ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 2. સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા | std-6 [science] 2. sajiv srushtima vividhta

GSEB Std 6 Science Chapter 2 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 2 "સજીવ સૃષ્ટિમાં વિવિધતા" (Diversity in the Living World) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ), પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓનું વર્ગીકરણ, મૂળ અને શિરાવિન્યાસ, અનુકૂલન અને નિવાસસ્થાનના પ્રશ્નો-જવાબો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 2 IMP Notes) ✦

• જૈવવિવિધતા (Biodiversity): કોઈ ચોક્કસ પ્રદેશમાં જોવા મળતી વિવિધ પ્રકારની વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓ તે પ્રદેશની જૈવવિવિધતા રચે છે.
• વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ: ઊંચાઈ, પ્રકાંડ અને શાખાઓના આધારે વનસ્પતિને મુખ્ય ત્રણ જૂથમાં વહેંચવામાં આવે છે:
     1. છોડ (Herbs): નાનું કદ, કૂમળું અને લીલું પ્રકાંડ (દા.ત., ટામેટી, તુલસી).
     2. ક્ષુપ (Shrubs): મધ્યમ ઊંચાઈ, જમીનની નજીકથી નીકળતી સખત પાતળી શાખાઓ (દા.ત., ગુલાબ, જાસૂદ).
     3. વૃક્ષ (Trees): ખૂબ ઊંચા, જાડું અને સખત કાષ્ઠીય થડ ધરાવે છે (દા.ત., આંબો, લીમડો, વડ).
• પર્ણનો શિરાવિન્યાસ (Venation):
     • જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate Venation): શિરાઓની જાળી જેવી રચના (દા.ત., જાસૂદ, પીપળો, વડ).
     • સમાંતર શિરાવિન્યાસ (Parallel Venation): શિરાઓ એકબીજાને સમાંતર ગોઠવાયેલી હોય (દા.ત., કેળ, ઘાસ, મકાઈ).
• મૂળના પ્રકારો (Types of Roots):
     • સોટીમૂળ (Taproot): એક મુખ્ય મૂળ અને આજુબાજુ નાના પાર્શ્વ મૂળ (દા.ત., રાઈ, ચણા, જાસૂદ).
     • તંતુમય મૂળ (Fibrous roots): પ્રકાંડના તળિયેથી નીકળતા એકસરખા પાતળા મૂળનો જથ્થો (દા.ત., ઘાસ, ઘઉં, મકાઈ).
• મૂળ, પર્ણ અને બીજ વચ્ચેનો સંબંધ:
     • દ્વિદળી વનસ્પતિ (Dicot): બે બીજપત્ર + જાળીદાર શિરાવિન્યાસ + સોટીમૂળ (દા.ત., ચણા, તુવેર, વાલ).
     • એકદળી વનસ્પતિ (Monocot): એક જ બીજપત્ર + સમાંતર શિરાવિન્યાસ + તંતુમય મૂળ (દા.ત., મકાઈ, ઘઉં, બાજરી).
• અનુકૂલન (Adaptation): વનસ્પતિ કે પ્રાણીને તેના નિવાસસ્થાનમાં ટકી રહેવા માટે મદદ કરતા વિશિષ્ટ લક્ષણોને અનુકૂલન કહે છે (દા.ત., ઊંટના લાંબા પગ, માછલીનું ધારારેખીય શરીર).
• નિવાસસ્થાન (Habitat): સજીવ જ્યાં વસવાટ કરે છે અને ખોરાક, પાણી, હવા અને આશ્રય મેળવે છે તેને તેનું નિવાસસ્થાન કહે છે (ભૂનિવાસ અને જલીય નિવાસ).

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. અહીં બે પ્રકારના બીજ આપેલા છે: (a) ઘઉં (b) રાજમા. આ બીજ જે વનસ્પતિના છે તેના મૂળ અને પર્ણના શિરાવિન્યાસ વચ્ચે તમને શું તફાવત જોવા મળે છે?

જવાબ :

લક્ષણ	(a) ઘઉં	(b) રાજમા
બીજનો પ્રકાર	એકદળી બીજ (એક જ બીજપત્ર)	દ્વિદળી બીજ (બે બીજપત્રો)
પર્ણનો શિરાવિન્યાસ	સમાંતર શિરાવિન્યાસ	જાળીદાર શિરાવિન્યાસ
મૂળનો પ્રકાર	તંતુમય મૂળતંત્ર	સોટીમય મૂળતંત્ર

૨. નીચે કેટલાક પ્રાણીઓના નામ આપેલા છે. તેમના નિવાસસ્થાનના આધારે તેમના જૂથ બનાવો. “A” લખેલા ભાગમાં જલીય (જળચર) પ્રાણીઓના નામ લખો, “B” લખેલા ભાગમાં ભૂનિવાસી (સ્થળચર) પ્રાણીઓના નામ લખો અને ભાગ “C” માં બંને પ્રકારના રહેઠાણોમાં રહેતા પ્રાણીઓના નામ દાખલ કરો:
(ઘોડો, ડોલ્ફિન, દેડકો, ઘેટાં, મગર, ખિસકોલી, વ્હેલ, અળસિયું, કબૂતર, કાચબો)

જવાબ :

ભાગ “A” (માત્ર જલીય / જળચર પ્રાણીઓ): ડોલ્ફિન, વ્હેલ

ભાગ “B” (માત્ર ભૂનિવાસી / સ્થળચર પ્રાણીઓ): ઘોડો, ઘેટાં, ખિસકોલી, અળસિયું, કબૂતર

ભાગ “C” (જમીન અને પાણી બંનેમાં રહેતા / ઉભયજીવી પ્રાણીઓ): દેડકો, મગર, કાચબો

૩. મનુની માતા કિચન ગાર્ડનની જાળવણી કરે છે. એક દિવસ, તે જમીન ખોદીને મૂળો (radish) કાઢી રહી હતી. તેમણે મનુને કહ્યું કે મૂળો એક પ્રકારનું મૂળ છે. મૂળાનું અવલોકન કરો અને તે કયા પ્રકારનું મૂળ છે તે લખો. મૂળાના છોડના પર્ણમાં તમે કયા પ્રકારનો શિરાવિન્યાસ જોશો?

જવાબ :
(૧) મૂળનો પ્રકાર : મૂળો એ સોટીમૂળ (Taproot) નું રૂપાંતરિત સ્વરૂપ છે, જે ખોરાક સંગ્રહ કરવાથી માંસલ અને જાડું બને છે.
(૨) પર્ણનો શિરાવિન્યાસ : મૂળાના છોડના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate Venation) જોવા મળે છે, કારણ કે સોટીમૂળ ધરાવતી વનસ્પતિના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય છે.

૪. પર્વતીય બકરી અને મેદાની વિસ્તારોમાં જોવા મળતી બકરી વચ્ચેની સમાનતા અને તફાવતો દર્શાવો. આ તફાવતોના કારણો શું છે?

જવાબ :
• સમાનતા : બંને ચતુષ્પાદ (ચાર પગવાળા) શાકાહારી પ્રાણીઓ છે અને ઘાસ, પાંદડા વગેરે ખોરાક તરીકે લે છે.
• તફાવતો :

લક્ષણ	પર્વતીય બકરી	મેદાની બકરી
શરીર પર રૂંવાટી	ઠંડીથી બચવા માટે લાંબા અને ઘટ્ટ વાળ/રૂંવાટી હોય છે.	સામાન્ય અને ટૂંકા વાળ હોય છે.
પગની ખરી (Hooves)	ખડકાળ ઢોળાવો પર દોડવા માટે મજબૂત અને ખાસ ખરી હોય છે.	સપાટ જમીન પર ચાલવા માટે સામાન્ય ખરી હોય છે.

• તફાવતનું કારણ : તેમના નિવાસસ્થાનની આબોહવા અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ અલગ છે. પર્વતીય બકરીમાં ઠંડી અને ઢોળાવવાળી જમીન સામે અનુકૂલન સાધવા આ લક્ષણો વિકસ્યા છે.

૫. આ પ્રકરણમાં ચર્ચા કર્યા સિવાયના અન્ય કોઈ લક્ષણોને આધારે નીચેના પ્રાણીઓને બે જૂથમાં વિભાજિત કરો :
(ગાય, વંદો, કબૂતર, ચામાચીડિયું, કાચબો, વ્હેલ, માછલી, તીડ, ગરોળી)

જવાબ : આપણે તેમને "બચ્ચાંને જન્મ આપતા પ્રાણીઓ (જરાયુજ)" અને "ઈંડાં મૂકતા પ્રાણીઓ (અંડપ્રસવી)" એમ બે જૂથમાં વર્ગીકૃત કરી શકીએ છીએ:

જૂથ ૧: બચ્ચાંને જન્મ આપતા પ્રાણીઓ (સસ્તન વર્ગ): ગાય, ચામાચીડિયું, વ્હેલ.

જૂથ ૨: ઈંડાં મૂકતા પ્રાણીઓ: વંદો, કબૂતર, કાચબો, માછલી, તીડ, ગરોળી.

(વૈકલ્પિક વર્ગીકરણ: કરોડરજ્જુ ધરાવતા અને ન ધરાવતા પ્રાણીઓ તરીકે પણ જૂથ પાડી શકાય.)

૬. જેમ જેમ વસ્તી વધે છે અને લોકો વધુ આરામદાયક જીવન ઈચ્છે છે, તેમ તેમ વિવિધ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા માટે જંગલો કાપવામાં આવી રહ્યા છે. આ આપણા આસપાસના વિસ્તારને કેવી રીતે અસર કરી શકે છે? તમને શું લાગે છે આપણે આ પડકારનો સામનો કેવી રીતે કરી શકીએ?

જવાબ :
• પર્યાવરણ પર થતી અસરો :
(૧) વન્યજીવો પોતાના કુદરતી નિવાસસ્થાન ગુમાવે છે, જેથી જૈવવિવિધતા જોખમાય છે.
(૨) વૃક્ષો ઘટવાથી વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધે છે અને ગ્લોબલ વોર્મિંગ તથા તાપમાન વધે છે.
(૩) વરસાદનું પ્રમાણ અનિયમિત બને છે અને જમીનનું ધોવાણ વધે છે.
• ઉકેલ અને પડકારનો સામનો કરવાના ઉપાયો :
(૧) વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ કરવું (વનીકરણ વધારવું).
(૨) લાકડા અને કાગળનો બગાડ અટકાવવો તથા પુનઃઉપયોગ કરવો.
(૩) વિકાસ કાર્યો કરતી વખતે પર્યાવરણ અને જંગલોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરવું.

૭. ફ્લોચાર્ટનું વિશ્લેષણ કરો. “A” અને “B” ના ઉદાહરણ શું હોઈ શકે?
[વનસ્પતિ ➔ શું પર્ણો ધરાવે છે? (હા) ➔ શું તેમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય છે? (હા ➔ A, ના ➔ B)]

જવાબ :

“A” (જાળીદાર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિ): જાસૂદ, પીપળો, વડ, આંબો, ગુલાબ અથવા ચણા.

“B” (સમાંતર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી વનસ્પતિ): ઘાસ, કેળ, ઘઉં, મકાઈ, વાંસ અથવા શેરડી.

૮. રાજ તેના મિત્ર સંજય સાથે દલીલ કરે છે કે “જાસૂદ એક ક્ષુપ છે”. સંજય સ્પષ્ટતા માટે કયા પ્રશ્નો પૂછી શકે છે?

જવાબ : સંજય સ્પષ્ટતા માટે રાજને નીચે મુજબના પ્રશ્નો પૂછી શકે છે:
(૧) શું જાસૂદનું પ્રકાંડ વૃક્ષની જેમ ખૂબ ઊંચું અને જાડું થડ ધરાવે છે કે મધ્યમ ઊંચાઈ ધરાવે છે?
(૨) શું તેની ડાળીઓ જમીનની નજીકથી ઉદ્ભવે છે?
(૩) શું તેનું પ્રકાંડ સખત છે પરંતુ વૃક્ષના થડ જેટલું જાડું નથી?
(નોંધ: આ લક્ષણો હાજર હોવાથી જાસૂદ ખરેખર ક્ષુપ પ્રકારની વનસ્પતિ છે.)

૯. કોષ્ટકમાં આપેલી માહિતીના આધારે, દરેક જૂથ માટે વનસ્પતિના ઉદાહરણો શોધો અને પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:

જૂથ	બીજનો પ્રકાર	મૂળનો પ્રકાર	ઉદાહરણો
A	દ્વિદળી	સોટી મૂળ	ચણા, વટાણા, તુવેર, આંબો, જાસૂદ
B	એકદળી	તંતુમય મૂળ	ઘઉં, મકાઈ, ઘાસ, બાજરી, ચોખા

(a) “A” જૂથની વનસ્પતિમાં બીજી કઈ સમાનતા છે?
જવાબ : “A” જૂથની વનસ્પતિના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate Venation) જોવા મળે છે.

(b) “B” જૂથની વનસ્પતિમાં બીજી કઈ સમાનતા છે?
જવાબ : “B” જૂથની વનસ્પતિના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ (Parallel Venation) જોવા મળે છે.

૧૦. બતક અને કબૂતરના પગના પંજાનું અવલોકન કરો. અન્ય પક્ષીઓની તુલનામાં બતકના પગમાં તમને કયા તફાવતો જોવા મળે છે? આ ભાગનો ઉપયોગ કરીને બતક કઈ પ્રવૃત્તિ કરી શકશે?

જવાબ :
• તફાવત : કબૂતર જેવા પક્ષીઓમાં આંગળીઓ છૂટી હોય છે જે ડાળી પકડવામાં કે ચાલવામાં મદદ કરે છે, જ્યારે બતકના પગની આંગળીઓ ચામડીના પડદા વડે જોડાયેલી હોય છે (ત્વચાથી જોડાયેલા જાળીદાર/પહોળા પંજા - Webbed feet).
• ઉપયોગ : આ વિશિષ્ટ જાળીદાર પગ હલેસા જેવું કામ કરે છે, જેના ઉપયોગથી બતક પાણીમાં સરળતાથી તરી શકે છે (જલીય અનુકૂલન).

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. કોઈ ભારતીય વૈજ્ઞાનિક / વન્યજીવ જીવવિજ્ઞાની વિશે વાંચો અને સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ (સંક્ષિપ્ત અહેવાલ) :
ડૉ. સાલીમ અલી (ભારતના 'બર્ડમેન') : તેમણે સમગ્ર ભારતમાં ફરી પક્ષીઓની જાતિઓ, રહેઠાણ અને સ્થળાંતરના માર્ગોનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું. ભરતપુરના કેઓલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને કેરળની સાયલન્ટ વેલીના સંરક્ષણમાં તેમનું અમૂલ્ય પ્રદાન રહ્યું હતું. તેમને પદ્મવિભૂષણથી નવાજવામાં આવ્યા હતા.

૨. ભારતમાં જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટે કાર્ય કરતી મહિલા વૈજ્ઞાનિકોમાંથી કોઈપણ ત્રણના કાર્યનો અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ :
(૧) ડૉ. દિવ્યા મુદપ્પા : પશ્ચિમ ઘાટના શોલા વરસાદી જંગલોના પુનઃસ્થાપન અને સ્થાનિક લુપ્તપ્રાય વનસ્પતિ-પ્રાણીઓના સંરક્ષણ માટે કાર્યરત છે.
(૨) ડૉ. વિદ્યા આશ્રેયા : માનવ અને દીપડા વચ્ચેનો સંઘર્ષ નિવારવા તથા સહઅસ્તિત્વ જાળવવા અગ્રણી સંશોધન કર્યું છે.
(૩) ડૉ. દિવ્યા કર્નાડ : દરિયાઈ જૈવવિવિધતા અને લુપ્ત થતી શાર્ક માછલીઓના સંરક્ષણ માટે માછીમારો સાથે મળીને ટકાઉ માછીમારીનું નેતૃત્વ કરે છે.

૩. તમારી શાળાની વનસ્પતિઓને સ્થાનિક નામોથી ઓળખી નોટબુકમાં યાદી બનાવો.

જવાબ : શાળા પરિસરમાં સામાન્ય રીતે જોવા મળતી વનસ્પતિઓ:
(૧) મીઠો લીમડો / કડવો લીમડો (વૃક્ષ)
(૨) ગુલમહોર (વૃક્ષ - સુંદર ફૂલો)
(૩) તુલસી (છોડ - ઔષધીય)
(૪) જાસૂદ (ક્ષુપ)
(૫) બારમાસી (છોડ)
(૬) બોગનવેલ (વેલો/ક્ષુપ).

૪. ક્ષેત્ર-પ્રવાસ (field visit) અથવા નેચરવૉકની યોજના બનાવી ‘જૈવવિવિધતા રજિસ્ટર’ તૈયાર કરો.

જવાબ : સ્થાનિક બગીચા કે તળાવની મુલાકાત લઈ વિદ્યાર્થીઓએ જોવા મળેલા વૃક્ષો (વડ, પીપળો), પક્ષીઓ (કાબર, બગલો, ચકલી), જંતુઓ (પતંગિયાં, ભમરા) અને જળચર જીવોની નોંધ કરી વર્ગ માટે પીપલ્સ બાયોડાયવર્સિટી રજિસ્ટર (PBR) તૈયાર કરવું.

૫. ભારતમાં શરૂ કરાયેલા ‘પ્રોજેક્ટ ટાઈગર’ અને અન્ય સંરક્ષણ પ્રોજેક્ટ્સની પ્રસ્તુતિ (Presentation).

જવાબ :
• પ્રોજેક્ટ ટાઈગર (1973) : વાઘની ઘટતી વસ્તીને બચાવવા માટે સ્પેશિયલ ટાઈગર રિઝર્વ બનાવવામાં આવ્યા.
• ચિત્તા પુનર્વસન પ્રોજેક્ટ (2022) : કુનો નેશનલ પાર્કમાં નામિબિયાથી ચિત્તા લાવીને ભારતમાં ફરીથી સ્થાપિત કરાયા.
• ઘોરાડ (Great Indian Bustard) સંરક્ષણ : ગુજરાત અને રાજસ્થાનમાં લુપ્તપ્રાય ઘોરાડ પક્ષી માટે ખાસ સંરક્ષિત ક્ષેત્રો જાહેર કરાયા છે.

૬. તમારી આસપાસની જૈવવિવિધતાને સુરક્ષિત કરવા અંગે જૂથ અહેવાલ તૈયાર કરો.

જવાબ :
(૧) શાળા અને ઘર આંગણે પક્ષીઓ માટે કૂંડામાં પાણી અને ચણ મૂકવી.
(૨) વૃક્ષોના પાંદડાં કે ડાળીઓ બિનજરૂરી તોડવા નહિ.
(૩) પ્લાસ્ટિક કચરો જમીન કે પાણીમાં ન ફેંકવો જેથી પ્રાણીઓનું રક્ષણ થાય.
(૪) કુદરતી કીટકો અને જીવોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વગર તેમનું અવલોકન કરવું.

૭. વડીલો સાથે વાતચીત કરી બાળપણમાં વારંવાર જોવા મળતા પણ હાલ ઓછા દેખાતા જીવોની યાદી અને સ્ક્રેપબુક પ્રવૃત્તિ.

જવાબ : વડીલો પાસેથી જાણવા મળ્યું કે અગાઉ ચકલીઓ, ગીધ, હોલા, કાચબા અને તમરાં ખૂબ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળતા હતા. શહેરીકરણ, ઝાડ કપાવા, મોબાઇલ ટાવરનું રેડિયેશન અને જંતુનાશકોના કારણે ચકલી અને ગીધ જેવા પક્ષીઓ ઘટ્યા છે. વિદ્યાર્થીઓએ આ લુપ્ત થતી પ્રજાતિઓના ચિત્રો એકત્ર કરી સ્ક્રેપબુકમાં ચોંટાડી સંરક્ષણ માટે જાગૃતિ લાવવી.

---

✦ નીચે ધોરણ - 6 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન