GSEB Std 6 Science Chapter 12 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 12 "પૃથ્વીને પાર" (Beyond Earth) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૧૧ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), સૌરમંડળના ગ્રહો, તારાઓ, નક્ષત્રો (મૃગશીર્ષ, સપ્તર્ષિ) અને ધ્રુવના તારાની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 12 IMP Notes) ✦
- સૌરમંડળ (Solar System): સૂર્ય અને તેની આસપાસ પરિક્રમા કરતાં ૮ ગ્રહો, તેમના ઉપગ્રહો, લઘુગ્રહો, ધૂમકેતુઓ અને ઉલ્કાઓના સમૂહને સૌરમંડળ કહે છે.
- સૂર્યથી ગ્રહોનો સાચો ક્રમ: ૧. બુધ (Mercury), ૨. શુક્ર (Venus), ૩. પૃથ્વી (Earth), ૪. મંગળ (Mars), ૫. ગુરુ (Jupiter), ૬. શનિ (Saturn), ૭. યુરેનસ (Uranus), ૮. નેપ્ચ્યુન (Neptune).
- ગ્રહોની વિશેષતાઓ: બુધ સૂર્યની સૌથી નજીકનો ગ્રહ છે; શુક્ર સૌથી તેજસ્વી ગ્રહ (સાંજનો/સવારનો તારો) છે; મંગળ લાલ ગ્રહ તરીકે ઓળખાય છે; ગુરુ સૌથી મોટો ગ્રહ છે; અને શનિ સુંદર વલયો ધરાવતો ગ્રહ છે.
- પ્લુટો (Pluto): પ્લુટોને વર્ષ 2006 થી વામન ગ્રહ (Dwarf Planet) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે, આથી તે મુખ્ય ૮ ગ્રહોમાં ગણાતો નથી.
- તારાઓ (Stars) અને વ્યાધ (Sirius): તારાઓ સ્વયંપ્રકાશિત છે. રાત્રિ આકાશનો સૌથી તેજસ્વી તારો વ્યાધ (Sirius) છે.
- ધ્રુવ તારો (Pole Star): પૃથ્વીના ઉત્તર ધ્રુવની ધરીની સીધમાં હોવાથી તે હંમેશાં ઉત્તર દિશામાં જ સ્થિર દેખાય છે. પ્રાચીન કાળમાં ખલાસીઓ દિશા જાણવા તેનો ઉપયોગ કરતા.
- નક્ષત્રો (Constellations): તારાઓના ઓળખી શકાય તેવા ચોક્કસ જૂથ કે ભાતને નક્ષત્ર કહે છે (દા.ત., સપ્તર્ષિ - ગ્રેટ બેર/મોટો ડોયો, મૃગશીર્ષ - ઓરાયન).
✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦
૧. જોડકાં જોડો :
જવાબ :
| કોલમ I | કોલમ II |
|---|---|
| (i) પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ | (d) ચંદ્ર |
| (ii) લાલ ગ્રહ | (c) મંગળ |
| (iii) નક્ષત્ર | (a) મૃગશીર્ષ |
| (iv) ગ્રહ જેને સામાન્ય રીતે સાંજનો તારો કહેવામાં આવે છે | (b) શુક્ર |
૨. (i) નીચેનો કોયડો ઉકેલો :
મારા નામનો પહેલો અક્ષર ‘મંગળ’માં છે, ‘ચંદ્ર’માં નથી.
મારા નામનો બીજો અક્ષર ‘ગગન’માં અને ‘સાગર’ બંનેમાં છે.
મારા નામનો ત્રીજો અક્ષર ‘જળ’માં છે, ‘જગ’માં નથી.
હું સૂર્યની પરિક્રમા કરતો એક ગ્રહ છું, તો બોલો હું કોણ છું?
• પહેલો અક્ષર : મં
• બીજો અક્ષર : ગ
• ત્રીજો અક્ષર : ળ
જવાબ : મંગળ (Mars)
(ii) આવા જ બે કોયડા જાતે જ બનાવો :
કોયડો ૧ :
મારા નામનો પહેલો અક્ષર ‘શુકન’માં છે, ‘સૂર્ય’માં નથી.
મારા નામનો બીજો અક્ષર ‘ક્રમ’માં છે, ‘કામ’માં નથી.
હું આકાશમાં સૌથી તેજસ્વી ચમકતો ગ્રહ છું, તો બોલો હું કોણ છું?
જવાબ : શુક્ર
કોયડો ૨ :
મારા નામનો પહેલો અક્ષર ‘બુદ્ધિ’માં છે, ‘સિદ્ધિ’માં નથી.
મારા નામનો બીજો અક્ષર ‘ધન’માં છે, ‘મન’માં નથી.
હું સૂર્યની સૌથી નજીક રહેતો નાનો ગ્રહ છું, તો બોલો હું કોણ છું?
જવાબ : બુધ
૩. નીચેનામાંથી કોણ આપણા સૂર્યમંડળનો સભ્ય નથી?
(i) વ્યાધ
(ii) ધૂમકેતુઓ
(iii) લઘુગ્રહો
(iv) પ્લુટો
જવાબ : (i) વ્યાધ (વ્યાધ એ સૂર્યમંડળ બહારનો એક સ્વતંત્ર તેજસ્વી તારો છે.)
૪. નીચેનામાંથી કયો ગ્રહ સૂર્યનો ગ્રહ નથી?
(i) ગુરુ
(ii) પ્લુટો
(iii) નેપ્ચ્યુન
(iv) શનિ
જવાબ : (ii) પ્લુટો (પ્લુટોને મુખ્ય ગ્રહમાંથી દૂર કરી વામન ગ્રહ ગણવામાં આવે છે.)
૫. ધ્રુવ તારો અને વ્યાધમાંથી કયો વધારે તેજસ્વી તારો છે?
જવાબ : વ્યાધ (Sirius) એ ધ્રુવ તારા કરતાં ઘણો વધારે તેજસ્વી તારો છે. (વ્યાધ એ રાત્રિ આકાશનો સૌથી તેજસ્વી તારો છે).
૬. કોઈ ચિત્રકારે બનાવેલી સૂર્યમંડળની રજૂઆત આકૃતિ 12.12 માં દર્શાવવામાં આવી છે. શું તેમાં ગ્રહોનો ક્રમ યોગ્ય છે? જો યોગ્ય નથી, તો આકૃતિની નીચે આપેલા બોક્સમાં તેમનો સાચો ક્રમ લખો.
જવાબ : ના, ચિત્રમાં ગ્રહોનો ક્રમ યોગ્ય નથી.
સૂર્યથી અંતર મુજબ ગ્રહોનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
૧. બુધ ➔ ૨. શુક્ર ➔ ૩. પૃથ્વી ➔ ૪. મંગળ ➔ ૫. ગુરુ ➔ ૬. શનિ ➔ ૭. યુરેનસ ➔ ૮. નેપ્ચ્યુન
સૂર્યથી અંતર મુજબ ગ્રહોનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
૧. બુધ ➔ ૨. શુક્ર ➔ ૩. પૃથ્વી ➔ ૪. મંગળ ➔ ૫. ગુરુ ➔ ૬. શનિ ➔ ૭. યુરેનસ ➔ ૮. નેપ્ચ્યુન
૭. તારાઓ સહિતનો રાત્રિઆકાશનો એક ભાગ આકૃતિ 12.13 માં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. કાળજીપૂર્વક જુઓ અને તારાઓના જૂથને ઓળખો કે જે મોટા ડોયા (સપ્તર્ષિ) અને નાના ડોયાની તરાહ બનાવે છે. આ તરાહ માટે તારાઓને રેખા વડે જોડો અને તેમનું નામનિર્દેશન કરો. ધ્રુવ તારાને પણ ઓળખો અને નિર્દેશિત કરો.
જવાબ :
• મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ / Big Dipper) : સાત તેજસ્વી તારાઓનું જૂથ, જેમાંથી ચાર તારા બાઉલ/ડોયાનો વાટકો રચે છે અને ત્રણ તારા તેનો હાથો રચે છે.
• ધ્રુવ તારો શોધવાની રીત : મોટા ડોયાના આગળના બે તારાઓ (દર્શક તારાઓ) ને જોડતી સીધી રેખા ઉત્તર તરફ લંબાવતાં જે તેજસ્વી તારા પર પહોંચાય છે તે ધ્રુવ તારો (Pole Star) છે.
• નાનો ડોયો (લઘુ સપ્તર્ષિ / Little Dipper) : ધ્રુવ તારો એ નાના ડોયાના હાથાના છેડે આવેલો તારો છે.
• મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ / Big Dipper) : સાત તેજસ્વી તારાઓનું જૂથ, જેમાંથી ચાર તારા બાઉલ/ડોયાનો વાટકો રચે છે અને ત્રણ તારા તેનો હાથો રચે છે.
• ધ્રુવ તારો શોધવાની રીત : મોટા ડોયાના આગળના બે તારાઓ (દર્શક તારાઓ) ને જોડતી સીધી રેખા ઉત્તર તરફ લંબાવતાં જે તેજસ્વી તારા પર પહોંચાય છે તે ધ્રુવ તારો (Pole Star) છે.
• નાનો ડોયો (લઘુ સપ્તર્ષિ / Little Dipper) : ધ્રુવ તારો એ નાના ડોયાના હાથાના છેડે આવેલો તારો છે.
૮. રાત્રિ-આકાશનો એક ભાગ આકૃતિ 12.14 માં દર્શાવેલ છે. મૃગશીર્ષ માટે તારાઓને સરળ રેખાઓ દ્વારા જોડો અને વ્યાધ તારાનું નામનિર્દેશન કરો.
જવાબ :
• મૃગશીર્ષ (Orion / શિકારી) : મધ્યમાં એક સીધી લાઈનમાં આવેલા ત્રણ તેજસ્વી તારાઓ (શિકારીનો પટ્ટો - Belt of Orion) અને તેની આસપાસ ચાર ખૂણા પર આવેલા તારાઓને જોડવાથી ચતુષ્કોણ આકારનો શિકારી જેવો દેખાવ બને છે.
• વ્યાધ તારો (Sirius) : મૃગશીર્ષના પટ્ટાના ત્રણ તારાઓમાંથી પસાર થતી કાલ્પનિક રેખા પૂર્વ-દક્ષિણ તરફ આગળ લંબાવતાં જે અત્યંત તેજસ્વી તારો દેખાય છે તે વ્યાધ તારો છે.
• મૃગશીર્ષ (Orion / શિકારી) : મધ્યમાં એક સીધી લાઈનમાં આવેલા ત્રણ તેજસ્વી તારાઓ (શિકારીનો પટ્ટો - Belt of Orion) અને તેની આસપાસ ચાર ખૂણા પર આવેલા તારાઓને જોડવાથી ચતુષ્કોણ આકારનો શિકારી જેવો દેખાવ બને છે.
• વ્યાધ તારો (Sirius) : મૃગશીર્ષના પટ્ટાના ત્રણ તારાઓમાંથી પસાર થતી કાલ્પનિક રેખા પૂર્વ-દક્ષિણ તરફ આગળ લંબાવતાં જે અત્યંત તેજસ્વી તારો દેખાય છે તે વ્યાધ તારો છે.
૯. તમે તારાઓને પરોઢિયે વિલીન થતા અને સાંજે દૃશ્યમાન થતા જોઈ શકો છો. દિવસ દરમિયાન આપણે તારાઓને શા માટે જોઈ શકતા નથી? સમજાવો.
જવાબ : દિવસ દરમિયાન સૂર્ય આકાશમાં હાજર હોય છે. સૂર્યનો પ્રકાશ અત્યંત પ્રખર અને તેજસ્વી હોવાને કારણે પૃથ્વીના વાતાવરણમાં પ્રકાશનું પ્રકીર્ણન થાય છે. આ અતિશય તેજસ્વી અજવાળામાં તારાઓનો ઝાંખો પ્રકાશ ઢંકાઈ જાય છે. આથી તારાઓ આકાશમાં હોવા છતાં દિવસ દરમિયાન આપણને દેખાતા નથી.
૧૦. સ્વચ્છ રાત્રિ દરમિયાન, ૨ થી ૩ કલાકના અંતરાલમાં ૩-૪ વખત મોટા ડોયા (સપ્તર્ષિ) નું અવલોકન કરવાનો પ્રયાસ કરો. દરેક વખતે ધ્રુવ તારાનું સ્થાન પણ નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કરો. શું મોટો ડોયો ખસતો દેખાય છે? આ બાબત સમજાવવા માટે દરેક કિસ્સામાં સમય દર્શાવીને કાચું ચિત્ર દોરો.
જવાબ :
• અવલોકન : હા, સમય પસાર થવાની સાથે મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ) ધ્રુવ તારાની આસપાસ ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં (પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ) ગોળ ફરતો ખસતો દેખાય છે.
• ધ્રુવ તારાનું સ્થાન : ધ્રુવ તારો પોતાના સ્થાને બિલકુલ સ્થિર રહે છે.
• કારણ : પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ દિશામાં ભ્રમણ કરે છે, અને ધ્રુવ તારો પૃથ્વીની ભ્રમણધરીની બરાબર ઉપર ઉત્તરમાં આવેલો હોવાથી સ્થિર દેખાય છે, જ્યારે બાકીના નક્ષત્રો તેની આસપાસ ફરતાં ભાસે છે.
• અવલોકન : હા, સમય પસાર થવાની સાથે મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ) ધ્રુવ તારાની આસપાસ ઘડિયાળના કાંટાની વિરુદ્ધ દિશામાં (પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ) ગોળ ફરતો ખસતો દેખાય છે.
• ધ્રુવ તારાનું સ્થાન : ધ્રુવ તારો પોતાના સ્થાને બિલકુલ સ્થિર રહે છે.
• કારણ : પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ દિશામાં ભ્રમણ કરે છે, અને ધ્રુવ તારો પૃથ્વીની ભ્રમણધરીની બરાબર ઉપર ઉત્તરમાં આવેલો હોવાથી સ્થિર દેખાય છે, જ્યારે બાકીના નક્ષત્રો તેની આસપાસ ફરતાં ભાસે છે.
૧૧. રાત્રિના આકાશ વિશે વિચારો અને તેના પર કોઈ કવિતા અથવા વાર્તા લખો.
જવાબ (કવિતા) :
કાળી ડિબાંગ રાતડી આવી, સંગે તારલિયાની ફોજ લાવી.
ટમટમ ટમટમ દીવડા પ્રગટ્યા, નભના આંગણે મોતી વિખરાયા.
સામે ચમકે ધ્રુવનો તારો, ઉત્તર દિશાનો સાચો સહારો.
ચાંદો મામો વાદળ પાછળ સંતાય, મીઠું અમૃત ધરતી પર વરસાવે જાય.
અદ્ભુત છે આ અંબરની માયા, મનડું મારું એમાં હરખાયા!
કાળી ડિબાંગ રાતડી આવી, સંગે તારલિયાની ફોજ લાવી.
ટમટમ ટમટમ દીવડા પ્રગટ્યા, નભના આંગણે મોતી વિખરાયા.
સામે ચમકે ધ્રુવનો તારો, ઉત્તર દિશાનો સાચો સહારો.
ચાંદો મામો વાદળ પાછળ સંતાય, મીઠું અમૃત ધરતી પર વરસાવે જાય.
અદ્ભુત છે આ અંબરની માયા, મનડું મારું એમાં હરખાયા!
✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦
1. સ્થાનિક ભાષામાં ગ્રહોના નામ અને તારાઓ સાથે જોડાયેલી લોકવાર્તાઓ :
જવાબ :
• ગ્રહોના ગુજરાતી નામ : બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ (બૃહસ્પતિ), શનિ, યુરેનસ (અરુણ), નેપ્ચ્યુન (વરુણ).
• ધ્રુવ તારાની પૌરાણિક વાર્તા : રાજા ઉત્તાનપાદના પુત્ર ભક્ત ધ્રુવે ભગવાન વિષ્ણુની કઠોર તપસ્યા કરી અવિચળ પદ મેળવ્યું, જે આજે પણ આકાશમાં સ્થિર ‘ધ્રુવ તારા’ તરીકે ચમકે છે.
• ગ્રહોના ગુજરાતી નામ : બુધ, શુક્ર, પૃથ્વી, મંગળ, ગુરુ (બૃહસ્પતિ), શનિ, યુરેનસ (અરુણ), નેપ્ચ્યુન (વરુણ).
• ધ્રુવ તારાની પૌરાણિક વાર્તા : રાજા ઉત્તાનપાદના પુત્ર ભક્ત ધ્રુવે ભગવાન વિષ્ણુની કઠોર તપસ્યા કરી અવિચળ પદ મેળવ્યું, જે આજે પણ આકાશમાં સ્થિર ‘ધ્રુવ તારા’ તરીકે ચમકે છે.
2. કૃત્રિમ નભોમંડળ (પ્લેનેટોરિયમ) અથવા વિજ્ઞાન સંગ્રહાલયની મુલાકાત :
જવાબ : વિદ્યાર્થીઓએ નજીકના પ્લેનેટોરિયમ (જેમ કે સાયન્સ સિટી અમદાવાદ, વડોદરા કે રાજકોટ પ્લેનેટોરિયમ) ની મુલાકાત લઈ ટેલિસ્કોપ દ્વારા ચંદ્રના ખાડાઓ, ગુરુના ઉપગ્રહો અને શનિના વલયોનું પ્રત્યક્ષ દર્શન કરવું અને અહેવાલ તૈયાર કરવો.
3. પ્રકાશનું વધતું જતું પ્રદૂષણ (Light Pollution) મનુષ્ય, વન્યજીવન અને પર્યાવરણ માટે સમસ્યાઓનું કારણ બની રહ્યું છે? પ્રકાશીય પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવા તમે વ્યક્તિગત સ્તરે કયા પગલાં લેશો?
જવાબ :
• સમસ્યાઓ : શહેરોમાં અતિશય કૃત્રિમ લાઈટોને કારણે રાત્રે આકાશના તારાઓ દેખાતા બંધ થઈ ગયા છે. સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીઓ દિશા ભૂલી જાય છે અને નિશાચર પ્રાણીઓની જૈવિક ઘડિયાળ ખોરવાય છે. મનુષ્યમાં ઊંઘની સમસ્યા (અનિદ્રા) થાય છે.
• વ્યક્તિગત પગલાં :
(૧) જરૂર ન હોય ત્યારે બહારની લાઈટો બંધ રાખવી.
(૨) લાઈટોને ઉપર આકાશ તરફ નહિ પરંતુ નીચે જમીન તરફ ઢાંકેલી (Shielded lights) રાખવી.
(૩) રાત્રે બિનજરૂરી ડેકોરેટિવ કે તેજસ્વી એલઈડી લાઈટોનો ઉપયોગ ટાળવો.
• સમસ્યાઓ : શહેરોમાં અતિશય કૃત્રિમ લાઈટોને કારણે રાત્રે આકાશના તારાઓ દેખાતા બંધ થઈ ગયા છે. સ્થળાંતર કરતાં પક્ષીઓ દિશા ભૂલી જાય છે અને નિશાચર પ્રાણીઓની જૈવિક ઘડિયાળ ખોરવાય છે. મનુષ્યમાં ઊંઘની સમસ્યા (અનિદ્રા) થાય છે.
• વ્યક્તિગત પગલાં :
(૧) જરૂર ન હોય ત્યારે બહારની લાઈટો બંધ રાખવી.
(૨) લાઈટોને ઉપર આકાશ તરફ નહિ પરંતુ નીચે જમીન તરફ ઢાંકેલી (Shielded lights) રાખવી.
(૩) રાત્રે બિનજરૂરી ડેકોરેટિવ કે તેજસ્વી એલઈડી લાઈટોનો ઉપયોગ ટાળવો.
4. ભારતીય ખગોળભૌતિકશાસ્ત્ર સંસ્થા (IIA) દ્વારા કઈ હવામાન પરિસ્થિતિઓના કારણે હાન્લે, લદ્દાખને વેધશાળા (Observatory) સ્થાપવા માટે યોગ્ય સ્થળ ગણવામાં આવ્યું છે?
જવાબ : હાન્લે (લદ્દાખ) સમુદ્ર સપાટીથી આશરે 4,500 મીટરની ઊંચાઈએ આવેલું છે. ત્યાં:
(૧) વર્ષના મોટાભાગના દિવસો (૨૫૦ થી વધુ રાતો) વાદળરહિત અને એકદમ સ્વચ્છ આકાશ રહે છે.
(૨) વાતાવરણમાં ભેજ અને ધૂળનું પ્રમાણ નહિવત (સૂકું વાતાવરણ) હોય છે.
(૩) ત્યાં માનવ વસ્તી ઓછી હોવાથી પ્રકાશીય પ્રદૂષણ શૂન્ય છે, જેથી ટેલિસ્કોપ વડે અવકાશનું અત્યંત સ્પષ્ટ અવલોકન કરી શકાય છે.
(૧) વર્ષના મોટાભાગના દિવસો (૨૫૦ થી વધુ રાતો) વાદળરહિત અને એકદમ સ્વચ્છ આકાશ રહે છે.
(૨) વાતાવરણમાં ભેજ અને ધૂળનું પ્રમાણ નહિવત (સૂકું વાતાવરણ) હોય છે.
(૩) ત્યાં માનવ વસ્તી ઓછી હોવાથી પ્રકાશીય પ્રદૂષણ શૂન્ય છે, જેથી ટેલિસ્કોપ વડે અવકાશનું અત્યંત સ્પષ્ટ અવલોકન કરી શકાય છે.
5. નક્ષત્રોનું ભરતકામ અથવા હસ્તકલા પ્રવૃત્તિ :
જવાબ : વિદ્યાર્થીઓએ ઘાટા વાદળી કે કાળા રંગના કપડા પર સોય-દોરા કે ચમકીલા મોતી વડે આકૃતિ 12.15 મુજબ સપ્તર્ષિ કે મૃગશીર્ષ નક્ષત્રની તારાઓની ભાતનું સુંદર ભરતકામ કરવું અથવા કાળા ચાર્ટ પેપર પર સફેદ બિંદી ચોંટાડીને નક્ષત્ર ચાર્ટ બનાવવો.
إرسال تعليق