GSEB Std 6 Science Chapter 9 Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 9 "રોજિંદા જીવનમાં અલગીકરણની પદ્ધતિઓ" (Methods of Separation in Everyday Life) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ) પ્રશ્ન ૧ થી ૧૦ ના સચોટ જવાબો, વધુ શીખીએના તમામ પ્રશ્નોત્તરી, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વીણવું, ઉપણવું, ચાળવું, નિક્ષેપન, નિતારણ, ગાળણ અને બાષ્પીભવનની સમજૂતી સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Science Ch 9 IMP Notes) ✦
- અલગીકરણની જરૂરિયાત: મિશ્રણમાંથી બિનજરૂરી કે હાનિકારક ઘટકોને દૂર કરવા અથવા બે જુદા જુદા ઉપયોગી ઘટકોને છૂટા પાડવા અલગીકરણ કરવામાં આવે છે.
- હાથ વડે વીણવું (Handpicking): જ્યારે ઘટકોનું કદ, આકાર કે રંગ અલગ હોય અને અશુદ્ધિઓ ઓછી માત્રામાં હોય ત્યારે હાથ વડે વીણીને અલગ કરાય છે (દા.ત., ઘઉંમાંથી કાંકરા).
- છડવું (Threshing): અનાજના કણસલા કે ડૂંડામાંથી દાણાને અલગ કરવાની રીતને છડવું કહે છે (લાકડીથી ઝૂડીને કે થ્રેશર મશીન વડે).
- ઉપણવું (Winnowing): પવનની મદદથી ભારે દાણામાંથી હલકાં ફોતરાં છૂટા પાડવાની પદ્ધતિને ઉપણવું કહે છે.
- ચાળવું (Sieving): જ્યારે મિશ્રણના ઘટકોના કદમાં તફાવત હોય ત્યારે યોગ્ય છિદ્રોવાળી ચાળણી વડે નાના ઘટકો નીચે નીકળી જાય છે અને મોટા ઘટકો ચાળણીમાં રહે છે (દા.ત., લોટ ચાળવો, રેતીમાંથી કાંકરા ચાળવા).
- નિક્ષેપન અને નિતારણ (Sedimentation and Decantation): પ્રવાહીમાં અદ્રાવ્ય ભારે ઘટક તળિયે બેસી જવાની ક્રિયાને નિક્ષેપન કહે છે, અને ઉપર રહેલા પ્રવાહીને ખલેલ પહોંચાડ્યા વિના અલગ પાત્રમાં લેવાની ક્રિયાને નિતારણ કહે છે.
- ગાળણ (Filtration): પ્રવાહીમાં ઓગળ્યા વગરના બારીક ઘન કણોને કાપડ કે ગાળણપત્ર (ફિલ્ટર પેપર) વડે અલગ કરવાની પદ્ધતિ (દા.ત., ચાની પત્તી ગાળવી).
- બાષ્પીભવન (Evaporation): પ્રવાહીમાં દ્રાવ્ય ઘન પદાર્થને અલગ કરવા પ્રવાહીને વરાળ બનાવી ઉડાડી દેવાની પ્રક્રિયા (દા.ત., દરિયાના પાણીમાંથી મીઠું મેળવવું).
- ચુંબકીય પૃથક્કરણ: લોખંડ જેવા ચુંબકીય ઘટકોને બિન-ચુંબકીય ઘટકોમાંથી ચુંબક વડે અલગ કરવાની પદ્ધતિ.
✦ ચાલો મેળવેલ જ્ઞાનને સમૃદ્ધ બનાવીએ (સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન) ✦
૧. અલગીકરણની પ્રક્રિયામાં વીણવાની પદ્ધતિ કયો હેતુ પૂરો પાડે છે?
(i) ગાળણ
(ii) વર્ગીકરણ
(iii) બાષ્પીભવન
(iv) નિતારણ
જવાબ : (ii) વર્ગીકરણ
૨. નીચે આપેલામાંથી કયા પદાર્થને સામાન્ય રીતે વલોવવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરીને અલગ કરવામાં આવે છે?
(i) પાણીમાંથી તેલ
(ii) પાણીમાંથી રેતી
(iii) દૂધમાંથી મલાઈ
(iv) હવામાંથી ઑક્સિજન
જવાબ : (iii) દૂધમાંથી મલાઈ (અથવા દહીંમાંથી માખણ)
૩. સામાન્ય રીતે ગાળણ માટે કયું પરિબળ આવશ્યક છે?
(i) સાધનનું કદ
(ii) હવાની હાજરી
(iii) છિદ્રનું કદ
(iv) મિશ્રણનું તાપમાન
જવાબ : (iii) છિદ્રનું કદ (ગાળણ માધ્યમના છિદ્રોનું કદ અદ્રાવ્ય કણો કરતાં નાનું હોવું જરૂરી છે.)
૪. નીચે આપેલા વિધાનો સાચાં [ T ] અથવા ખોટાં [ F ] છે તે કારણસહિત જણાવો. ખોટા વિધાનોને સુધારીને પણ લખો:
(i) મીઠાના દ્રાવણને સૂર્યના તડકામાં મૂકીને તેમાંથી મીઠું અલગ કરી શકાય છે. - [ T ]
કારણ : સૂર્યની ગરમીથી પાણીનું બાષ્પીભવન થઈ જાય છે અને મીઠું ઘન સ્વરૂપે પાત્રમાં શેષ રહી જાય છે.
(ii) જ્યારે એક ઘટક ઓછી માત્રામાં હોય ત્યારે જ હાથ વડે વીણવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. - [ T ]
કારણ : જો અશુદ્ધિ કે ઘટકનો જથ્થો ઓછો અને દેખીતો હોય તો જ હાથ વડે સરળતાથી વીણી શકાય છે.
(iii) મમરા અને ચોખાના દાણાના મિશ્રણને છડવાની પદ્ધતિ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. - [ F ]
સુધારેલું વિધાન : મમરા અને ચોખાના દાણાના મિશ્રણને ઉપણવાની અથવા ચાળવાની પદ્ધતિ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. (છડવાની પદ્ધતિ કણસલામાંથી દાણા છૂટા પાડવા વપરાય છે.)
(iv) સરસવના તેલ અને લીંબુના શરબતના મિશ્રણને નિતારણ દ્વારા અલગ કરી શકાય છે. - [ T ]
કારણ : તેલ અને લીંબુનું શરબત (પાણી) એકબીજામાં અદ્રાવ્ય છે. તેલ હલકું હોવાથી ઉપર અલગ સ્તર બનાવે છે, જેને નિતારીને અલગ કરી શકાય છે.
(v) ચોખાના લોટ અને પાણીના મિશ્રણને અલગ કરવા માટે ચાળવાની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે. - [ F ]
સુધારેલું વિધાન : ચોખાના લોટ અને પાણીના મિશ્રણને અલગ કરવા માટે ગાળણ (Filtration) અથવા નિક્ષેપન-નિતારણ પદ્ધતિ નો ઉપયોગ થાય છે. (ચાળવાની પદ્ધતિ બે ઘન પદાર્થો વચ્ચે વપરાય છે.)
૫. કોલમ I માં આપેલા દરેક મિશ્રણને કોલમ II માં આપેલી અલગીકરણની યોગ્ય પદ્ધતિ સાથે જોડો:
| કોલમ I (મિશ્રણ) | કોલમ II (અલગીકરણ પદ્ધતિ) |
|---|---|
| (i) અડદ સાથે મિશ્ર થયેલ ચણાનો લોટ | (d) ચાળવું |
| (ii) પાણી સાથે મિશ્ર થયેલો ચૉકનો પાઉડર | (e) ગાળવું |
| (iii) બટાકા સાથે મિશ્ર થયેલા મકાઈના દાણા | (a) હાથ વડે વીણવું |
| (iv) લાકડાના વહેર સાથે મિશ્ર થયેલો લોખંડનો ભૂકો | (b) ચુંબકીય પૃથક્કરણ |
| (v) પાણી સાથે મિશ્ર થયેલું તેલ | (c) નિતારવું |
૬. કઈ પરિસ્થિતિઓમાં તમે પ્રવાહીમાંથી ઘન પદાર્થને અલગ કરવા માટે ગાળણને બદલે નિતારણ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરશો?
૭. શું તમે નાકમાં વાળની હાજરીને કોઈપણ અલગીકરણ પદ્ધતિ સાથે સાંકળી શકો છો?
૮. કોરોના (Covid-19) મહામારીના સમયમાં, આપણે બધાએ માસ્ક પહેર્યા હતાં. સામાન્ય રીતે તે કઈ સામગ્રીમાંથી બનાવવામાં આવે છે? આ માસ્કની ભૂમિકા શું હોય છે?
• સામગ્રી : માસ્ક સામાન્ય રીતે સુતરાઉ કાપડ (Cotton) અથવા ખાસ પ્રકારના નોન-વોવન પોલીપ્રોપીલીન મટીરીયલ (N95 કે સર્જિકલ માસ્ક) માંથી બનાવવામાં આવે છે.
• ભૂમિકા : માસ્ક એક ભૌતિક ગાળક (Filter) તરીકે કામ કરે છે. તે હવામાં રહેલા વાયરસ ધરાવતા સૂક્ષ્મ ડ્રોપલેટ્સ, છીંક કે ઉધરસના કણો અને ધૂળને શ્વાસમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે તથા સંક્રમિત વ્યક્તિમાંથી વાયરસને વાતાવરણમાં ફેલાતો રોકે છે.
૯. તમને બટાકા, મીઠું અને લાકડાના વહેરનું મિશ્રણ આપવામાં આવ્યું છે. આ મિશ્રણના દરેક ઘટકને અલગ કરવા માટે તમે કઈ ક્રમબદ્ધ પ્રક્રિયા અપનાવશો?
(૧) હાથ વડે વીણવું : બટાકાનું કદ ઘણું મોટું હોવાથી સૌથી પહેલાં બટાકાને હાથ વડે વીણીને અલગ કરી લઈશું.
(૨) પાણી ઉમેરી ઓગાળવું : બાકી રહેલા મીઠું અને લાકડાના વહેરમાં પાણી ઉમેરી બરાબર હલાવીશું, જેથી મીઠું પાણીમાં સંપૂર્ણ ઓગળી જશે જ્યારે લાકડાનો વહેર અદ્રાવ્ય રહેશે.
(૩) ગાળણ : મિશ્રણને ગાળણી કે કાપડ વડે ગાળી લઈશું, જેથી લાકડાનો વહેર ગળણીમાં અલગ થઈ જશે અને નીચે મીઠાનું પાણી મળશે.
(૪) બાષ્પીભવન : મળેલા મીઠાના દ્રાવણને ગરમ કરીને પાણીનું બાષ્પીભવન કરીશું, જેથી પાણી વરાળ બની જશે અને પાત્રમાં શુદ્ધ મીઠું મળી જશે.
૧૦. ‘બુદ્ધિશાળી લીલા’ શીર્ષકવાળી નીચેની વાર્તા વાંચો અને સૌથી યોગ્ય વિકલ્પ પર ખરાં (✓) ની નિશાની કરો. આ ફકરા માટે તમારી પસંદગીનું યોગ્ય શીર્ષક આપો.
લીલા તેના પિતાની સાથે ખેતરમાં કામ કરી રહી હતી ત્યારે તેને યાદ આવ્યું કે તેઓ તેમનું પીવાનું પાણી ઘરે ભૂલી ગયા છે. તેના પિતાને [ તરસ ✓ / ભૂખ ] લાગે તે પહેલાં, તે પાસેના તળાવમાંથી [ પાણી ✓ / અનાજ ] લેવા ગઈ. પાત્રમાં પાણી ભર્યા પછી તેણે જોયું કે પાણી કાદવવાળું છે અને પીવા માટે [ અયોગ્ય ✓ / યોગ્ય ] છે. પાણી શુદ્ધ કરવા માટે, તેણે પાણીને થોડો સમય માટે રહેવા દીધું અને પછી કાદવવાળા પાણીને [ મલમલના કાપડના ✓ / કાગળના ] ટુકડાના ઉપયોગથી [ ગાળ્યું ✓ / વલોવ્યું ]. ત્યારબાદ, લીલાએ પાણીને દસ મિનિટ સુધી ઢાંકેલા પાત્રમાં [ ઉકાળ્યું ✓ / ઠંડું કર્યું ]. [ ઉકાળ્યા ✓ / ઠંડા કર્યા ] બાદ તેણે પાણીને ફરીથી [ ગાળ્યું ✓ / વલોવ્યું ] અને પાણીને પીવા [ યોગ્ય ✓ / અયોગ્ય ] બનાવ્યું. ભોજન કરતી વખતે તેણે આ પાણી તેના પિતાજીને આપ્યું. તેમણે લીલાને આશીર્વાદ આપ્યા અને તેના પ્રયાસોની પ્રશંસા કરી.
મારી પસંદગીનું યોગ્ય શીર્ષક : "લીલાની સૂઝબૂઝ અને જળશુદ્ધિ" (અથવા "વિજ્ઞાનનો વ્યવહારુ ઉપયોગ").
✦ વધુ શીખીએ - પ્રશ્નોત્તરી અને પ્રૉજેક્ટ સોલ્યુશન (Extended Learning) ✦
૧. માતાપિતા સાથે મજા કરો : તુલસીનો ઉકાળો બનાવતી વખતે તમે અલગીકરણની કઈ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરશો?
૨. રંગમંચ નાટક : ‘ભારતની યાત્રા’ માં પદાર્થોના અલગીકરણની વિવિધ પદ્ધતિઓ પર નાટક સંવાદ.
• પંજાબના ખેતરોમાં : ઘઉંના પાકમાંથી દાણા અલગ કરવા થ્રેશિંગ (છડવું) અને પવન દ્વારા ઉપણવું.
• ગુજરાતના દરિયાકિનારે (કચ્છ) : દરિયાના ખારા પાણીમાંથી બાષ્પીભવન દ્વારા મીઠાનું ઉત્પાદન.
• કેરળ અને અસમમાં : ચાના બગીચાઓમાંથી ચાની પત્તીઓનું ગાળણ.
૩. જૂથ પ્રવૃત્તિઓ : આસપાસના વિસ્તારમાં ઉપયોગમાં લીધેલી અલગીકરણ પદ્ધતિઓનું સંકલન.
(૧) રસોડામાં લોટ ચાળવો (ચાળવું).
(૨) દહીંમાંથી છાશ અને માખણ બનાવવું (વલોવવું).
(૩) કન્સ્ટ્રક્શન સાઇટ પર રેતીમાંથી પથ્થર અલગ કરવા મોટી જાળી વાપરવી (ચાળવું).
૪. તમારા સમુદાયમાં પ્રેરણારૂપ બનો : કચરો એકત્રિત કરનારનો ઇન્ટરવ્યૂ અને કેસ સ્ટડી.
૫. ખબરપત્રી (reporter) બનો : ખેતરો અથવા બાંધકામ સ્થાનોમાં અલગીકરણ પદ્ધતિઓ.
૬. વૈજ્ઞાનિકની જેમ વિચારો : મિશ્રણમાં લોખંડની ખીલીઓ, રેતી, કાળા મરી, કાંકરા, મીઠું અને પાણી છે. દરેક ઘટકને અલગ કરવાના સોપાનો:
• પગલું ૧ (ચુંબકીય અલગીકરણ) : પ્રબળ ચુંબક ફેરવીને લોખંડની ખીલીઓ અલગ કરી લઈશું.
• પગલું ૨ (નિતારણ/તરવું) : મિશ્રણમાં કાળા મરી હલકા હોવાથી પાણીની સપાટી પર તરશે, જેને ચમચી કે જાળી વડે અલગ કરી કાળા મરી મેળવીશું.
• પગલું ૩ (મોટા કદનું ગાળણ / ચાળવું) : મિશ્રણને મોટી જાળીવાળી ચાળણીમાંથી પસાર કરી મોટા કાંકરા અલગ કરીશું.
• પગલું ૪ (ઝીણું ગાળણ - Filtration) : ફિલ્ટર પેપર વડે ગાળીને અદ્રાવ્ય રેતી ને અલગ કરી લઈશું.
• પગલું ૫ (બાષ્પીભવન અને ઘનીભવન) : બાકી રહેલા મીઠાના પાણીને ઉકાળીને બાષ્પીભવન કરીશું જેથી મીઠું મળશે અને વરાળને ઠંડી પાડી શુદ્ધ પાણી પાછું મેળવી શકાશે.
Post a Comment