ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 3. ઉચિત આહાર : સ્વસ્થ શરીરનો માર્ગ | std-6 [science] 3. uchit aahar : svasth sharirno marg

GSEB Std 6 Science Chapter 3 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 3 "ઉચિત આહાર : સ્વસ્થ શરીરનો માર્ગ" (Mindful Eating: A Path to a Healthy Body) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ), પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), પોષકતત્ત્વોના પરીક્ષણો, ત્રુટિજન્ય રોગો, સમતોલ આહાર અને અન્નયાત્રાના પ્રશ્નો-જવાબો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 3 IMP Notes) ✦

• આહારના મુખ્ય ઘટકો (Nutrients): આપણા આહારમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ, ચરબી (Fats), પ્રોટીન (Protein), વિટામિન (Vitamins) અને ખનીજતત્ત્વો (Minerals) મુખ્ય પોષકતત્ત્વો છે. આ ઉપરાંત પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ - Roughage) અને પાણી પણ જરૂરી છે.
• ઊર્જાવર્ધક પોષકતત્ત્વો: કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ અને ચરબી શરીરને કાર્ય કરવા માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે (દા.ત., અનાજ, બટાકા, ઘી, તેલ, સૂકોમેવો).
• શરીરવર્ધક પોષકતત્ત્વો: પ્રોટીન શરીરની વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે અનિવાર્ય છે (દા.ત., દૂધ, કઠોળ, ઈંડાં, પનીર, માછલી).
• રક્ષણાત્મક પોષકતત્ત્વો: વિટામિન અને ખનીજતત્ત્વો શરીરને રોગો સામે રક્ષણ આપે છે અને આંખો, હાડકાં, દાંત તેમજ પેઢાંને સ્વસ્થ રાખે છે.
• પોષકતત્ત્વોની ચકાસણી:
     • સ્ટાર્ચની કસોટી: આયોડિનનું મંદ દ્રાવણ ઉમેરતાં ભૂરો-કાળો રંગ બને છે.
     • ચરબીની કસોટી: કાગળ પર ઘસતાં કાગળ તેલી અને અર્ધપારભાસક બને છે.
     • પ્રોટીનની કસોટી: કોપર સલ્ફેટ (૨ ટીપાં) + કોસ્ટિક સોડા (૧૦ ટીપાં) ઉમેરતાં જાંબલી રંગ બને છે.
• ત્રુટિજન્ય રોગો (Deficiency Diseases):
     • વિટામિન A ની ઊણપ: રતાંધળાપણું (દૃષ્ટિહીનતા)
     • વિટામિન B1 ની ઊણપ: બેરીબેરી
     • વિટામિન C ની ઊણપ: સ્કર્વી (પેઢામાંથી લોહી નીકળવું)
     • વિટામિન D / કેલ્શિયમની ઊણપ: રિકેટ્સ (સુકતાન) અને નબળાં હાડકાં
     • આયોડિનની ઊણપ: ગોઈટર (ગળામાં સોજો)
     • આયર્નની ઊણપ: એનીમિયા (પાંડુરોગ / નબળાઈ)
• સમતોલ આહાર (Balanced Diet): જે આહારમાં શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જરૂરી તમામ પોષકતત્ત્વો, પાચક રેસા અને પાણી યોગ્ય માત્રામાં હોય તેને સમતોલ આહાર કહે છે.
• મિલેટ્સ (શ્રીઅન્ન / પોષક અનાજ): જુવાર, બાજરી, રાગી અને સામો જેવા અનાજ પૌષ્ટિક તત્વોથી ભરપૂર હોય છે.
• અન્નયાત્રા (Food Miles): ખોરાક ઉત્પાદક (ખેડૂત) થી લઈને ગ્રાહકની થાળી સુધી પહોંચવા જે અંતર કાપે છે તેને અન્નયાત્રા કહે છે. સ્થાનિક ખોરાક અપનાવવાથી અન્નયાત્રા અને પ્રદૂષણ ઘટે છે.

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. નીચે આપેલા જૂથમાંથી અસંગત શબ્દ શોધો અને કારણ આપો :

(i) જુવાર, બાજરી, રાગી, ચણા
જવાબ : અસંગત શબ્દ: ચણા
કારણ : જુવાર, બાજરી અને રાગી એ મિલેટ્સ (અનાજ) છે, જ્યારે ચણા એ કઠોળ છે.

(ii) રાજમા, મગ, સોયાબીન, ચોખા
જવાબ : અસંગત શબ્દ: ચોખા
કારણ : રાજમા, મગ અને સોયાબીન એ કઠોળ (પ્રોટીનના સ્ત્રોત) છે, જ્યારે ચોખા એ અનાજ (કાર્બોહાઇડ્રેટનો સ્ત્રોત) છે.

૨. ભારતમાં પરંપરાગત અને આધુનિક રાંધણ પદ્ધતિઓની ચર્ચા કરો.

જવાબ :
• પરંપરાગત રાંધણ પદ્ધતિઓ : અગાઉ માટીના ચૂલા કે સિગડી પર લાકડાં કે છાણાં સળગાવીને ધીમા તાપે રસોઈ કરવામાં આવતી હતી. મસાલા પીસવા માટે પથ્થરના ખલ-દસ્તા કે પાટા-વરવંટાનો ઉપયોગ થતો હતો. માટી અને પિત્તળ/તાંબાના વાસણો વપરાતા, જેથી ખોરાકના પોષકતત્ત્વો લાંબો સમય જળવાઈ રહેતા.
• આધુનિક રાંધણ પદ્ધતિઓ : હાલમાં એલપીજી ગેસ સગડી, ઇન્ડક્શન કૂકર અને માઇક્રોવેવ ઓવનનો ઉપયોગ થાય છે. મસાલા પીસવા ઇલેક્ટ્રિક મિક્સર-ગ્રાઇન્ડર વપરાય છે અને સ્ટીલ, એલ્યુમિનિયમ તથા નોન-સ્ટીક વાસણો વપરાય છે, જે સમય અને ઇંધણ બચાવે છે પરંતુ વધુ પડતી ગરમીથી પોષકતત્ત્વોનો નાશ થવાનું જોખમ રહે છે.

૩. શિક્ષક કહે છે કે સારો ખોરાક દવા તરીકે કામ કરી શકે છે. રવિ આ નિવેદન વિશે ઉત્સુક છે અને કેટલાક પ્રશ્નો પૂછવા માંગે છે. તો રવિ પૂછી શકે તેવા ઓછામાં ઓછા બે પ્રશ્નોની યાદી બનાવો.

જવાબ : રવિ શિક્ષકને નીચે મુજબના પ્રશ્નો પૂછી શકે છે:
૧. સારો અને પૌષ્ટિક ખોરાક આપણા શરીરને રોગો સામે લડવામાં કઈ રીતે મદદ કરે છે?
૨. શું યોગ્ય આહાર લેવાથી ત્રુટિજન્ય રોગો વગર દવાએ આપોઆપ મટી શકે છે?

૪. બધા જ સ્વાદિષ્ટ આહાર સ્વાસ્થ્યપ્રદ હોય તે જરૂરી નથી અને તમામ પૌષ્ટિક આહાર હંમેશાં સ્વાદિષ્ટ હોય તે જરૂરી નથી. આ બાબતે તમારા વિચારો ઉદાહરણ સાથે રજૂ કરો.

જવાબ : આ વાત બિલકુલ સાચી છે:
• સ્વાદિષ્ટ પરંતુ સ્વાસ્થ્યપ્રદ ન હોય : બટાકાની વેફર્સ, પીત્ઝા, બર્ગર, સમોસા અને કોલ્ડડ્રિંક્સ સ્વાદમાં અત્યંત ભાવે તેવાં હોય છે પરંતુ તેમાં વધુ પડતી ખાંડ, મીઠું અને ચરબી હોય છે જે સ્થૂળતા અને બીમારી નોતરે છે.
• પૌષ્ટિક પરંતુ સ્વાદિષ્ટ ન લાગતા હોય : કારેલાંનું શાક, બાફેલાં કઠોળ, લીલાં પાંદડાંવાળાં શાકભાજી કે આમળાં સ્વાદમાં કડવા કે તૂરા લાગે છે પરંતુ તે શરીર માટે ઉત્તમ ઔષધ અને પોષકતત્ત્વોથી ભરપૂર હોય છે.

૫. મેદુ શાકભાજી નથી ખાતો પણ બિસ્કિટ, નૂડલ્સ અને વ્હાઈટ બ્રેડનો આનંદ માણે છે. તેને વારંવાર પેટમાં દુખાવો અને કબજિયાત રહે છે. આ સમસ્યાઓથી છૂટકારો મેળવવા માટે તેણે પોતાના આહારમાં શું ફેરફારો કરવા જોઈએ? તમારો જવાબ સમજાવો.

જવાબ :
• જરૂરી ફેરફાર : મેદુએ બિસ્કિટ, નૂડલ્સ અને વ્હાઈટ બ્રેડ જેવો મેંદાયુક્ત જંક ફૂડ બંધ કરવો જોઈએ અને તેના બદલે લીલાં શાકભાજી, તાજાં ફળો, આખા ધાન્ય, કઠોળ અને પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું જોઈએ.
• સમજૂતી : મેદામાં પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) હોતા નથી, જેના કારણે મળ સખત બને છે અને કબજિયાત થાય છે. શાકભાજી અને ફળોમાં રહેલા પાચક રેસા મળત્યાગને સરળ બનાવે છે અને પેટના દુખાવામાં રાહત આપે છે.

૬. રેશ્માને ઝાંખા પ્રકાશ (અજવાળા)માં વસ્તુઓ જોવામાં તકલીફ પડતી હતી. ડૉક્ટરે તેની આંખોની તપાસ કરી અને એક ખાસ વિટામિન લેવાનું સૂચવ્યું. તેમણે તેને આ માટે તેના આહારમાં કેટલાક ખાદ્ય પદાર્થો સામેલ કરવાની સલાહ પણ આપી.

(i) તે કયા ત્રુટિજન્ય રોગથી પીડાઈ રહી છે?
જવાબ : તે રતાંધળાપણું (દૃષ્ટિહીનતા / Night Blindness) નામના ત્રુટિજન્ય રોગથી પીડાઈ રહી છે.

(ii) તેના ખોરાકમાં આહારના કયા ઘટકની ઉણપ હોઈ શકે છે?
જવાબ : તેના ખોરાકમાં વિટામિન A ની ઉણપ છે.

(iii) તેની આ સમસ્યાને દૂર કરવા માટે તેણીએ આહારમાં ખાવા જોઈએ તેવા કોઈ પણ ચાર ખાદ્ય પદાર્થોના નામ આપો.
જવાબ : ગાજર, પપૈયું, પાલક (લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી), દૂધ, કેરી અને માખણ.

૭. તમને નીચેની વસ્તુઓ આપવામાં આવેલ છે : (i) ટીનમાં ભરેલો ફળોનો તૈયાર રસ (ii) તાજાં ફળોનો રસ (iii) તાજાં ફળ. તમે કયું પસંદ કરશો અને શા માટે?

જવાબ : હું (iii) તાજાં ફળ પસંદ કરીશ.
કારણ :
(૧) તાજાં ફળો ચાવીને ખાવાથી શરીરને વિટામિન અને ખનીજતત્ત્વો સાથે ભરપૂર પ્રમાણમાં પાચક રેસા (રૂક્ષાંશ) મળે છે.
(૨) રસ કાઢવાથી ફળના રેસા નીકળી જાય છે.
(૩) ટીનમાં ભરેલા તૈયાર રસમાં કૃત્રિમ રંગો, પ્રિઝર્વેટિવ્સ અને વધુ પડતી ખાંડ ઉમેરેલી હોય છે જે સ્વાસ્થ્ય માટે હાનિકારક છે.

૮. ગૌરવને પગમાં ફ્રેક્ચર થયું હતું. તેના ડૉક્ટરે હાડકાંને સંરેખિત કર્યા અને પ્લાસ્ટર લગાવ્યું અને કેલ્શિયમની ગોળીઓ પણ આપી. બીજી મુલાકાત વખતે, ડૉક્ટરે તેને કેલ્શિયમની ગોળીઓની સાથે વિટામિન Dનું સિરપ આપ્યું. આના આધારે નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો :

(i) ડૉક્ટરે ગૌરવને કેલ્શિયમની ગોળીઓ કેમ આપી?
જવાબ : હાડકાંના બંધારણ અને તૂટેલા હાડકાના ઝડપી જોડાણ તથા પુનઃનિર્માણ માટે કેલ્શિયમ આવશ્યક ઘટક હોવાથી ડૉક્ટરે કેલ્શિયમ આપ્યું.

(ii) બીજી મુલાકાત વખતે ડૉક્ટરે કેલ્શિયમની ગોળીઓની સાથે વિટામિન D સિરપ શા માટે આપ્યું?
જવાબ : શરીર કેલ્શિયમનું યોગ્ય રીતે આંતરડામાંથી શોષણ કરી શકે તે માટે વિટામિન D અનિવાર્ય છે. વિટામિન D વગર શરીર કેલ્શિયમનો ઉપયોગ કરી શકતું નથી.

(iii) ડૉક્ટરે આપેલ દવાઓ વિશે તમારા મનમાં કયો પ્રશ્ન ઉદ્ભવે છે?
જવાબ : "શું દવાઓ ઉપરાંત કુદરતી સૂર્યપ્રકાશ અને દૂધ જેવો ખોરાક લેવાથી પણ હાડકાં એટલી જ ઝડપથી જોડાઈ શકે?"

૯. ખાંડ કાર્બોહાઈડ્રેટનું ઉદાહરણ છે. ખાંડનું પરીક્ષણ આયોડિનના દ્રાવણથી કરવામાં આવે છે તો તે ભૂરા-કાળા રંગમાં બદલાતું નથી. આવું થવાનું સંભવિત કારણ શું હોઈ શકે?

જવાબ : આયોડિનનું દ્રાવણ માત્ર સ્ટાર્ચ સાથે પ્રક્રિયા કરીને ભૂરો-કાળો રંગ આપે છે. ખાંડ એ સરળ શર્કરા (સુક્રcustom/ગ્લુકોઝ) છે, સ્ટાર્ચ નથી. તેથી ખાંડ સાથે આયોડિન રંગ બદલતું નથી.

૧૦. રામનના આ વિધાન વિશે તમે શું વિચારો છો, "બધા જ સ્ટાર્ચ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ હોય છે, પરંતુ બધા કાર્બોહાઈડ્રેટ્સ સ્ટાર્ચ નથી." તમારા જવાબને ચકાસવા માટે એક પ્રવૃત્તિ સૂચવો અને તેનું વર્ણન કરો.

જવાબ : રામનનું વિધાન બિલકુલ સાચું છે. સ્ટાર્ચ એ જટિલ કાર્બોહાઇડ્રેટ છે, જ્યારે ગ્લુકોઝ અને ખાંડ એ સરળ કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ છે.
• ચકાસણી માટેની પ્રવૃત્તિ :
૧. બે કસનળી લો. એકમાં બાફેલા ચોખાનું પાણી (સ્ટાર્ચ) અને બીજીમાં ગ્લુકોઝ/ખાંડનું દ્રાવણ લો.
૨. બંનેમાં આયોડિનના ૨-૩ ટીપાં ઉમેરો.
૩. ચોખાનું પાણી ભૂરા-કાળા રંગનું બનશે (જે સ્ટાર્ચની સાબિતી છે), જ્યારે ગ્લુકોઝ કે ખાંડના દ્રાવણમાં રંગ બદલાતો નથી.
આ સાબિત કરે છે કે ગ્લુકોઝ કાર્બોહાઇડ્રેટ હોવા છતાં સ્ટાર્ચ નથી.

૧૧. લેબોરેટરીમાં આયોડિનનો ઉપયોગ કરતી વખતે આયોડિનનાં કેટલાક ટીપાં મિષ્ટીના મોજાં પર પડ્યા હતા અને કેટલાક તેના શિક્ષકની સાડી પર પડ્યા હતા. સાડી પર આયોડિનનાં ટીપાં ભૂરા-કાળા થઈ ગયા જ્યારે મોજાં પરનો રંગ બદલાયો નહિ. સંભવિત કારણ શું હોઈ શકે?

જવાબ : શિક્ષકની સુતરાઉ સાડીને કડક રાખવા માટે તેના પર સ્ટાર્ચ (કલફ / માળ) લગાવવામાં આવ્યો હતો, તેથી આયોડિન પડતાં તે ભૂરી-કાળી થઈ ગઈ. જ્યારે મિષ્ટીના મોજાં નાયલોન/સિન્થેટિક કે ઊનના બનેલા હતા જેમાં સ્ટાર્ચ ગેરહાજર હતો, તેથી મોજાં પર રંગ બદલાયો નહીં.

૧૨. શા માટે મિલેટ્સને આરોગ્યપ્રદ આહાર માનવામાં આવે છે? શું શરીરની પોષક જરૂરિયાતો માટે ફક્ત મિલેટ્સ ખાવું પૂરતું છે? ચર્ચા કરો.

જવાબ :
• મિલેટ્સ આરોગ્યપ્રદ શા માટે છે : મિલેટ્સ (બાજરી, જુવાર, રાગી) માં વિટામિન, આયર્ન, કેલ્શિયમ જેવા ખનીજો અને પુષ્કળ પાચક રેસા હોય છે. તે ડાયાબિટીસ અને પાચન સંબંધી તકલીફો અટકાવે છે.
• શું ફક્ત મિલેટ્સ પૂરતું છે? : ના, ફક્ત મિલેટ્સ ખાવાથી શરીરની તમામ પોષક જરૂરિયાતો સંતોષાતી નથી. શરીરને પ્રોટીન માટે કઠોળ, વિટામિન C માટે ખાટા ફળો અને જરૂરી ચરબી માટે તેલ/ઘીની પણ જરૂર રહે છે. તેથી મિલેટ્સ સાથે અન્ય પૌષ્ટિક આહાર પણ લેવો જોઈએ.

૧૩. તમને કોઈ દ્રાવણનો નમૂનો આપવામાં આવે છે. આ નમૂનો આયોડિન હોવાની શક્યતાને કેવી રીતે તપાસશો?

જવાબ : બટાકાનો એક નાનો ટુકડો અથવા બાફેલા ભાત (જેમાં સ્ટાર્ચ હાજર હોય) લો. તેના પર આપેલા અજ્ઞાત દ્રાવણના ૨-૩ ટીપાં નાખો. જો બટાકા કે ભાતની સપાટી પર તરત જ ઘેરો ભૂરો કે કાળો રંગ જોવા મળે, તો તે સાબિત કરે છે કે આપેલું અજ્ઞાત દ્રાવણ આયોડિનનું જ છે.

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. કરિયાણાની ખરીદીમાંથી ઓછામાં ઓછી ત્રણ ફોર્ટિફાઈડ ખાદ્ય પદાર્થોની પોષણ સબંધી માહિતીનું વિશ્લેષણ કરો.

જવાબ : બજારમાં મળતા સામાન્ય ફોર્ટિફાઇડ ખાદ્ય પદાર્થો પર +F (Fortified) નો લોગો હોય છે:
(૧) આયોડાઇઝ્ડ મીઠું : સામાન્ય મીઠામાં આયોડિન ઉમેરાય છે, જે ગોઇટર રોગ અટકાવે છે.
(૨) ફોર્ટિફાઇડ દૂધ : તેમાં વિટામિન A અને વિટામિન D ઉમેરવામાં આવે છે, જે આંખો અને હાડકાંને મજબૂત કરે છે.
(૩) ફોર્ટિફાઇડ તેલ : રાંધવાના તેલમાં વિટામિન A અને D ઉમેરીને તેની પૌષ્ટિકતા વધારવામાં આવે છે.

૨. અરુણાચલ પ્રદેશની અપતાની જનજાતિ રસોઈમાં ઉપયોગ માટે ટેપ્યો (tapyo) નામનું મીઠું બનાવે છે, તેની માહિતી નોંધો.

જવાબ : અરુણાચલ પ્રદેશની અપતાની જનજાતિ દરિયાથી દૂર પહાડી પ્રદેશમાં રહેતી હોવાથી પરંપરાગત રીતે અમુક ખાસ વનસ્પતિઓ અને ઘાસને બાળીને, તેની રાખને પાણીમાં ઓગાળી, ગાળીને અને ઉકાળીને ઘન પદાર્થ બનાવે છે જેને ટેપ્યો (Tapyo) કહે છે. આ કુદરતી મીઠું હર્બલ ક્ષારો અને આયોડિન ધરાવે છે, જે તેમને ગોઇટર જેવા ગળાના રોગોથી બચાવે છે.

૩. ખોરાકની જંગલી જાતો (રાનભાજી અને હિમાચલના ખાદ્ય મશરૂમ) વિશે માહિતી.

જવાબ : ખેતી કર્યા વિના ચોમાસામાં કુદરતી રીતે જંગલોમાં ઉગી નીકળતી વનસ્પતિઓને જંગલી ખાદ્ય જાતો કહે છે. મહારાષ્ટ્રમાં આદિવાસીઓ વિવિધ રાનભાજી (જેવી કે શેવળ, કુરડુ, ટાંકળા) ખાય છે, જે ઔષધીય ગુણો અને આયર્ન-રેસાથી ભરપૂર હોય છે. હિમાચલ પ્રદેશમાં જંગલોમાંથી ગુચ્છી (મોરેલ મશરૂમ) એકત્ર કરાય છે, જે ખૂબ જ મોંઘા અને ઉચ્ચ પ્રોટીન ધરાવતા સ્ત્રોત છે.

૪. જંક ફૂડની યાદી બનાવી શાળા કેમ્પસમાં તેના પર પ્રતિબંધ મૂકવા આચાર્યશ્રીને વિનંતી પત્ર.

જવાબ :
જંક ફૂડની યાદી : બટાકાની વેફર્સ, પીઝા, સમોસા, કોલ્ડ્રિંક્સ, નૂડલ્સ, ચોકલેટ.
આચાર્યશ્રીને અરજીપત્ર :
માનનીય આચાર્યશ્રી, અમારી શાળાની કેન્ટીનમાં મળતા પેકેટવાળા જંક ફૂડમાં વધુ પડતી ખાંડ, તેલ અને કેલરી હોય છે જેથી વિદ્યાર્થીઓમાં આળસ, સ્થૂળતા અને દાંતના રોગો વધે છે. આપશ્રીને નમ્ર વિનંતી છે કે કેન્ટીનમાં જંક ફૂડ પર પ્રતિબંધ મૂકી તેના બદલે પૌષ્ટિક વિકલ્પો જેવા કે શેકેલા ચણા, ફળો, મગની ચાટ, છાશ અને મિલેટ્સની વાનગીઓ ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે.

૫. ઉંમર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને આરોગ્યના આધારે વ્યક્તિઓની પોષકતત્ત્વોની જરૂરિયાતમાં ભિન્નતા.

જવાબ :
• ઉંમર મુજબ : વૃદ્ધિ પામતા બાળકો અને કિશોરોને વધુ પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ જોઈએ, જ્યારે વૃદ્ધોને હળવો અને રેસાવાળો ખોરાક જોઈએ.
• કાર્ય મુજબ : ખેડૂત, મજૂર કે રમતવીરને વધુ શારીરિક શ્રમ હોવાથી વધુ કાર્બોહાઇડ્રેટ અને ચરબી (ઊર્જા) જોઈએ, જ્યારે બેઠાડુ કામ કરનારને ઓછી કેલરી જોઈએ.
• આરોગ્ય મુજબ : બીમાર વ્યક્તિને પાચનમાં સરળ અને વિટામિનયુક્ત ખોરાક જરૂરી બને છે.

૬. ૧૨ વર્ષના બાળક માટે સ્થાનિક અને સસ્તા ખોરાકનો સમતોલ આહાર ચાર્ટ (Diet Chart).

જવાબ :

સમય	આહારની વાનગી	મળતા મુખ્ય પોષકતત્ત્વો
સવારનો નાસ્તો	૧ ગ્લાસ દૂધ + બાફેલા/પલાળેલા ચણા કે પૌંઆ	પ્રોટીન, કેલ્શિયમ અને કાર્બોહાઇડ્રેટ
બપોરનું ભોજન	રોટલી/રોટલો + તુવેર કે મગની દાળ + મોસમી શાકભાજી + છાશ + સલાડ	કાર્બોહાઇડ્રેટ, પ્રોટીન, વિટામિન્સ અને પાચક રેસા
સાંજનો નાસ્તો	સ્થાનિક ઋતુ અનુસાર ૧ ફળ (કેળું/જામફળ) અથવા શેકેલી મગફળી	વિટામિન્સ, ખનીજતત્ત્વો અને હેલ્ધી ફેટ
રાત્રિનું ભોજન	ખીચડી + દૂધ/દહીં + હળવું શાક	સંપૂર્ણ અને સુપાચ્ય સમતોલ આહાર

---

✦ નીચે ધોરણ - 6 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન