ધોરણ-6 [વિજ્ઞાન] 8. પાણીની વિવિધ અવસ્થાઓની યાત્રા | std-6 [science] 8. panini vividh avasthaoni yatra

GSEB Std 6 Science Chapter 8 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 8 "પાણીની વિવિધ અવસ્થાઓની યાત્રા" (Journey through States of Water) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૧૦ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), બાષ્પીભવન, ઘનીભવન અને જળચક્રની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન / ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ
• ✦ વધુ શીખીએ પ્રશ્નોત્તરી (Extended Learning)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 8 IMP Notes) ✦

• પાણીની ત્રણ અવસ્થાઓ: પાણી કુદરતમાં ત્રણ ભૌતિક અવસ્થાઓમાં જોવા મળે છે: ઘન (બરફ, હિમ), પ્રવાહી (પાણી) અને વાયુ (પાણીની વરાળ / બાષ્પ).
• બાષ્પીભવન (Evaporation): પાણીનું પ્રવાહી અવસ્થામાંથી વાયુ અવસ્થામાં (વરાળમાં) રૂપાંતર થવાની ક્રિયાને બાષ્પીભવન કહે છે. તાપમાન વધવાથી અને ખુલ્લી સપાટીનું ક્ષેત્રફળ વધવાથી બાષ્પીભવન ઝડપી બને છે. બાષ્પીભવનથી ઠંડક ઉત્પન્ન થાય છે.
• ઘનીભવન (Condensation): પાણીની વરાળ ઠંડી પડીને ફરીથી પ્રવાહી પાણીના નાના ટીપાંમાં રૂપાંતર પામવાની ક્રિયાને ઘનીભવન કહે છે (દા.ત., વાદળોનું નિર્માણ, ઠંડા પાણીના ગ્લાસની બહાર ટીપાં બાઝવા).
• જળચક્ર (Water Cycle): પૃથ્વીની સપાટી પરથી પાણીનું બાષ્પીભવન દ્વારા વાતાવરણમાં જવું, ત્યાં ઘનીભવન થઈ વાદળ બનવા અને વરસાદ સ્વરૂપે ફરી પૃથ્વી પર પાછા ફરવાની સતત ચાલતી કુદરતી ચક્રીય પ્રક્રિયાને જળચક્ર કહે છે.
• જળ સંરક્ષણ: પીવાલાયક મીઠું પાણી કુદરતમાં મર્યાદિત માત્રામાં છે, તેથી તેનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો એ દરેક નાગરિકની નૈતિક ફરજ છે.

✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦

૧. નીચેના પૈકી કયું વિધાન ઘનીભવનને ઉત્તમ રીતે વર્ણવે છે?

(i) પાણીનું તેની બાષ્પ અવસ્થામાં રૂપાંતર
(ii) પાણીની પ્રવાહીમાંથી વાયુ સ્વરૂપમાં રૂપાંતર પામવાની પ્રક્રિયા
(iii) પાણીના સૂક્ષ્મ ટીપાંમાંથી વાદળોનું નિર્માણ
(iv) પાણીની બાષ્પનું તેના પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતર
જવાબ : (iv) પાણીની બાષ્પનું તેના પ્રવાહી અવસ્થામાં રૂપાંતર

૨. આપેલી કઈ પ્રક્રિયાઓમાં બાષ્પીભવન ખૂબ મહત્ત્વનું છે?

(i) રંગવું : (a) ક્રેયોન રંગોથી (b) જળવિલય રંગોથી (Water colours) (c) એક્રેલિક રંગોથી (d) પેન્સિલ રંગોથી
જવાબ : (b) જળવિલય રંગોથી (Water colours) (કારણ કે જળરંગોમાં રહેલું પાણી બાષ્પીભવન પામીને સુકાઈ જાય છે ત્યારે જ ચિત્ર પાકું બને છે.)

(ii) કાગળ પર લખવું : (a) પેન્સિલથી (b) સ્કેચપેનથી (c) બોલપેનથી
જવાબ : (b) સ્કેચપેનથી (સ્કેચપેનની શાહી પાણી આધારિત હોવાથી બાષ્પીભવન થઈને ઝડપથી સુકાય છે.)

૩. આપણને હાલના સમયમાં ઘણી જગ્યાએ વિવિધ રંગનું પ્લાસ્ટરિંગ ઘાસ જોવા મળે છે. કુદરતી ઘાસના આસપાસના જગ્યા પ્લાસ્ટિકના ઘાસના આસપાસના જગ્યા કરતાં વધુ ઠંડી લાગે છે. શું તમે શોધી શકો છો કે આવું શા માટે થાય છે?

જવાબ : કુદરતી ઘાસ જીવંત વનસ્પતિ છે. તેના પર્ણો સતત બાષ્પોત્સર્જન (Transpiration) ની પ્રક્રિયા દ્વારા વાતાવરણમાં પાણીની બાષ્પ મુક્ત કરે છે. આ બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયાથી આસપાસની ગરમી શોષાય છે અને ઠંડક ઉત્પન્ન થાય છે. જ્યારે કૃત્રિમ પ્લાસ્ટિક ઘાસ નિર્જીવ હોવાથી બાષ્પીભવન થતું નથી, ઊલટાનું પ્લાસ્ટિક સૂર્યની ગરમીનું શોષણ કરી વધુ ગરમ બને છે.

૪. પાણી સિવાયના અન્ય પ્રવાહી પદાર્થોના ઉદાહરણો આપો કે જે બાષ્પીભવન પામે છે.

જવાબ : આલ્કોહોલ (સેનિટાઇઝર), પેટ્રોલ, ડીઝલ, નેઇલ પોલિશ રીમુવર (એસિટોન), સ્પિરિટ અને પરફ્યુમ.

૫. પંખો આસપાસની હવાને ફેરવે છે અને ઠંડકની અસર સર્જે છે. ભીના કપડાંને સૂકવવા માટે પંખાનો ઉપયોગ કરવો વિચિત્ર લાગે છે કારણ કે પંખાની હવા વસ્તુઓને ઠંડી કરે છે, ગરમ નહીં. સામાન્ય રીતે જ્યારે પાણી બાષ્પીભવન પામે છે ત્યારે તેને ગરમીની જરૂર હોય છે, ઠંડી હવાની નહીં. આ વિશે તમે શું વિચારો છો?

જવાબ : પંખો ચાલુ કરવાથી કપડાંની આસપાસની હવાની ગતિ (વેગ) વધે છે. વિજ્ઞાનના નિયમ મુજબ પવનની ઝડપ વધવાથી બાષ્પીભવનનો દર ખૂબ ઝડપી બને છે. પંખાની હવાથી ભીના કપડાંની સપાટી પરથી ભેજવાળી હવા તરત જ દૂર થઈ જાય છે અને સૂકી હવા સંપર્કમાં આવે છે, જેથી કપડાં ઝડપથી સુકાઈ જાય છે. આથી ભીના કપડાં સુકવવા પંખો વાપરવો તાર્કિક અને સાચો છે.

૬. સામાન્ય રીતે જ્યારે ગટરોમાંથી કાદવ કાઢવામાં આવે છે, ત્યારે તેને ત્રણથી ચાર દિવસ માટે ગટરની બાજુમાં ઢગલા સ્વરૂપે છોડી દેવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને બગીચા અથવા ખેતરમાં લઈ જવામાં આવે છે જ્યાં તેનો ઉપયોગ ખાતર તરીકે કરી શકાય છે. આ અભિગમ કાદવના પરિવહન ખર્ચને ઘટાડે છે અને કાદવ સાથે કામ કરતા વ્યક્તિઓની સલામતીમાં વધારો કરે છે. તેના પર ચિંતન કરો અને સમજાવો કે તે કેવી રીતે થાય છે?

જવાબ :
(૧) પરિવહન ખર્ચમાં ઘટાડો : ગટરમાંથી કાઢેલા તાજા કાદવમાં પુષ્કળ પાણી હોય છે જેથી તેનું વજન ખૂબ વધારે હોય છે. ૩-૪ દિવસ તડકામાં ખુલ્લો રાખવાથી પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે અને કાદવ સુકાઈ જતાં તેનું વજન અને કદ ઘટી જાય છે, જેથી ઓછા ફેરામાં ઓછો પરિવહન ખર્ચ થાય છે.
(૨) કામદારોની સલામતી : તડકાની ગરમી અને યુવી કિરણોને લીધે કાદવમાં રહેલા હાનિકારક કીટાણુઓ, જીવાણુઓ અને વાસ નષ્ટ થાય છે, જેથી સફાઈ કામદારોને ચેપ લાગવાનું જોખમ ઘટે છે.

૭. એક દિવસ માટે તમારા ઘરની પ્રવૃત્તિઓનું અવલોકન કરો. બાષ્પીભવન ધરાવતી પ્રવૃત્તિઓને ઓળખો. બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયાની સમજ આપણી રોજિંદી પ્રવૃત્તિઓમાં કેવી રીતે મદદરૂપ થાય છે?

જવાબ :
• ઘરમાં થતી બાષ્પીભવનની પ્રવૃત્તિઓ : (૧) ભીના કપડાં તડકામાં સુકવવા, (૨) પોતું કર્યા પછી ભોંયતળિયું સુકાવું, (૩) રસોઈ બનાવતી વખતે ચા, દાળ કે શાક ઉકાળવું, (૪) માટલાનું પાણી ઠંડું થવું, (૫) નહાયા પછી શરીર સુકાવું.
• મદદરૂપ સમજ : આ સમજથી આપણે કપડાં પહોળા કરીને કે પંખા નીચે રાખી ઝડપથી સુકવી શકીએ છીએ, ગરમીમાં માટલા કે કૂલરનો ઉપયોગ કરી ઠંડક મેળવી શકીએ છીએ અને પરસેવો સુકાતાં ઠંડક કેમ લાગે છે તે સમજી શકીએ છીએ.

૮. કુદરતમાં ઘન અવસ્થામાં પાણી કેવી રીતે હાજર હોય છે?

જવાબ : કુદરતમાં પાણી ઘન અવસ્થામાં હિમાલય જેવા ઊંચા પર્વતો પર બરફ સ્વરૂપે, હિમનદીઓ (Glaciers), ધ્રુવીય પ્રદેશોમાં બરફની ચાદર (Ice caps), શિયાળામાં પડતા હિમ (Snow) અને વાવાઝોડા વખતે પડતા કરા (Hail) સ્વરૂપે હાજર હોય છે.

૯. “પાણી આપણો અધિકાર બનતા પહેલા આપણી જવાબદારી છે.” એ વિધાન પર ચિંતન કરો. તમારા વિચારો જણાવો.

જવાબ : જીવવા માટે દરેક સજીવને શુદ્ધ પાણી મેળવવાનો મૂળભૂત અધિકાર છે, પરંતુ પૃથ્વી પર પીવાલાયક મીઠું પાણી ખૂબ જ ઓછું છે. જો આપણે પાણીનો આડેધડ બગાડ કરીશું કે જળસ્ત્રોતોને પ્રદૂષિત કરીશું તો ભવિષ્યમાં કોઈને પીવાનું પાણી મળશે નહીં. તેથી, પાણીનો કરકસરપૂર્વક ઉપયોગ કરવો, નળ ટપકતો બંધ કરવો, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો (રેઈન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ) એ આપણી પ્રાથમિક ફરજ અને જવાબદારી છે. જો જવાબદારી નિભાવીશું તો જ અધિકાર સુરક્ષિત રહેશે.

૧૦. તડકાના દિવસે પાર્ક કરેલા દ્વિ-ચક્રી વાહનની સીટ ખૂબ જ ગરમ થઈ જાય છે. તમે તેને કેવી રીતે ઠંડી કરી શકશો?

જવાબ : વાહનની ગરમ સીટ પર થોડું પાણી છાંટીને અથવા ભીનું કપડું/રૂમાલ ફેરવીને તેને ત્વરિત ઠંડી કરી શકાય છે. ગરમ સીટની ઉષ્મા મેળવીને પાણીનું ખૂબ ઝડપથી બાષ્પીભવન થશે, અને બાષ્પીભવન દરમિયાન સીટમાંથી ગરમી શોષાઈ જતાં સીટ તરત જ ઠંડી થઈ જશે.

✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦

૧. એક હાથને પાણીથી ભીનો કરો અને બીજાને સૂકો રાખો. બંને હાથ પર ફૂંક મારો અને ઠંડકની અસર અનુભવો. તેના કારણો જાણો.

જવાબ :
• અવલોકન : ભીના હાથ પર ફૂંક મારવાથી વધુ પડતી ઠંડક અનુભવાય છે, જ્યારે સૂકા હાથ પર સામાન્ય હવા લાગે છે.
• કારણ : ભીના હાથ પર ફૂંક મારવાથી હવાની ગતિ વધતાં પાણીના ટીપાંનું બાષ્પીભવન ખૂબ ઝડપી બને છે. બાષ્પીભવન થવા માટે જરૂરી ઉષ્મા આપણા હાથની ચામડીમાંથી શોષાય છે, પરિણામે ચામડીનું તાપમાન ઘટે છે અને ઠંડક અનુભવાય છે.

૨. એવી રમત બનાવો જેમાં અંતિમ છેડા સુધી પહોંચવા પાણીની વિવિધ અવસ્થાઓ અને પાણી સંબંધિત સંકલ્પનાઓ દ્વારા જવાનું હોય. (જળચક્ર, બાષ્પીભવન, ઘનીભવન આધારિત ચેલેન્જ કાર્ડ).

જવાબ : સાપસીડી કે લુડો જેવો એક બોર્ડ બનાવી શકાય:
• શરૂઆત : દરિયાનું પાણી (પ્રવાહી).
• ચેલેન્જ ૧ (બાષ્પીભવન કાર્ડ) : સૂર્યની ગરમી મળતાં વરાળ બની ઉપર જાઓ (સીડી ચડો).
• ચેલેન્જ ૨ (ઘનીભવન કાર્ડ) : ઠંડી હવા મળતાં વાદળ બની પાણીના ટીપાં બનો.
• ચેલેન્જ ૩ (વરસાદ કાર્ડ) : વરસાદ કે કરા સ્વરૂપે નદીમાં પધારો.
• જે ખેલાડી પ્રશ્નોના સાચા જવાબ આપે તે જળચક્ર પૂર્ણ કરીને વિજેતા બને.

૩. તમારા શિક્ષક સાથે ચર્ચા કરો અને તમારી શાળાની પ્રાર્થના સભામાં જળચક્રના વિવિધ તબક્કાઓને અભિનયરૂપે રજૂ કરવાની પ્રવૃત્તિ કરો.

જવાબ : વિદ્યાર્થીઓનું જૂથ બનાવી નાટક/અભિનય કરી શકાય:
• પાત્ર ૧ (સૂર્ય) : તેજસ્વી કિરણો ફેંકે છે.
• પાત્ર ૨ (દરિયાનું પાણી) : હાથ હલાવીને ગરમીથી વરાળ બની હવામાં ઊંચે ચડવાનો અભિનય કરે છે (બાષ્પીભવન).
• પાત્ર ૩ (વાદળ) : વિદ્યાર્થીઓ એકબીજા સાથે જોડાઈને ઘનીભવન દ્વારા વાદળ રચે છે.
• પાત્ર ૪ (વરસાદ) : આંગળીઓથી ટપ-ટપ અવાજ કરી પૃથ્વી પર વરસવાનો અને નદી દ્વારા ફરી સમુદ્રમાં ભળવાનો અભિનય કરે છે.

---

✦ નીચે ધોરણ - 6 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન