GSEB Std 6 Social Science Chapter 4 Itihasni Samayrekha Ane Tena Stroto Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 4 "ઈતિહાસની સમયરેખા અને તેના સ્ત્રોતો" (Timeline and Sources of History) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), સમયરેખા અને તારીખોની ગણતરી, ઈતિહાસ જાણવાના સ્રોતો તેમજ પ્રોજેક્ટ કાર્યોનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 4 IMP Notes) ✦
- ઈતિહાસ : માનવજાતના ભૂતકાળનો વૈજ્ઞાનિક અને વ્યવસ્થિત અભ્યાસ એટલે ઈતિહાસ.
- ઈતિહાસના અભ્યાસુઓ : ભૂસ્તરશાસ્ત્રી (પૃથ્વીના ભૌતિક સ્વરૂપોનો અભ્યાસ), જીવાશ્મવિજ્ઞાની (અશ્મિઓનો અભ્યાસ), નૃવંશશાસ્ત્રી (માનવસમાજ અને સંસ્કૃતિઓનો અભ્યાસ) અને પુરાતત્ત્વવિદ (ઉત્ખનન દ્વારા મળેલા અવશેષોનો અભ્યાસ).
- સમયની ગણતરી (BCE અને CE) : ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મ પછીના વર્ષોને સામાન્ય સંવત (CE - Common Era અથવા AD) અને ઈસુ ખ્રિસ્તના જન્મ પહેલાંના વર્ષોને સામાન્ય સંવત પૂર્વે (BCE - Before Common Era અથવા BC) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
- સદી અને સહસ્રાબ્દી : ૧૦૦ વર્ષના સમયગાળાને 'સદી' અને ૧૦૦૦ વર્ષના સમયગાળાને 'સહસ્રાબ્દી' કહે છે.
- ઈતિહાસ જાણવાના સ્રોતો : (૧) પુરાતત્ત્વીય સ્રોતો: શિલાલેખો, તામ્રપત્રો, સિક્કાઓ, સ્મારકો, વાસણો, ઓજારો, મૂર્તિઓ. (૨) સાહિત્યિક સ્રોતો: હસ્તપ્રતો, વેદો, કાવ્યો, નાટકો, પ્રવાસ વર્ણનો. (૩) મૌખિક સ્રોતો: લોકસાહિત્ય, વાર્તાઓ, વંશાવલીઓ. (૪) કલાત્મક સ્રોતો: શૈલચિત્રો, ભીંતચિત્રો અને શિલ્પકલા.
- આદિમાનવ અને ખેતીની શરૂઆત : આદિમાનવ શિકારી અને ખાદ્યસંગ્રાહક અવસ્થામાં ગુફાઓમાં રહેતો હતો. હિમયુગના અંત પછી આબોહવા અનુકૂળ બનતાં માનવીએ નદીકિનારે સ્થાયી થઈ ખેતી અને પશુપાલનની શરૂઆત કરી.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. એક પ્રોજેક્ટ તરીકે ગામ કે શહેરમાં તમારી આસપાસ ઉપલબ્ધ ઈતિહાસના સ્રોતોનો ઉપયોગ કરીને તમારા પરિવાર (જો તમે ગામમાં રહેતા હો તો) ગામનો ઈતિહાસ લખો. પ્રોજેક્ટ માટે તમારા શિક્ષક પાસેથી માર્ગદર્શન મેળવો.
જવાબ - 1 :
પ્રોજેક્ટ રૂપરેખા :
(૧) માહિતીના સ્રોતો : કુટુંબના વડીલો (દાદા-દાદી)ની મૌખિક વાતો, જૂની ડાયરીઓ, ફોટોગ્રાફ્સ, ઘરના જૂના દસ્તાવેજો, ગામના જૂના મંદિરો, પાળિયા કે શિલાલેખો.
(૨) પરિવારનો ઈતિહાસ : પરિવારના મૂળ વતન, પૂર્વજોના વ્યવસાયો, તેઓ ક્યારે અને ક્યાંથી સ્થળાંતર કરીને આવ્યા તેની વિગતો દર્શાવતું કુટુંબવૃક્ષ (Family Tree) તૈયાર કરવું.
(૩) ગામનો ઈતિહાસ : ગામની સ્થાપના ક્યારે અને કોણે કરી, ગામનું નામ કેવી રીતે પડ્યું, ગામમાં આવેલા ઐતિહાસિક સ્થળો (કૂવા, વાવ, તળાવ, ગઢી) અને જૂની પરંપરાઓની વડીલો પાસેથી વિગતો મેળવી અહેવાલ તૈયાર કરવો.
2. શું આપણે ઈતિહાસકારોની સરખામણી ગુપ્તચર સાથે કરી શકીએ ? તમારા જવાબોના સમર્થન માટેનાં કારણો જણાવો.
જવાબ - 2 :
હા, આપણે ઈતિહાસકારોની સરખામણી ગુપ્તચર (ડિટેક્ટિવ) સાથે કરી શકીએ છીએ.
કારણો :
(૧) ગુપ્તચર જે રીતે ગુનાના સ્થળેથી મળેલા નાના-મોટા પુરાવાઓ (ક્લૂ) એકઠા કરી ઘટનાનો તાળો મેળવે છે, તેવી જ રીતે ઈતિહાસકારો જૂના સિક્કા, શિલાલેખો, વાસણો, અવશેષો અને લખાણો જેવા સ્રોતો ભેગા કરે છે.
(૨) ઈતિહાસકાર જીગ-શો-પઝલના ટુકડાઓની જેમ અલગ-અલગ સ્રોતોમાંથી મળતી અધૂરી માહિતીને જોડીને ભૂતકાળની સાચી ઘટનાઓનું પુનર્ગઠન કરે છે.
(૩) જો બે સ્રોતો વચ્ચે વિરોધાભાસ હોય તો ગુપ્તચરની જેમ જ ઊંડી તપાસ અને વૈજ્ઞાનિક પૃથક્કરણ કરીને નક્કી કરે છે કે કયો પુરાવો વધુ વિશ્વસનીય છે.
3. તારીખો સાથે કેટલાક અભ્યાસ :-
▪ સમયરેખા પર નીચેની તારીખોને સમય પ્રમાણે ક્રમમાં ગોઠવો : 323 સા.સં. (CE), 323 સા.સં.પૂ. (BCE), 100 સા.સં. (CE), 100 સા.સં.પૂ. (BCE), 1900 સા.સં.પૂ. (BCE), 1090 સા.સં. (CE), 2024 સા.સં. (CE)
જવાબ :
સમયરેખા મુજબ સૌથી જૂના સમયથી વર્તમાન તરફનો સાચો કાળક્રમ નીચે મુજબ થાય :
1900 સા.સં.પૂ. (BCE) ➔ 323 સા.સં.પૂ. (BCE) ➔ 100 સા.સં.પૂ. (BCE) ➔ 100 સા.સં. (CE) ➔ 323 સા.સં. (CE) ➔ 1090 સા.સં. (CE) ➔ 2024 સા.સં. (CE)
▪ જો સમ્રાટ ચંદ્રગુપ્તનો જન્મ 320 સા.સં. (CE)માં થયો હતો તો તેને કઈ સદી સાથે સંબંધ હતો ? બુદ્ધના જન્મથી તેમના જન્મમાં કેટલા વર્ષોનું અંતર છે ?
જવાબ :
• સદી : 320 સા.સં. (CE) એ ચોથી સદી (4th Century CE) નો સમયગાળો ગણાય.
• વર્ષોનું અંતર : પાઠ્યપુસ્તક મુજબ ગૌતમ બુદ્ધનો જન્મ આશરે 560 સા.સં.પૂ. (BCE) માં થયો હતો. BCE અને CE વચ્ચે 'શૂન્ય વર્ષ' ન હોવાથી ગણતરી:
અંતર = 560 (BCE) + 320 (CE) - 1 = 879 વર્ષ.
▪ ઝાંસીની રાણીનો જન્મ 1828 સા.સં. (CE)માં થયો હતો. તો તેને કઈ સદી સાથે સંબંધ છે ? ભારતની સ્વતંત્રતાના કેટલાં વર્ષો પહેલાં તેમનો જન્મ થયો હતો ?
જવાબ :
• સદી : 1828 સા.સં. (CE) એ ઓગણીસમી સદી (19th Century CE) નો સમયગાળો ગણાય.
• વર્ષોનું અંતર : ભારત 1947 સા.સં. (CE) માં સ્વતંત્ર થયું.
અંતર = 1947 - 1828 = 119 વર્ષ પહેલાં તેમનો જન્મ થયો હતો.
▪ ‘12,000 વર્ષ પૂર્વેને દિનાંકમાં ફેરવો.’
જવાબ :
જો વર્તમાન વર્ષ 2024 (CE) ને આધાર લઈએ તો:
12,000 - 2024 = આશરે 10,000 સા.સં.પૂ. (BCE).
4. નજીકના સંગ્રહાલયની મુલાકાતની યોજના બનાવો. સંગ્રહાલયમાં પ્રદર્શિત સામગ્રી વિશે અગાઉથી થોડી માહિતી મેળવો. આ મુલાકાત દરમિયાન નોંધ તૈયાર કરો. મુલાકાત પછી એક ટૂંકો અહેવાલ લખો અને તેમાં મુલાકાત સાથે જોડાયેલી યાદો અને રસપ્રદ વાતો અથવા ઘટનાઓને ઉજાગર કરો.
જવાબ - 4 :
સંગ્રહાલય મુલાકાત અહેવાલ (નમૂનો) :
અમે અમારા નજીકના ઐતિહાસિક સંગ્રહાલય (મ્યુઝિયમ) ની મુલાકાત લીધી હતી. મુલાકાત પૂર્વે શિક્ષક પાસેથી સંગ્રહાલયના વિભાગો વિશે માહિતી મેળવી હતી.
• જોયેલી સામગ્રી : પ્રાચીન કાળના તાંબા અને ચાંદીના સિક્કાઓ, પથ્થર અને ધાતુમાંથી બનેલાં ઓજારો, રાજા-મહારાજાઓના તલવાર-ભાલા જેવાં હથિયારો, જૂની હસ્તપ્રતો અને માટીનાં રંગીન વાસણો.
• રસપ્રદ અનુભવ : હજારો વર્ષ જૂના માટીના વાસણો અને મણકાની માળાઓ આજે પણ સુરક્ષિત જોઈને આશ્ચર્ય થયું. પ્રાચીન લોકોની રહેણીકરણી અને કારીગરી કેટલી અદભુત હતી તેનો જીવંત અનુભવ થયો.
5. તમારી શાળામાં કોઈ પુરાતત્વવિદ્ અથવા ઈતિહાસકારને આમંત્રિત કરો અને તેમને સ્થાનિક ઈતિહાસ વિશે અને તે જાણવું શા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, આ વિષય પર વ્યાખ્યાન આપવા માટે વિનંતી કરો.
જવાબ - 5 :
શાળામાં સ્થાનિક ઈતિહાસકાર/પુરાતત્વવિદ્નું વ્યાખ્યાન યોજવું. વ્યાખ્યાનમાંથી વિદ્યાર્થીઓને નીચે મુજબના મુખ્ય વિચારો સમજવા મળ્યા:
(૧) સ્થાનિક ઈતિહાસ આપણને આપણા પૂર્વજોની જીવનશૈલી, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાઓ સાથે જોડે છે.
(૨) આપણા ગામ કે શહેરના જૂના સ્મારકો, વાવ, કિલ્લા કે મંદિરોનું રક્ષણ કરવું એ આપણી પવિત્ર ફરજ છે.
(૩) ભૂતકાળમાં થયેલી ભૂલોમાંથી શીખીને વધુ સારા ભવિષ્યનું નિર્માણ કરવા માટે સ્થાનિક ઈતિહાસ જાણવો અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
إرسال تعليق