકડો નિર્જીવ છે. કારણ કે વૃક્ષમાંથી કપાયા પછી તેના કોષો મૃત્યુ પામે છે; તે શ્વસન કરતો નથી, વૃદ્ધિ પામતો નથી, ખોરાક લેતો નથી કે પ્રજનન કરતો નથી.
• ચારુની સમજૂતી અપૂર્ણ છે : ભલે લાકડું જીવંત વૃક્ષમાંથી મેળવવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ વૃક્ષથી અલગ થયા પછી તે સજીવ તરીકેના કોઈ પણ જૈવિક લક્ષણો દર્શાવતું નથી. આથી લાકડાનો ટુકડો નિર્જીવ ગણાય.

૬. મચ્છર અને દેડકાના જીવનચક્રમાં શું સામ્યતા અને શું ભિન્નતા છે?

જવાબ :
• સામ્યતા :
(૧) બંને પોતાના ઈંડાં પાણીમાં મૂકે છે.
(૨) બંનેના જીવનચક્રમાં કાયાંતરણ (રૂપાંતરણ - Metamorphosis) જોવા મળે છે.
(૩) બંનેની બાળ અવસ્થા (મચ્છરનો ડૂંખો/લાર્વા અને દેડકાનો ટેડપોલ) પુખ્ત સજીવ કરતાં સાવ અલગ દેખાય છે અને પાણીમાં રહે છે.
• ભિન્નતા :
(૧) મચ્છર કીટક છે (ઈંડાં ➔ લાર્વા ➔ પ્યુપા ➔ પુખ્ત મચ્છર), જ્યારે દેડકો ઉભયજીવી પ્રાણી છે (ઈંડાં ➔ ટેડપોલ ➔ પુખ્ત દેડકો).
(૨) પુખ્ત મચ્છર પાંખો વડે હવામાં ઊડે છે, જ્યારે પુખ્ત દેડકો જમીન પર કૂદે છે અને પાણીમાં તરે છે.

૭. છોડને તેના વિકાસ માટે યોગ્ય બધી પરિસ્થિતિઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે (આકૃતિ 10.9 મુજબ કૂંડું જમીનને સમતલ રાખેલ છે). એક અઠવાડિયા પછી આ છોડના પ્રકાંડ અને મૂળમાં તમને શું જોવાની અપેક્ષા છે? તેની આકૃતિ દોરો. આના કારણો પણ લખો.

જવાબ :
• જોવા મળતું અવલોકન : કૂંડું આડું રાખેલું હોવા છતાં, છોડનું પ્રકાંડ ઉપર તરફ વળીને સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં વધશે, અને તેના મૂળ નીચે તરફ વળીને જમીનની દિશામાં વધશે.
• કારણ : વનસ્પતિનું પ્રકાંડ ધન પ્રકાશાનુવર્તન દર્શાવે છે (પ્રકાશ તરફ વૃદ્ધિ), જ્યારે મૂળ ધન ભૂઆનુવર્તન દર્શાવે છે (ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં જમીન તરફ વૃદ્ધિ).

૮. આકૃતિ 10.10 માં બતાવ્યા પ્રમાણે તારા અને વિજયે એક પ્રયોગ ગોઠવ્યો છે. તમને શું લાગે છે કે તેઓ શું જાણવા માંગે છે? તેઓ કેવી રીતે જાણશે કે તેઓ સાચા છે?

જવાબ :
• હેતુ : તેઓ જાણવા માંગે છે કે "બીજને કોઈપણ દિશામાં વાવવામાં આવે (સીધું, ઊંધું કે આડું), તો પણ મૂળ હંમેશાં નીચે જમીન તરફ અને પ્રરોહ (પ્રકાંડ) હંમેશાં ઉપર હવા/પ્રકાશ તરફ જ વૃદ્ધિ પામે છે કે કેમ?"
• તારણ : થોડા દિવસો પછી ત્રણેય કુંડામાં જોતાં જણાશે કે બીજની સ્થિતિ ગમે તે રાખી હોય, મૂળ આપોઆપ વળીને નીચે તરફ અને પ્રકાંડ ઉપર તરફ જ વિકાસ પામે છે. આ અવલોકનથી સાબિત થશે કે તેમનું અનુમાન સાચું છે.

૯. બીજઅંકુરણ પર તાપમાનના અસરની તપાસ કરવા માટે એક પ્રયોગની યોજના બનાવો.

જવાબ :
• સાધન-સામગ્રી : મગ કે ચણાના પલાળેલા દાણા, ત્રણ વાટકીઓ અને ભીનું રૂ.
• પદ્ધતિ :
(૧) ત્રણ વાટકી A, B અને C માં ભીનું રૂ રાખી તેના પર પલાળેલા મગના દાણા મૂકો.
(૨) વાટકી A ને ફ્રિજમાં (ખૂબ નીચા તાપમાને) મૂકો.
(૩) વાટકી B ને ઓરડાના સામાન્ય તાપમાને મૂકો.
(૪) વાટકી C ને તડકામાં કે ગરમ જગ્યાએ મૂકો.
• અવલોકન : વાટકી B માં બીજ સૌથી સારા અંકુરિત થાય છે, જ્યારે વાટકી A (ફ્રિજ) માં અંકુરણ થતું નથી.
• તારણ : બીજના યોગ્ય અંકુરણ માટે અનુકૂળ (સામાન્ય હૂંફાળું) તાપમાન અનિવાર્ય છે.

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. સ્થાનિક બગીચામાં ક્ષેત્રીય મુલાકાત (Field trip): વિવિધ વનસ્પતિના વિકાસ માટે જરૂરી પરિસ્થિતિઓ.

જવાબ : માળી સાથે ચર્ચા કરતાં જાણવા મળ્યું કે છોડના સારા વિકાસ માટે ફળદ્રુપ માટી, નિયમિત યોગ્ય માત્રામાં પાણી, પૂરતો સૂર્યપ્રકાશ, કુદરતી ખાતર અને સમયસર નીંદણ દૂર કરવું જરૂરી છે.

૨. શું આપણે બીજ અંકુરિત કર્યા વિના છોડ ઉગાડી શકીએ? શોધો અને કેટલાક ઉદાહરણો આપો.

જવાબ : હા, વનસ્પતિના વાનસ્પતિક અંગો (વાનસ્પતિક પ્રજનન) દ્વારા બીજ વિના છોડ ઉગાડી શકાય છે:
(૧) પ્રકાંડની કલમ દ્વારા : ગુલાબ, ચંપો, શેરડી અને મની પ્લાન્ટ.
(૨) આંખ / કલિકા દ્વારા : બટાટા અને આદું.
(૩) પર્ણની કિનારી પરથી : પાનફુટી (બ્રાયોફિલમ).
(૪) મૂળ દ્વારા : શક્કરિયાં અને ડહાલિયા.

૩. પતંગિયા અથવા ફૂદાંના જીવનચક્રના તબક્કાઓનું અવલોકન કરો. શું આ તબક્કાઓ મચ્છરના જીવનચક્રના તબક્કાઓ જેવા જ છે?

જવાબ : હા, બંનેનું જીવનચક્ર સમાન ચાર તબક્કાઓ ધરાવે છે:
• પતંગિયું : ઈંડાં ➔ ઈયળ (કેટરપિલર/લાર્વા) ➔ કોશેટો (પ્યુપા) ➔ પુખ્ત પતંગિયું.
• મચ્છર : ઈંડાં ➔ પોરા/ડૂંખો (લાર્વા) ➔ પ્યુપા ➔ પુખ્ત મચ્છર.
બંને સજીવો સંપૂર્ણ કાયાંતરણ (રૂપાંતરણ) દર્શાવે છે.

૪. શું તમને લાગે છે કે પર્યાવરણ જીવજંતુઓના જીવનચક્રને અસર કરે છે? પરિબળોની યાદી બનાવો.

જવાબ : હા, પર્યાવરણ જીવજંતુઓના જીવનચક્રને ખૂબ અસર કરે છે. મુખ્ય પરિબળો:
(૧) તાપમાન : ગરમીમાં મચ્છર અને કીટકોનું જીવનચક્ર ઝડપી બને છે જ્યારે શિયાળામાં ધીમું પડે છે.
(૨) ભેજ અને વરસાદ : ચોમાસામાં પાણી ભરાવાથી મચ્છરોને ઈંડાં મૂકવા અનુકૂળ સ્થળ મળે છે જેથી તેમની વસ્તી વધે છે.
(૩) ખોરાકની ઉપલબ્ધતા : લીલી વનસ્પતિ વધુ હોય ત્યારે ઈયળો ઝડપથી પોષણ મેળવે છે.

૫. ચાલો બનાવીએ : દેડકાના વિકાસની અધૂરી કવિતા પૂર્ણ કરો.

જવાબ :
એક છાયાવાળી અને ઘાસવાળી જગ્યાની બાજુમાં,
ઘણા દેડકાઓ ટોળામાં રહેતા હતા.
સાંજથી સવાર સુધી તેઓ ગીત ગાતા હતા,
તેઓ પંચમ સૂરમાં તાલ છેડતા હતા.
એક દિવસ ઘાસ પાસે બેઠેલી દેડકીએ વિચાર્યું,
પ્રજનનનો સમય આવી ગયો છે, મને અહેસાસ થાય છે.......
પાણીમાં જઈને તેણે મોતી જેવા ઈંડાં મૂક્યા,
થોડા દિવસમાં તેમાંથી નાના ટેડપોલ ઝૂક્યા.
પૂંછડી પટપટાવીને પાણીમાં સરસર તરતા જાય,
ધીમે ધીમે પગ ફૂટ્યા ને પૂંછડી ગાયબ થાય.
નાનો ટેડપોલ બની ગયો કૂદતો દેડકો આજ,
ડ્રાઉં-ડ્રાઉં કરી જમીન પર જમાવે તેનું રાજ!

---

✦ નીચે ધોરણ - 6 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન