ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 11. કુદરતનો અમૂલ્ય ખજાનો | std-6 [science] 11. kudratno amulya khajano

GSEB Std 6 Science Chapter 11 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 11 "કુદરતનો અમૂલ્ય ખજાનો" (Nature's Precious Treasure) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૧૬ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), પુનઃપ્રાપ્ય અને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો, અશ્મિભૂત બળતણ, સૌર ઊર્જા તેમજ જળ-જંગલ સંરક્ષણની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 11 IMP Notes) ✦

• કુદરતી સંસાધનો (Natural Resources): કુદરતમાંથી સીધા મળી આવતા અને માનવજાત માટે ઉપયોગી એવા હવા, પાણી, જમીન, જંગલો, ખનીજો અને અશ્મિભૂત ઈંધણને કુદરતી સંસાધનો કહે છે.
• પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો (Renewable Resources): જે સંસાધનો અખૂટ હોય અને કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા સતત પુનઃનિર્માણ પામતા રહે તેને પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો કહે છે (દા.ત., સૂર્યપ્રકાશ, પવન/હવા, પાણી, જંગલો).
• પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો (Non-renewable Resources): જે સંસાધનોનો જથ્થો મર્યાદિત છે અને એકવાર વપરાઈ ગયા પછી નજીકના ભવિષ્યમાં તેનું નિર્માણ થઈ શકતું નથી તેને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો કહે છે (દા.ત., કોલસો, પેટ્રોલિયમ, કુદરતી વાયુ, ખનીજો).
• અશ્મિભૂત ઈંધણ (Fossil Fuels): કરોડો વર્ષો પહેલાં જમીનમાં દટાઈ ગયેલા સજીવોના અવશેષોમાંથી બનેલા કોલસો, પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી વાયુને અશ્મિભૂત ઈંધણ કહે છે. તેના દહનથી પ્રદૂષણ ફેલાય છે.
• સંસાધનોનું સંરક્ષણ: કુદરતી સંપત્તિનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો અને ભાવિ પેઢી માટે તેની જાળવણી કરવી અનિવાર્ય છે. વૈકલ્પિક સ્વચ્છ ઊર્જા સ્ત્રોતો જેવા કે સૌર ઊર્જા અને પવન ઊર્જાનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. આકૃતિ 11.9 માં કુદરતી સંસાધનોને લગતી વસ્તુઓ દર્શાવવામાં આવી છે. તેમને તેમના આડાઅવળા અક્ષરો દ્વારા બનેલા નામ સાથે જોડો. બીજું કોષ્ટક બનાવો અને આ સંસાધનોનાં નામ લખો. આ સંસાધનોને પુનઃપ્રાપ્ય અથવા પુનઃઅપ્રાપ્ય તરીકે વર્ગીકૃત કરો.

જવાબ :
• શબ્દોની ગોઠવણી અને જોડકાં :
(૧) નળમાંથી વહેતું પાણી ➔ ણીપા ➔ પાણી (પુનઃપ્રાપ્ય)
(૨) પવનચક્કી / પવન ➔ નવપ ➔ પવન (હવા) (પુનઃપ્રાપ્ય)
(૩) જંગલ ➔ ગજંલ ➔ જંગલ (પુનઃપ્રાપ્ય)
(૪) પથ્થર / ખડક ➔ ડખક ➔ ખડક (પુનઃઅપ્રાપ્ય)

સંસાધનનું નામ	પુનઃપ્રાપ્ય / પુનઃઅપ્રાપ્ય
પાણી	પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન
પવન (હવા)	પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન
જંગલ	પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન
ખડક (પથ્થર/ખનીજ)	પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન

૨. નીચેનાં વિધાનો સાચાં ( T ) છે કે ખોટાં ( F ) તે જણાવો. જો વિધાન ખોટું હોય તો, તેને સાચું બનાવો:

(i) કુદરત પાસે માનવીય જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટેનાં તમામ સંસાધનો છે. - [ T ]

(ii) યંત્રો એ કુદરતમાંથી મળી આવતા સંસાધન છે. - [ F ]
સાચું વિધાન : યંત્રો એ માનવનિર્મિત (કૃત્રિમ) સંસાધન છે.

(iii) કુદરતી વાયુ એ પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન છે. - [ T ]

(iv) હવા એ પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન છે. - [ T ]

૩. સૌથી યોગ્ય વિકલ્પનો ઉપયોગ કરીને ખાલી જગ્યા પૂરો:

(i) સ્કૂટર અથવા બાઇક જેવા દ્વિચક્રી વાહનોમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતું ઈંધણ ............ છે.
(a) કેરોસીન (b) પેટ્રોલ (c) ડીઝલ (d) LPG
જવાબ : (b) પેટ્રોલ

(ii) પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનનું ઉદાહરણ ............ છે.
(a) કોલસો (b) પાણી (c) કુદરતી વાયુ (d) પેટ્રોલ
જવાબ : (b) પાણી

૪. નીચે આપેલા સંસાધનોને પુનઃપ્રાપ્ય અથવા પુનઃઅપ્રાપ્ય તરીકે વર્ગીકૃત કરો:
(કોલસો, કુદરતી વાયુ, જંગલો અને ખનીજો)

જવાબ :
• પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધન : જંગલો
• પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન : કોલસો, કુદરતી વાયુ, ખનીજો

૫. આપણે પેટ્રોલિયમને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન શા માટે કહીએ છીએ?

જવાબ : પેટ્રોલિયમ બનવામાં લાખો-કરોડો વર્ષોનો સમય લાગે છે અને પૃથ્વીના પેટાળમાં તેનો જથ્થો અત્યંત મર્યાદિત છે. માનવી દ્વારા તેના અતિશય વપરાશ સામે કુદરતમાં તેનું ત્વરિત પુનઃનિર્માણ શક્ય નથી. એકવાર આ જથ્થો ખલાસ થઈ ગયા પછી ફરીથી ઝડપથી મેળવી શકાતો નથી, આથી તેને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન કહે છે.

૬. જંગલોને ફરીથી ઉછેરવા મુશ્કેલ છે. આ વિધાનને યોગ્ય ઠેરવો.

જવાબ : જંગલ એ માત્ર વૃક્ષોનો સમૂહ નથી, પરંતુ લાખો વનસ્પતિઓ, વૃક્ષો, જમીનના સૂક્ષ્મજીવો અને વન્યપ્રાણીઓનું જટિલ નિવસનતંત્ર છે. એક કુદરતી જંગલ પરિપક્વ બનતાં દાયકાઓ કે સદીઓ લાગે છે. વૃક્ષો કપાઈ જવાથી જમીનનું ધોવાણ થાય છે, પોષકતત્ત્વો નાશ પામે છે અને સ્થાનિક આબોહવા બદલાય છે. તેથી વૃક્ષારોપણ કરવા છતાં અસલ કુદરતી જંગલ જેવી જૈવવિવિધતા ફરીથી તાત્કાલિક ઉછેરવી અત્યંત મુશ્કેલ છે.

૭. પાંચ દૈનિક પ્રવૃત્તિઓની યાદી બનાવો જેમાં તમે કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરો છો. એવા ઉપાયો સૂચવો કે જેના દ્વારા તમે તેમનો ઉપયોગ ઘટાડી શકો.

જવાબ :
(૧) સ્નાન કરવું/વાસણ ધોવા (પાણી) : ફુવારાના બદલે ડોલ-ટમ્બલર વાપરીને અને નળ બંધ રાખીને પાણીનો બગાડ ઘટાડવો.
(૨) સ્કૂલે કે બજારે જવું (પેટ્રોલ/ડીઝલ) : નજીકના અંતરે સાયકલ કે પગપાળા જવું અને જાહેર વાહનવ્યવહારનો ઉપયોગ કરવો.
(૩) વીજળીનો ઉપયોગ (કોલસામાંથી બનેલી ઊર્જા) : જરૂર ન હોય ત્યારે પંખા, લાઈટ અને ટીવી બંધ રાખવા.
(૪) રસોઈ બનાવવી (LPG/કુદરતી વાયુ) : પ્રેશર કુકરનો ઉપયોગ કરવો અને ખોરાક ઢાંકીને રાંધવો.
(૫) નોટબુક અને કાગળનો વપરાશ (જંગલનું લાકડું) : કાગળનો બંને બાજુ ઉપયોગ કરવો અને કાગળનો બગાડ અટકાવવો.

૮. હવાની હાજરીને કારણે શક્ય બને તેવી ચાર પ્રવૃત્તિઓની યાદી બનાવો.

જવાબ :
(૧) તમામ સજીવોની શ્વાસોચ્છવાસ (શ્વસન) ની ક્રિયા.
(૨) લાકડું, કોલસો કે ગેસ જેવા કોઈપણ બળતણનું સળગવું (દહન થવું).
(૩) પક્ષીઓ અને વિમાનનું આકાશમાં ઊડવું તથા પતંગ ચગાવવી.
(૪) પવનચક્કીનું ફરવું અને તેના દ્વારા વીજળી કે પાણી ખેંચવું.

૯. તમે તમારા વિસ્તારની હરિયાળીને વધારવામાં કેવી રીતે ફાળો આપી શકો છો? તે માટે જરૂરી પગલાંંની યાદી બનાવો.

જવાબ :
(૧) ઘર આંગણે, સોસાયટીમાં અને શાળાના મેદાનમાં નવા વૃક્ષો અને છોડ વાવવા.
(૨) વાવેલા છોડવાઓને નિયમિત પાણી પાવું અને તેનું રક્ષણ કરવું.
(૩) જન્મદિવસ કે તહેવારો પર મિત્રોને રોપાઓ ભેટ આપવા.
(૪) વૃક્ષોને બિનજરૂરી કપાતા અટકાવવા અને લોકોમાં પર્યાવરણ જાગૃતિ ફેલાવવી.

૧૦. આપેલા ઉદાહરણમાં, આપણે જોઈએ છીએ કે સોલાર કૂકર દ્વારા ખોરાક રાંધવામાં આવી રહ્યો છે. નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો:

(i) રસોઈ બનાવવા માટે કયા પ્રકારની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે?
જવાબ : રસોઈ બનાવવા માટે સૌર ઊર્જા (સૂર્યઊર્જા / Solar Energy) નો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

(ii) રસોઈ માટે આ પ્રકારની ઊર્જાનો ઉપયોગ કરવાનો એક ફાયદો અને એક મર્યાદા જણાવો.
જવાબ :
• એક ફાયદો : તે સંપૂર્ણપણે પ્રદૂષણમુક્ત, મફત અને અખૂટ (પુનઃપ્રાપ્ય) ઊર્જા સ્ત્રોત છે, જેથી રાંધણગેસ કે લાકડાં બચે છે.
• એક મર્યાદા : રાત્રે અથવા ચોમાસામાં વાદળછાયા દિવસે સૂર્યપ્રકાશ ન હોવાથી આ કૂકરમાં રસોઈ બનાવી શકાતી નથી.

૧૧. મોટા પાયે વૃક્ષોને કાપવાથી જમીનની ગુણવત્તા પર અસર પડે છે. તમારા મતે આવું શા માટે થાય છે તે જણાવો.

જવાબ : વૃક્ષોના મૂળ જમીનના કણોને મજબૂતાઈથી જકડી રાખે છે. વૃક્ષો કપાવાથી ભારે વરસાદ અને પવનથી જમીનનું ઉપલું ફળદ્રુપ પડ ધોવાઈ જાય છે (જમીનનું ધોવાણ). ઉપરાંત સૂકા પાંદડામાંથી બનતું સેન્દ્રિય ખાતર બંધ થઈ જાય છે અને જમીનમાં ભેજ સંગ્રહવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે, જેનાથી જમીન ધીમે ધીમે બિનફળદ્રુપ અને રણ જેવી બની જાય છે.

૧૨. હવાને પ્રદૂષિત કરનારી બે માનવીય પ્રવૃત્તિઓ સમજાવો. એવી એક ક્રિયા સૂચવો જે હવાના પ્રદૂષણને ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે છે.

જવાબ :
• બે પ્રદૂષિત પ્રવૃત્તિઓ : (૧) પેટ્રોલ અને ડીઝલ આધારિત વાહનોનો વધુ પડતો ઉપયોગ કરવો, (૨) કારખાનાઓ અને થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ દ્વારા હવામાં ઝેરી ધુમાડો છોડવો તથા કચરો/પ્લાસ્ટિક ખુલ્લામાં બાળવું.
• પ્રદૂષણ ઘટાડતી એક ક્રિયા : વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ કરવું અને ખાનગી વાહનોને બદલે સાયકલ કે ઈલેક્ટ્રિક વાહનો (EV) નો ઉપયોગ કરવો.

૧૩. એક કુટુંબ વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે સોલાર પેનલનો ઉપયોગ કરે છે, ખોરાક રાંધવા માટે ગેસની સગડી અને કૂવામાંથી પાણી ખેંચવા માટે પવનચક્કીનો ઉપયોગ કરે છે. જો એક અઠવાડિયા સુધી સૂર્યપ્રકાશ ન મળે તો શું થાય?

જવાબ :
(૧) સોલાર પેનલ સૂર્યપ્રકાશ વગર વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકશે નહીં, જેથી ઘરમાં લાઇટ અને વીજળીની કટોકટી સર્જાશે.
(૨) ખોરાક રાંધવા ગેસની સગડી વપરાતી હોવાથી રાંધવાનું કાર્ય રાબેતા મુજબ ચાલુ રહેશે.
(૩) જો પવન ફૂંકાતો રહેશે તો પવનચક્કી દ્વારા કૂવામાંથી પાણી ખેંચવાનું ચાલુ રહેશે.

૧૪. નીચેના શબ્દોની મદદથી ખાલી જગ્યા પૂરો :
(અશ્મિભૂત ઈંધણ, જંગલ, હવા, પેટ્રોલિયમ, કોલસો, પાણી અને પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધન)

જવાબ :
• કુદરતી સંસાધનો બે ભાગમાં વહેંચાય છે: પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો અને પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો.
• પુનઃઅપ્રાપ્ય સંસાધનો : ➔ અશ્મિભૂત ઈંધણ ➔ (૧) કોલસો, (૨) કુદરતી વાયુ, (૩) પેટ્રોલિયમ.
• પુનઃપ્રાપ્ય સંસાધનો : ➔ (૧) હવા, (૨) પાણી, (૩) જંગલ.

૧૫. ઉદ્યોગોની જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા અને રહેઠાણ માટે વૃક્ષોની માંગ વધી રહી છે. આથી વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢવામાં આવી રહ્યું છે. શું તે વાજબી છે? ચર્ચા કરો અને એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ : ના, વૃક્ષોનું નિકંદન કાઢવું બિલકુલ વાજબી નથી.
સંક્ષિપ્ત અહેવાલ : માનવ વિકાસ જરૂરી છે પરંતુ પર્યાવરણના ભોગે નહિ. વૃક્ષો કાપવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ, તાપમાનમાં વધારો, વરસાદની અનિયમિતતા અને પૂર જેવી કુદરતી આપત્તિઓ વધે છે. વિકાસ કાર્યો સાથે 'ટકાઉ વિકાસ' (Sustainable Development) અપનાવવો જોઈએ. જો કોઈ પ્રોજેક્ટ માટે એક વૃક્ષ કાપવું પડે તો તેની સામે પાંચ નવા વૃક્ષો વાવીને મોટો કરવાનો નિયમ કડક રીતે અમલમાં મૂકવો જોઈએ.

૧૬. તમારી શાળામાં ઓછા પાણીનો ઉપયોગ કરવાની યોજનાનો પ્રસ્તાવ મૂકો. આ યોજનાને સાકાર કરવા માટે તમે ક્યાં પગલાં લેશો અને તે પર્યાવરણને કેવી રીતે મદદરૂપ થશે?

જવાબ :
• અમલમાં મૂકવાના પગલાં :
(૧) શાળાના ટપકતા નળ તરત જ રીપેર કરાવવા.
(૨) પીવાના પાણીના કૂલર પાસે વધેલું પાણી બગીચાના છોડવાઓમાં વાળવું.
(૩) શાળાની છત પર પડતા વરસાદી પાણીના સંગ્રહ માટે રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ (ભૂગર્ભ ટાંકો) બનાવવો.
• પર્યાવરણને મદદ : આનાથી ભૂગર્ભ જળસ્તર ઊંચા આવશે, પીવાના શુદ્ધ પાણીનો વ્યય અટકશે અને દુષ્કાળ જેવી પરિસ્થિતિ સામે શાળા સ્વનિર્ભર બનશે.

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. વરસાદી પાણીનું સંચયન (રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ) એ ભારતમાં સદીઓ જૂની પરંપરા છે. પરંપરાગત વરસાદી પાણીના સંચયની પદ્ધતિઓ શોધો.

જવાબ : ભારતના વિવિધ ભાગોમાં પ્રાચીન સમયથી પાણી સંગ્રહની અદ્ભુત પદ્ધતિઓ છે:
• ગુજરાત અને રાજસ્થાન : ઘરોની નીચે ભૂગર્ભ ટાંકા, વિશાળ વાવ (Stepwells) જેવી કે રાણકી વાવ, અને જોહડ.
• પર્વતીય વિસ્તારો (હિમાચલ/લદ્દાખ) : કુહલ (Kuhl) અને ઝીંગ.
• દક્ષિણ ભારત : એરી (ટાંકીઓ) તળાવોની શૃંખલા.

૨. સ્થાનિક વિસ્તારમાં હવાના પ્રદૂષણના મુખ્ય સ્ત્રોતો ઓળખો અને શાળા/સમુદાય માટે બે વ્યવહારુ સૂચનો આપો.

જવાબ :
• પ્રદૂષણના સ્ત્રોતો : વાહનોનો ધુમાડો, ખુલ્લામાં કચરો-પ્લાસ્ટિક બાળવું, અને બાંધકામની ઉડતી ધૂળ.
• બે વ્યવહારુ સૂચનો :
(૧) વિદ્યાર્થીઓ અને શિક્ષકોએ નજીકના અંતરે આવવા સાયકલ અથવા સ્કૂલ બસ (પૂલિંગ) નો ઉપયોગ કરવો.
(૨) શાળાના પરિસરમાં કચરો ક્યારેય સળગાવવો નહીં, તેના બદલે કમ્પોસ્ટ ખાતર બનાવવું અને શાળાની ફરતે લીલા ઘટ્ટ વૃક્ષોની વાડ બનાવવી.

૩. ગામ/શહેરમાં વિવિધ હેતુઓ માટે ઉપયોગમાં લેવાતા મહત્વપૂર્ણ ખનીજો અને ખડકો શોધો અને યાદી બનાવો.

જવાબ :
• ગ્રેનાઈટ અને આરસપહાણ (માર્બલ) : મકાનોના ફ્લોરિંગ અને રસોડાના પ્લેટફોર્મ બનાવવા.
• ચૂનાનો પથ્થર (લાઇમસ્ટોન) : સિમેન્ટ બનાવવા અને બાંધકામમાં.
• લોખંડ (આયર્ન ઓર) : પુલ, મકાનોના સળિયા, વાહનો અને ઓજારો બનાવવા.
• માટી અને રેતી : ઈંટો અને પ્લાસ્ટર બનાવવા.

૪. તમે ઇકોક્લબના મોનિટર છો. વૃક્ષારોપણ અભિયાનનું આયોજન કરવા માટે જરૂરી પગલાંં અને અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ :
• આયોજનના પગલાં : શાળા પરિસરમાં ખાલી જગ્યા નક્કી કરવી, વન વિભાગની નર્સરીમાંથી લીમડો, પીપળો, વડ, ગુલમહોર જેવા સ્થાનિક છાંયડાવાળા રોપાઓ મેળવવા, વિદ્યાર્થીઓને જૂથમાં વહેંચી ખાડા ખોદી ખાતર નાખવું.
• અહેવાલ : અમારી શાળામાં ૧૫મી ઓગસ્ટે ઇકોક્લબ દ્વારા 'એક બાળક, એક વૃક્ષ' અભિયાન હેઠળ ૫૦ વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા. દરેક વિદ્યાર્થીને એક છોડ દત્તક આપી રોજ પાણી પાવાની જવાબદારી સોંપાઈ. આનાથી શાળાનું વાતાવરણ ઠંડું અને હરિયાળું બનશે.

---

✦ નીચે ધોરણ - 6 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન