ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 6. આપણી આસપાસની સામગ્રી | std-6 [science] 6. apani aaspatasni samagri

GSEB Std 6 Science Chapter 6 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 6 "આપણી આસપાસની સામગ્રી" (Materials Around Us) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૧૦ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), સામગ્રીના ગુણધર્મો (ચળકાટ, સખતપણું, પારદર્શકતા, દ્રાવ્યતા) ની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 6 IMP Notes) ✦

• સામગ્રી (Material): કોઈપણ પદાર્થ કે જેનો ઉપયોગ વસ્તુ બનાવવા માટે થાય છે તેને સામગ્રી કહે છે (દા.ત., કાગળ, લાકડું, કાચ, ધાતુ, પ્લાસ્ટિક, માટી).
• વર્ગીકરણ (Classification): વસ્તુઓને તેમના સામાન્ય ગુણધર્મોના આધારે જૂથમાં ગોઠવવાની પદ્ધતિને વર્ગીકરણ કહે છે.
• દેખાવ અને ચમક (Lustre): કેટલીક સામગ્રી ચળકતી સપાટી ધરાવે છે જેને તેજસ્વી કે ચમકદાર સામગ્રી કહે છે (સામાન્ય રીતે ધાતુઓ જેમ કે લોખંડ, તાંબુ, સોનું). જે સપાટી ચળકતી નથી તેને નિસ્તેજ સામગ્રી કહે છે (કાગળ, લાકડું, રબર).
• સખતપણું (Hardness): જે સામગ્રીને સરળતાથી દબાવી શકાતી નથી કે તેના પર લિસોટો પાડી શકાતો નથી તેને સખત સામગ્રી કહે છે (લોખંડ, પથ્થર). જેને સરળતાથી દબાવી શકાય તે નરમ સામગ્રી છે (સ્પોંજ, રબર).
• પારદર્શકતા (Transparency):
     • પારદર્શક (Transparent): જેમાંથી વસ્તુઓને સ્પષ્ટપણે જોઈ શકાય (કાચ, પાણી, હવા).
     • અપારદર્શક (Opaque): જેમાંથી બિલકુલ જોઈ શકાતું નથી (લાકડું, પૂંઠું, ધાતુઓ).
     • પારભાસક / અર્ધપારદર્શક (Translucent): જેમાંથી વસ્તુઓને જોઈ શકાય પરંતુ સ્પષ્ટ જોઈ શકાતી નથી (બટર પેપર, દૂધિયો કાચ).
• દ્રાવ્યતા (Solubility):
     • દ્રાવ્ય પદાર્થો: જે પદાર્થો પાણીમાં સંપૂર્ણ ઓગળી જાય છે (ખાંડ, મીઠું).
     • અદ્રાવ્ય પદાર્થો: જે પદાર્થો પાણીમાં ઓગળતા નથી અને અલગસ્તર બનાવે છે (રેતી, ચોક પાઉડર, લાકડાનો વહેર).
• દળ અને કદ: સામગ્રી ભારે કે હલકી હોવાનું તેનું દળ દર્શાવે છે, જ્યારે રોકતી જગ્યા તેનું કદ દર્શાવે છે.

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. તમારા રસોડામાં જાઓ અને જુઓ કે તમારા માતાપિતા દ્વારા વિવિધ ખાદ્ય સામગ્રીઓ કેવી રીતે ગોઠવવામાં આવી છે. શું તમે ગોઠવણી માટે કોઈ વધુ સારી અલગીકરણ પદ્ધતિ સૂચવી શકો છો? તેને તમારી નોટબુકમાં લખો.

જવાબ : રસોડામાં અનાજ, કઠોળ, મસાલા, તેલ અને ડ્રાયફ્રૂટ્સને અલગ-અલગ ડબ્બા કે બરણીમાં રાખવામાં આવે છે. વધુ સારી અલગીકરણ પદ્ધતિ તરીકે (૧) રોજિંદા વપરાશની વસ્તુઓ અલગ રેક પર અને અવારનવાર વપરાતી વસ્તુઓ ઉપરના રેક પર ગોઠવવી, (૨) પારદર્શક બરણી પર વસ્તુઓના નામનું લેબલ લગાવવું, જેથી વસ્તુઓ ત્વરિત ઓળખી શકાય.

૨. અક્ષરોને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવો (કોલમ I) અને બનતા શબ્દને તેમના ગુણધર્મો સાથે જોડો (કોલમ II):

જવાબ :
(i) વ્યદ્ર ➔ દ્રવ્ય ➔ (બ) જગ્યા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.
(ii) વ્યદ્રા ➔ દ્રાવ્ય ➔ (ડ) પાણીમાં સંપૂર્ણપણે મિશ્ર થઈ જાય છે.
(iii) રપાક્દર્શ્ ➔ પારદર્શક ➔ (અ) તેમાંથી વસ્તુ સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકાય છે.
(iv) રકચમદા ➔ ચમકદાર ➔ (ક) ચળકતી સપાટી

૩. દુકાનો અને ઘરમાં સામગ્રીનો સંગ્રહ કરવા માટે વપરાતા પાત્રો સામાન્ય રીતે પારદર્શક હોય છે. આ માટેનાં કારણો જણાવો.

જવાબ : પારદર્શક કાચ કે પ્લાસ્ટિકના પાત્રોમાંથી અંદર રહેલી વસ્તુઓ (જેમ કે કઠોળ, ખાંડ, ચા વગેરે) બહારથી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે. આથી, વસ્તુઓ શોધવામાં સરળતા રહે છે અને કયું પાત્ર ખાલી થવા આવ્યું છે કે કઈ વસ્તુ કયા ડબ્બામાં છે તેનો તુરંત ખ્યાલ આવી જાય છે.

૪. નીચેનાં વિધાનો સાચાં [ T ] છે કે ખોટાં [ F ] તે જણાવો. ખોટા વિધાનોને સુધારીને લખો:

(i) લાકડું પારભાસક છે, જ્યારે કાચ અપારદર્શક છે. - [ F ]
સુધારેલું વિધાન : લાકડું અપારદર્શક છે, જ્યારે કાચ પારદર્શક છે.

(ii) એલ્યુમિનિયમનો વરખ ચળકાટ ધરાવે છે, જ્યારે ભૂસવા માટેનું રબર ચળકાટ ધરાવતું નથી. - [ T ]

(iii) ખાંડ પાણીમાં ઓગળી જાય છે, જ્યારે લાકડાનો વહેર ઓગળતો નથી. - [ T ]

(iv) સફરજન દ્રવ્ય છે કારણ કે તે કોઈ જગ્યા રોકતું નથી અને દળ ધરાવે છે. - [ F ]
સુધારેલું વિધાન : સફરજન દ્રવ્ય છે કારણ કે તે જગા રોકે છે અને દળ ધરાવે છે.

૫. આપણે લાકડું, લોખંડ, પ્લાસ્ટિક, વાંસ, સિમેન્ટ અને પથ્થર જેવી વિવિધ સામગ્રીમાંથી બનેલી ખુરશીઓ જોઈએ છીએ. ખુરશી બનાવવા માટે સામગ્રીના કેટલાક ઇચ્છનીય ગુણધર્મો નીચે મુજબ છે. ખુરશી બનાવવા માટે આ ગુણધર્મોને સૌથી વધુ પરિપૂર્ણ કરે તેવી સામગ્રી કઈ છે?

(i) સખતપણું (લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કર્યા પછી પણ બેસવાથી વળતી કે હલતી નથી).
(ii) વજનમાં હલકી (એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ લઈ જવામાં અને ઊંચકવામાં સરળ).
(iii) શિયાળામાં તેના પર બેસવાથી વધુ ઠંડી લાગતી નથી.
(iv) તેને નિયમિતપણે સાફ કરી શકાય છે અને લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કર્યા પછી પણ નવી જેવી લાગે છે..
જવાબ : આ તમામ ગુણધર્મોને સૌથી વધુ પરિપૂર્ણ કરતી સામગ્રી પ્લાસ્ટિક અથવા મજબૂત લાકડું છે (ખાસ કરીને હળવાશ અને ટકાઉપણા માટે પ્લાસ્ટિક શ્રેષ્ઠ છે).

૬. તમારે (i) એંઠવાડ, (ii) તૂટેલો કાચ અને (iii) રદ્દી કાગળ એકત્રિત કરવા માટે પાત્રની જરૂર પડશે. આ તમામ પ્રકારના કચરાના પાત્રો માટે તમે કઈ સામગ્રી પસંદ કરશો? તમારે સામગ્રીના કયા ગુણધર્મો વિશે વિચાર કરવો જરૂરી છે?

જવાબ :
• પસંદગીની સામગ્રી : પ્લાસ્ટિક, ધાતુ (સ્ટીલ) કે મજબૂત ડસ્ટબિન.
• વિચારવાના ગુણધર્મો :
(૧) અપારદર્શકતા : કચરો બહારથી દેખાય નહીં.
(૨) જળરોધક (Waterproof) અને મજબૂતાઈ : એંઠવાડ માટે પ્રવાહી લીક ન થાય તેવી અને તૂટેલા કાચ માટે કાચને ભેદીને બહાર ન નીકળી શકે તેવી મજબૂત સખત સામગ્રી.

૭. આપણી આસપાસ હવા છે પરંતુ તે આપણને એકબીજાને જોવામાં અવરોધરૂપ બનતી નથી. જ્યારે વચ્ચે લાકડાનો દરવાજો આવી જાય તો આપણે એકબીજાને જોઈ શકતા નથી. કારણ કે હવા ............ છે અને લાકડાનો દરવાજો ............ છે. સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો:

(i) પારદર્શક, અપારદર્શક
(ii) પારભાસક, પારદર્શક
(iii) અપારદર્શક, પારભાસક
(iv) પારદર્શક, પારભાસક
જવાબ : (i) પારદર્શક, અપારદર્શક (હવા પારદર્શક છે અને લાકડાનો દરવાજો અપારદર્શક છે).

૮. કલ્પના કરો કે તમારી પાસે બે અજ્ઞાત સામગ્રીઓ ‘X’ અને ‘Y’ છે. જ્યારે તમે સામગ્રી ‘X’ ને દબાવવાનો પ્રયત્ન કરો છો તો તે કઠણ લાગે છે અને સરળતાથી તેનો આકાર બદલાતો નથી. બીજી તરફ, જ્યારે તમે સામગ્રી ‘Y’ ને દબાવો છો તો તે સરળતાથી તેનો આકાર બદલી લે છે. હવે, જ્યારે તમે બંને સામગ્રીઓને પાણીમાં ભેળવો છો, તો માત્ર સામગ્રી ‘X’ સંપૂર્ણપણે દ્રાવ્ય થઈ જાય છે, જ્યારે સામગ્રી ‘Y’ યથાવત રહે છે. સામગ્રી ‘X’ અને ‘Y’ શું હોઈ શકે? તમે ઓળખી શકો છો કે સામગ્રી ‘X’ સખત છે કે નરમ? સામગ્રી ‘Y’ શું હોઈ શકે? તમારા ઉત્તરનું વાજબીપણું જણાવો.

જવાબ :
• સામગ્રી ‘X’ : તે કઠણ લાગે છે અને પાણીમાં સંપૂર્ણ દ્રાવ્ય છે, આથી તે મીઠું અથવા ખાંડ (ધન સ્ફટિક) હોઈ શકે. તે સપાટી પર સખત છે પરંતુ પાણીમાં ઓગળી જાય છે.
• સામગ્રી ‘Y’ : તે દબાવવાથી સરળતાથી આકાર બદલે છે અને પાણીમાં અદ્રાવ્ય છે, આથી તે સ્પોંજ (વાદળી), રબર અથવા કાપડનો ટુકડો હોઈ શકે.
• વાજબીપણું : સામગ્રી ‘X’ પ્રારંભમાં ઘન અને સખત હોવાથી દબાતી નથી પરંતુ પાણીના અણુઓ સાથે આંતરક્રિયા કરી દ્રાવ્ય બને છે, જ્યારે ‘Y’ નરમ અને અદ્રાવ્ય છે.

૯. (i) હું કોણ છું? આપેલા ગુણધર્મોના આધારે મને ઓળખી કાઢો:

(a) હું ચમકદાર છું. ➔ ધાતુ (દા.ત., સોનું / લોખંડ / એલ્યુમિનિયમ)
(b) હું સહેલાઈથી દબાઈ શકું છું. ➔ નરમ પદાર્થ (દા.ત., સ્પોંજ / રબર)
(c) હું સખત અને પાણીમાં દ્રાવ્ય છું. ➔ મીઠું / ખાંડનો મોટો ટુકડો
(d) તમે મારામાંથી સ્પષ્ટ રીતે જોઈ શકતા નથી. ➔ અપારદર્શક પદાર્થ (કે પારભાસક પદાર્થ)
(e) હું દળ અને કદ ધરાવું છું પણ તમે મને જોઈ શકતા નથી. ➔ હવા (અથવા વાયુ)

(ii) તમે “હું કોણ છું?” જેવી પઝલ બનાવો.
જવાબ (ઉદાહરણ) : હું પારદર્શક છું, પાણીમાં તરૂં છું અને કાચ કરતાં હલકો છું. (જવાબ: બરફ/પ્લાસ્ટિક).

૧૦. તમને નીચે જણાવેલ સામગ્રી આપવામાં આવે છે, જેમકે, વિનેગર (સરકો), મધ, સરસવનું તેલ, પાણી, ગ્લુકોઝ અને ઘઉંનો લોટ. સામગ્રીની એવી બે જોડી બનાવો જેમાં એક સામગ્રી બીજી સામગ્રીમાં દ્રાવ્ય હોય. હવે સામગ્રીની એવી બે જોડી બનાવો જેમાં એક સામગ્રી બીજી સામગ્રીમાં અદ્રાવ્ય રહે.

જવાબ :
• દ્રાવ્ય હોય તેવી બે જોડી (પ્રવાહી/ઘન પાણીમાં ભળી જાય):
(૧) વિનેગર અને પાણી (વિનેગર પાણીમાં દ્રાવ્ય છે).
(૨) ગ્લુકોઝ અને પાણી (ગ્લુકોઝ પાણીમાં દ્રાવ્ય છે).
• અદ્રાવ્ય હોય તેવી બે જોડી (પાણીમાં ન ભળે):
(૧) સરસવનું તેલ અને પાણી (તેલ પાણી પર તરે છે, અદ્રાવ્ય છે).
(૨) ઘઉંનો લોટ અને પાણી (લોટ પાણીમાં ઓગળતો નથી પરંતુ તળિયે બેસી જાય કે મિશ્રણ બનાવે છે).

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. પુનઃચક્રણ કરી શકાય તેવી વિવિધ સામગ્રી વિશે માહિતી એકત્રિત કરો.

જવાબ : કાગળ, પૂંઠું, પ્લાસ્ટિકની બોટલો, કાચની બરણીઓ, એલ્યુમિનિયમ કે લોખંડના ડબ્બા વગેરે સામગ્રીઓનું પુનઃચક્રણ (Recycling) થઈ શકે છે. તેનો ફરીથી ઉપયોગ કરીને નવી વસ્તુઓ બનાવી શકાય છે જે પર્યાવરણને બચાવવામાં મદદ કરે છે.

૨. પુનઃચક્રણ કરનારાઓ (રદ્દીવાળા/ભંગારવાળા) સામગ્રીઓના ગુણધર્મોના આધારે જૂની વસ્તુઓ ખરીદે છે. તેઓ કઈ સામગ્રી ખરીદતા નથી અને શા માટે?

જવાબ : ભંગારવાળા કે પુનઃચક્રણ કરનારાઓ સડેલી વનસ્પતિ, એંઠવાડ, નકામી માટી, પ્લાસ્ટિક રેપર્સ જેનો પુનઃઉપયોગ ન થઈ શકે કે ઝેરી કચરો ખરીદતા નથી. કારણ કે તેમાંથી નવું ઉત્પાદન થઈ શકતું નથી અને તેનું રીસાયકલિંગ આર્થિક કે તકનીકી રીતે અશક્ય હોય છે.

૩. તમારા ઘરમાંથી ૨૦-૩૦ વસ્તુઓ એકત્રિત કરો અને તે જે સામગ્રીમાંથી બનેલી છે, તેના ગુણધર્મોના આધારે વર્ગીકરણ કરો. સામગ્રીના ગુણધર્મો અને વસ્તુઓના ઉપયોગ વચ્ચે શું સંબંધ જોવા મળે છે?

જવાબ : વસ્તુનો ઉપયોગ તેના ગુણધર્મો પર આધાર રાખે છે. જેમ કે પાણી પીવાના પ્યાલા માટે કાચ કે સ્ટીલ (જળરોધક અને સખત) વપરાય છે, લખવા માટે કાગળ (નરમ અને સપાટ) વપરાય છે, અને બેસવા માટે લાકડું કે પ્લાસ્ટિક વપરાય છે. ગુણધર્મોના આધારે જ વસ્તુનો હેતુ નક્કી થાય છે.

૪. નકામી વસ્તુઓનો ઉપયોગ કરીને તમારી પસંદગીની કોઈ ઉપયોગી વસ્તુ બનાવો અને તેને સજાવો.

જવાબ : પ્લાસ્ટિકની ખાલી પાણીની બોટલ કાપીને તેમાં સુંદર ફૂલછોડ ઉગાડી શકાય (Plant Pot) અથવા પૂંઠાના જૂના ખોખામાંથી પેન-સ્ટેન્ડ બનાવીને તેને કલરકામથી સજાવી શકાય છે.

---

✦ નીચે ધોરણ - 6 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન