ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 5. લંબાઈનું માપન અને ગતિ | std-6 [science] 5. lambainu mapan ane gati

GSEB Std 6 Science Chapter 5 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "લંબાઈનું માપન અને ગતિ" (Measurement of Length and Motion) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ), વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોના જવાબો, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), માપનના એકમો, ગતિના પ્રકારો (રેખીય, વર્તુળાકાર, દોલિત) ની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 5 IMP Notes) ✦

• માપનની જરૂરિયાત: પ્રાચીન કાળમાં વેંત, ડગલાં, હાથ કે મુઠ્ઠી વડે માપ લેવાતું, પરંતુ દરેક વ્યક્તિના અંગોના માપ જુદા હોવાથી સમાન માપ મળતું ન હતું. તેથી પ્રમાણભૂત માપન પ્રણાલીની જરૂર પડી.
• આંતરરાષ્ટ્રીય એકમ પ્રણાલી (SI Units): વિશ્વભરમાં સમાનતા માટે સ્વીકારવામાં આવેલી પ્રણાલી. લંબાઈનો SI એકમ મીટર (m) છે.
• લંબાઈના એકમો વચ્ચેનો સંબંધ:
     • 1 કિલોમીટર (km) = 1000 મીટર (m)
     • 1 મીટર (m) = 100 સેન્ટિમીટર (cm)
     • 1 સેન્ટિમીટર (cm) = 10 મિલીમીટર (mm)
• વક્ર રેખાનું માપન: સીધી ફૂટપટ્ટીથી માપી શકાતી નથી. દોરી અથવા લવચીક માપનપટ્ટીનો ઉપયોગ કરીને વક્ર રેખા માપી શકાય છે.
• સંદર્ભ બિંદુ (Reference Point): કોઈ વસ્તુનું અંતર કે સ્થાન નક્કી કરવા માટે જે નિશ્ચિત બિંદુનો આધાર લેવાય છે તેને સંદર્ભ બિંદુ કહે છે.
• ગતિ (Motion): જો કોઈ વસ્તુ સમય સાથે કોઈ સંદર્ભ બિંદુની સાપેક્ષે પોતાનું સ્થાન બદલે, તો તે ગતિમાં છે તેમ કહેવાય.
• ગતિના પ્રકારો:
     1. સરળ રેખીય ગતિ (Linear Motion): વસ્તુ સીધી રેખામાં ગતિ કરે (દા.ત., સીધા રસ્તા પર ચાલતી કાર).
     2. વર્તુળાકાર ગતિ (Circular Motion): વસ્તુ ગોળાકાર માર્ગ પર ગતિ કરે (દા.ત., ચકડોળ, દોરીએ બાંધેલો પથ્થર).
     3. દોલિત ગતિ (Oscillatory Motion): વસ્તુ એક નિશ્ચિત સ્થાનથી આગળ-પાછળ કે ઉપર-નીચે ગતિ કરે (દા.ત., હીંચકો, લોલક).
     4. આવર્ત ગતિ (Periodic Motion): વસ્તુ ચોક્કસ સમયના અંતરાલ પછી પોતાની ગતિનું પુનરાવર્તન કરે.

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. કોષ્ટક 5.5 ના કોલમ I ની લંબાઈને કોલમ II ના યોગ્ય એકમો સાથે સરખાવો.

જવાબ :

કોલમ I	કોલમ II (યોગ્ય એકમ)
દિલ્લી અને લખનઉ વચ્ચેનું અંતર	કિલોમીટર (km)
સિક્કાની જાડાઈ	મિલીમીટર (mm)
રબરની લંબાઈ	સેન્ટિમીટર (cm)
શાળાના મેદાનની લંબાઈ	મીટર (m)

૨. નીચેના વિધાનો વાંચો અને સાચાં વિધાન સામે [T] અને ખોટાં વિધાન સામે [F] ની નિશાની કરો.

(i) એક સીધા માર્ગ પર ચાલતી કારની ગતિ એ સરળ રેખીય ગતિનું ઉદાહરણ છે. - [ T ]

(ii) જો કોઈ વસ્તુ સમય સાથે કોઈ સંદર્ભ બિંદુની સાપેક્ષે તેના સ્થાનમાં ફેરફાર કરે છે, તો તે ગતિમાં છે. - [ T ]

(iii) 1 km = 100 cm - [ F ] (સાચું: 1 km = 100,000 cm)

૩. નીચેનામાંથી કયો એકમ લંબાઈ માપવાનો પ્રમાણભૂત એકમ નથી?

(i) મિલિમીટર (ii) સેન્ટિમીટર (iii) કિલોમીટર (iv) વેંત

જવાબ : (iv) વેંત એ લંબાઈ માપવાનો પ્રમાણભૂત એકમ નથી (કારણ કે દરેક વ્યક્તિની વેંતની લંબાઈ અલગ અલગ હોય છે).

૪. તમારા ઘર અને શાળામાં ઉપલબ્ધ વિવિધ માપપટ્ટી અથવા માપનપટ્ટી લો. આ માપપટ્ટીઓમાંથી પ્રત્યેક દ્વારા માપી શકાય તેવું સૌથી નાનું માપ શોધો.

જવાબ :

માપન સાધન	માપી શકાતું સૌથી નાનું માપ (લઘુત્તમ માપ)
કંપાસ બોક્સની ફૂટપટ્ટી (15 cm)	1 mm (અથવા 0.1 cm)
દરજીની મેઝર ટેપ	1 mm (અથવા 0.1 cm)
મોટી પ્લાસ્ટિકની/લાકડાની માપપટ્ટી (30 cm)	1 mm

૫. ધારો કે તમારી શાળા અને ઘર વચ્ચેનું અંતર 1.5 km છે. તેને મીટરમાં દર્શાવો.

જવાબ : આપણે જાણીએ છીએ કે, 1 km = 1000 m
તેથી, 1.5 km = 1.5 × 1000 m = 1500 m (મીટર).

૬. પ્યાલો અથવા બોટલ લો. પ્યાલા કે બોટલના તળિયાના વક્ર ભાગની લંબાઈ માપીને તેની નોંધ કરો.

જવાબ : પ્યાલા કે બોટલનો વક્ર ભાગ માપવા માટે સીધી માપપટ્ટી કામ લાગતી નથી. તેથી, તળિયાની ફરતે એક દોરી લપેટીને એક કાપો મારવો. પછી તે દોરીને સીધી કરી માપપટ્ટી પર મૂકીને માપ લેતાં, બોટલના તળિયાની વક્ર લંબાઈ (પરિઘ) દા.ત. 22 સેમી મળે છે.

૭. તમારા મિત્રની ઊંચાઈ માપો અને તેને (i) મીટર (ii) સેન્ટિમીટર અને (iii) મિલીમીટરમાં દર્શાવો.

જવાબ : ધારો કે મારા મિત્રની ઊંચાઈ 145 સેમી છે.
(i) મીટરમાં: 145 ÷ 100 = 1.45 m
(ii) સેન્ટિમીટરમાં: 145 cm
(iii) મિલીમીટરમાં: 145 × 10 = 1450 mm

૮. તમને એક સિક્કો આપવામાં આવ્યો છે. નોટબુકની કોઈ એક બાજુની સમગ્ર લંબાઈને આવરી લેવા માટે તેમની વચ્ચે કોઈ ખાલી જગ્યા ન રહે તેમ એક પછી એક મૂકીશું તો કેટલા સિક્કાઓની જરૂર પડશે તેનો અંદાજ લગાવો અને ચકાસો.

જવાબ :
• અંદાજ : મારી નોટબુકની લંબાઈમાં ૫ રૂપિયાના લગભગ ૧૦ સિક્કાઓ ગોઠવી શકાશે એવો મારો અંદાજ છે.
• ચકાસણી : ૧૫ સેમીની માપપટ્ટીથી સિક્કાનો વ્યાસ માપતાં તે 2.5 cm મળે છે. નોટબુકની લંબાઈ માપતાં તે 25 cm મળે છે.
તેથી, જરૂરી સિક્કાઓ = 25 cm ÷ 2.5 cm = 10 સિક્કાઓ. મારો અંદાજ સાચો છે.

૯. સરળ રેખીય, વર્તુળાકાર અને દોલિત ગતિના બે-બે ઉદાહરણ આપો.

જવાબ :
(૧) સરળ રેખીય ગતિ : (a) બંદૂકમાંથી છૂટેલી ગોળીની ગતિ, (b) સીધા પાટા પર દોડતી ટ્રેન.
(૨) વર્તુળાકાર ગતિ : (a) પંખાના પાંખિયાની ગતિ, (b) ચકડોળમાં બેઠેલા બાળકની ગતિ.
(૩) દોલિત ગતિ : (a) હીંચકાની ગતિ, (b) ઘડિયાળના લોલકની ગતિ.

૧૦. તમારી આસપાસની જુદી જુદી વસ્તુઓનું અવલોકન કરો. દરેક માપવાળા ત્રણ પદાર્થોની યાદી બનાવો (કોષ્ટક 5.6).

જવાબ :

માપ	વસ્તુઓ
mm	પેન્સિલની અણીની જાડાઈ, સિક્કાની જાડાઈ, કાગળના પાનાની જાડાઈ
cm	કંપાસ બોક્સની લંબાઈ, મોબાઈલની લંબાઈ, પેનની લંબાઈ
m	વર્ગખંડની લંબાઈ, બ્લેકબોર્ડની લંબાઈ, સાડીની લંબાઈ

૧૧. આકૃતિમાં દર્શાવેલા રોલરકોસ્ટર ટ્રેક પર દડાની ગતિના પ્રકારો અને તેને અનુરૂપ ટ્રેકના ભાગોને ઓળખો.

જવાબ :
• ભાગ A થી B અને C થી D : ટ્રેક સીધો હોવાથી અહીં દડો સરળ રેખીય ગતિ (Linear Motion) કરે છે.
• ભાગ B થી C અને D થી E થી F : ટ્રેક ગોળાકાર/વક્ર હોવાથી અહીં દડો વર્તુળાકાર / વક્ર ગતિ (Circular Motion) કરે છે.

૧૨. તસ્નીમ જાતે જ મીટરપટ્ટી બનાવવા માંગે છે. તેના માટે તે ખેંચી શકાય તેવું (stretchable) રબરબેન્ડનો ઉપયોગ શા માટે ન કરવો જોઈએ?

જવાબ : રબરબેન્ડ સ્થિતિસ્થાપક (ખેંચાઈ શકે તેવું) હોવાથી તેની લંબાઈ દરેક વખતે ખેંચાણ મુજબ બદલાતી રહે છે. જો તેના પર માપના નિશાન બનાવવામાં આવે, તો તે ખેંચવાથી નિશાનો વચ્ચેનું અંતર બદલાઈ જશે અને કોઈ પણ વસ્તુનું ચોક્કસ માપ મળી શકશે નહીં. તેથી માપપટ્ટી બનાવવા ખેંચાઈ ન શકે તેવો પદાર્થ (પ્લાયવુડ, સ્ટીલ કે કાપડ) વાપરવો જોઈએ.

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. શું તમે માપપટ્ટીનો ઉપયોગ કરીને તમારી નોટબુક અથવા પાઠ્યપુસ્તકના એક પાનાંની જાડાઈ શોધી શકો છો? એક ઉપાય વિચારો અને લખો.

જવાબ : હા, શોધી શકીએ છીએ:
(૧) પુસ્તકના ૧૦૦ પાનાં (પાનની સંખ્યા) લો.
(૨) માપપટ્ટી વડે તે ૧૦૦ પાનાંની કુલ જાડાઈ (સંચિત જાડાઈ) સેમી કે મિમીમાં માપો (ધારો કે 10 mm આવી).
(૩) એક પાનાની જાડાઈ = કુલ જાડાઈ ÷ પાનાંની કુલ સંખ્યા = 10 mm ÷ 100 = 0.1 mm.

૨. એક જ વૃક્ષમાંથી ખરી ગયેલાં કેટલાક પર્ણો એકઠાં કરો. 15 cm ની માપપટ્ટી વડે આ તમામ પર્ણોની લંબાઈ અને પહોળાઈ માપો. એક જ વૃક્ષના પર્ણોની લંબાઈ અને પહોળાઈ કેમ જુદી જુદી હોય છે તેની ચર્ચા કરો.

જવાબ :
• માપન : જુદા જુદા પાંદડાની લંબાઈ (દા.ત., 6 cm થી 10 cm) અને પહોળાઈ (દા.ત., 3 cm થી 5 cm) કોષ્ટક 5.7 માં નોંધી શકાય.
• કારણ : એક જ વૃક્ષના બધા પર્ણો સમાન કદના હોતા નથી. પર્ણની વૃદ્ધિ, તેને મળતો સૂર્યપ્રકાશ, પાણીનું પ્રમાણ અને ડાળી પર તેનું સ્થાન અલગ અલગ હોવાથી પર્ણોના કદ, લંબાઈ અને પહોળાઈમાં કુદરતી ભિન્નતા જોવા મળે છે.

૩. પ્રાચીન સમયમાં લંબાઈ માપવા માટે કયા એકમોનો ઉપયોગ થતો હતો તે વિશે વડીલો સાથે ચર્ચા કરો.

જવાબ : પ્રાચીન સમયમાં પ્રમાણભૂત માપપટ્ટી નહોતી ત્યારે લોકો શરીરના અંગોનો ઉપયોગ કરતા હતા: આંગળ (આંગળીની પહોળાઈ), વેંત (આંગળાના ટેરવાથી અંગૂઠાના ટેરવા સુધીનું અંતર), હાથ (કોણીથી આંગળીના ટેરવા સુધીનું માપ), અને પગલાં (Step). ભારતીય વારસામાં 'યોજન' અને 'ધનુષ' જેવા એકમો પણ વપરાતા.

૪. 1 cm અને 2 cm રેખાઓના સંયોજનનો ઉપયોગ કરીને એક ભૂલભૂલામણી બનાવો.

જવાબ : વિદ્યાર્થીઓએ પાઠ્યપુસ્તકમાં આકૃતિ 5.21 મુજબ ૧ સેમી અને ૨ સેમી માપની આડી-ઊભી રેખાઓ દોરીને કાગળ પર જાતે સુંદર ભૂલભૂલામણી (Maze) ડિઝાઇન કરવાની રહેશે.

૫. મારી ઊંચાઈ કેટલી છે? એક દીવાલની સમાંતરે ઊભા રહો અને કોઈ પુખ્ત વ્યક્તિની મદદથી તમારી ઊંચાઈ ચિહ્નિત કરો. દરેક ત્રણ મહિને આ પ્રક્રિયા પુનરાવર્તિત કરો.

જવાબ : આ પ્રવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓએ ઘરે જાતે કરવાની છે. દીવાલ પર માપ લઈને ઊંચાઈ નોંધીને દર ત્રણ મહિને થતી વૃદ્ધિની સરખામણી કરવાની રહે છે.

૬. સાયકલના પૈડાં સાથે જોડાયેલ "જોન્સ કાઉન્ટર" (Jones Counter) અથવા અંતર માપવાની પદ્ધતિ વિશે વધુ જાણો.

જવાબ : જોન્સ કાઉન્ટર એ એક યાંત્રિક ઉપકરણ છે જે સાયકલ કે માપન વ્હીલ (Measuring wheel) સાથે જોડાયેલું હોય છે. જ્યારે પૈડું ફરે છે ત્યારે આ કાઉન્ટર તેના પરિભ્રમણ (Rotations) ની સંખ્યા ગણે છે. પૈડાના પરિઘ સાથે પરિભ્રમણની સંખ્યા ગુણાકાર કરીને રસ્તા પર કપાયેલું કુલ સચોટ અંતર માપી શકાય છે (જેનો ઉપયોગ મેરેથોન રૂટ માપવા થાય છે).