GSEB Std 6 Social Science Chapter 5 India Arthath Bharat Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "ઈન્ડિયા અર્થાત્ ભારત" (India That Is Bharat) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), દેશના વિવિધ પ્રાચીન નામો, ખરાં-ખોટાં તેમજ ચિંતનાત્મક પ્રશ્નોનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 5 IMP Notes) ✦
- સપ્ત સિંધુ : ઋગ્વેદમાં ભારતીય ઉપખંડના ઉત્તર-પશ્ચિમ વિસ્તાર માટે 'સપ્ત સિંધુ' (સાત નદીઓની ભૂમિ) નામ મળે છે.
- ભારતવર્ષ : 'ભારતવર્ષ' એટલે ભરતનો દેશ. ઋગ્વેદમાં 'ભરત' એ લોકોના એક મુખ્ય વૈદિક સમૂહનું નામ હતું. પાછળથી પૌરાણિક રાજા ભરતના નામ પરથી સમગ્ર ઉપખંડ 'ભારતવર્ષ' તરીકે ઓળખાયો.
- જંબૂદ્વીપ : જાંબુના વૃક્ષોની વિપુલતા ધરાવતી ભૂમિ તરીકે પ્રાચીન કાળમાં ઉપખંડને 'જંબૂદ્વીપ' કહેવામાં આવતો. સમ્રાટ અશોકના શિલાલેખોમાં પણ સમગ્ર ક્ષેત્ર માટે આ નામ વપરાયેલું છે.
- વિષ્ણુ પુરાણનો શ્લોક : સમુદ્રની ઉત્તરે અને હિમાલય પર્વતની દક્ષિણે આવેલા સમગ્ર દેશને 'ભારત' કહેવામાં આવે છે.
- બંધારણમાં નામ : ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 1 માં 'ઇન્ડિયા અર્થાત્ ભારત રાજ્યોનો સંઘ રહેશે' (India, that is Bharat, shall be a Union of States) સ્પષ્ટપણે દર્શાવેલું છે.
- વિદેશીઓ દ્વારા અપાયેલા નામો : પ્રાચીન ઈરાનીઓએ (પર્શિયનોએ) સિંધુ નદી પરથી 'હિન્દુ' કે 'હિન્દ' નામ આપ્યું. ગ્રીકોએ તેને 'ઇન્ડોઇ' કે 'ઇન્ડિકે' કહ્યું અને રોમનો દ્વારા તેમાંથી 'ઇન્ડિયા' શબ્દ બન્યો. ચીની ગ્રંથોમાં ભારતને 'યિન્તુ', 'ચિંદુ' કે 'તિઆનઝૂ' તરીકે ઉલ્લેખવામાં આવ્યું છે.
- હિન્દુસ્તાન : આજથી આશરે ૧૮૦૦ વર્ષ પહેલાં ત્રીજી સદીના સાસાની ફારસી શિલાલેખમાં સૌપ્રથમ 'હિન્દુસ્તાન' શબ્દનો ઉલ્લેખ મળે છે.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. પ્રકરણની શરૂઆતમાં આપેલા અવતરણનો અર્થ શું છે ? ચર્ચા કરો.
જવાબ - 1 :
શ્રી અરવિંદનું અવતરણ : "ભારતમાં પ્રારંભિક કાળથી જ આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક એકતા સ્થાપિત થઈ ગઈ હતી જે હિમાલય અને બે સમુદ્ર વચ્ચે માનવતાની આ મહાન જીવનધારાનું અભિન્ન અંગ બની ગઈ."
અર્થ અને સમજૂતી :
(૧) ભારત ભૌગોલિક રીતે ઉત્તરે હિમાલય અને દક્ષિણે બંને બાજુ સમુદ્રો (અરબ સાગર અને બંગાળની ખાડી) થી ઘેરાયેલો એક કુદરતી એકમ છે.
(૨) પ્રાચીન સમયથી જ વિવિધ પ્રદેશો, ભાષાઓ અને રીત-રિવાજો હોવા છતાં સમગ્ર દેશમાં એક સમાન આધ્યાત્મિક વિચારો, તીર્થયાત્રાઓ અને સાંસ્કૃતિક મૂલ્યો વણાયેલા રહ્યા છે.
(૩) આ અવતરણ સ્પષ્ટ કરે છે કે ભારત માત્ર જમીનનો ટુકડો નથી, પરંતુ હજારો વર્ષોથી વિકસેલી એક અતૂટ સાંસ્કૃતિક અને ભાવનાત્મક એકતાનું જીવંત પ્રતીક છે.
2. વાક્ય વાંચો અને તે ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :
(1) ઋગ્વેદમાં ભારતની સંપૂર્ણ ભૂગોળનું વર્ણન છે.
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
(સ્પષ્ટતા: ઋગ્વેદમાં માત્ર ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના સપ્ત સિંધુ પ્રદેશનું વર્ણન છે, સમગ્ર ભારતની ભૂગોળનું નહીં.)
(2) વિષ્ણુ પુરાણમાં સંપૂર્ણ ઉપખંડનું વર્ણન છે.
જવાબ : ખરું ( ✔ )
(સ્પષ્ટતા: વિષ્ણુ પુરાણના શ્લોકમાં સમુદ્રની ઉત્તરે અને હિમાલયની દક્ષિણે આવેલા સમગ્ર ઉપખંડને 'ભારત' તરીકે વર્ણવેલ છે.)
(3) અશોકના સમયમાં, ‘જંબુદ્વીપ’માં વર્તમાન ભારત, અફઘાનિસ્તાનનો કેટલાક ભાગ, બાંગ્લાદેશ અને પાકિસ્તાનનો સમાવેશ થતો હતો.
જવાબ : ખરું ( ✔ )
(4) મહાભારતમાં ઘણા પ્રદેશોની યાદી છે, જેમાં કાશ્મીર, કચ્છ અને કેરળ સહિત કેટલાક પ્રદેશોનો ઉલ્લેખ કરાયો છે.
જવાબ : ખરું ( ✔ )
(5) ‘હિન્દુસ્તાન’ શબ્દનો ઉપયોગ 2000 વર્ષ પહેલાં સર્વપ્રથમ એક યુનાની ગ્રીક શિલાલેખમાં કરવામાં આવ્યો હતો.
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
(સ્પષ્ટતા: 'હિન્દુસ્તાન' શબ્દનો સર્વપ્રથમ ઉલ્લેખ આશરે ૧૮૦૦ વર્ષ પહેલાં એક પ્રાચીન ફારસી/ઈરાની શિલાલેખમાં થયો હતો, ગ્રીક શિલાલેખમાં નહીં.)
(6) પ્રાચીન ફારસી ભાષામાં, ‘હિંદુ’ શબ્દ હિંદુ ધર્મનો ઉલ્લેખ કરે છે.
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
(સ્પષ્ટતા: પ્રાચીન ફારસીમાં 'હિંદુ' એ સિંધુ નદી અને તેની આસપાસના ભૂપ્રદેશ માટે વપરાયેલો શુદ્ધ ભૌગોલિક શબ્દ હતો, ધાર્મિક નહીં.)
(7) ઇન્ડિયાને વિદેશી યાત્રીઓ દ્વારા ભારત નામ આપવામાં આવ્યું હતું.
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
(સ્પષ્ટતા: 'ભારત' નામ ભારતના પ્રાચીન લોકો અને વૈદિક પરંપરા દ્વારા અપાયેલું છે, વિદેશીઓ દ્વારા નહીં.)
3. જો તમારો જન્મ 2000 વર્ષ પહેલાં થયો હોય અને તમને તમારા દેશનું નામ પાડવાની તક મળે તો તમે કયું નામ પસંદ કર્યું હોત? શા માટે ? તમારી કલ્પનાશક્તિનો ઉપયોગ કરો !
જવાબ - 3 :
જો મારો જન્મ ૨૦૦૦ વર્ષ પહેલાં થયો હોત, તો મેં મારા દેશનું નામ 'ભારતવર્ષ' અથવા 'જંબૂદ્વીપ' પસંદ કર્યું હોત.
કારણ :
• ભારતવર્ષ : 'ભરત' શબ્દ જ્ઞાન, પરાક્રમ અને પ્રકાશમાં રત રહેવાનો અર્થ દર્શાવે છે. આ દેશના લોકો હંમેશાં સત્ય અને જ્ઞાનની શોધમાં રહેતા હતા, તેથી આ નામ ગૌરવપૂર્ણ લાગે છે.
• જંબૂદ્વીપ : આપણા પ્રદેશમાં કુદરતી હરિયાળી, વિશાળ વનરાજી અને જાંબુનાં અસંખ્ય વૃક્ષો હતાં, જેથી પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલું આ પ્રાચીન નામ પણ અત્યંત સુંદર અને ઔચિત્યપૂર્ણ લાગે છે.
4. પ્રાચીન કાળમાં વિશ્વના જુદા જુદા ભાગોમાંથી લોકો યાત્રા શા માટે કરતા હતા ? આટલી લાંબી યાત્રા કરવા પાછળ તેમનો શું હેતુ હતો? (સંકેત : ઓછામાં ઓછા ચાર કે પાંચ હેતુઓ જણાવો.)
જવાબ - 4 :
પ્રાચીન કાળમાં પરિવહનના સાધનો સીમિત અને જોખમી હોવા છતાં લોકો નીચે મુજબના મુખ્ય હેતુઓ માટે લાંબી યાત્રાઓ કરતા હતા:
(૧) વેપાર-વાણિજ્ય માટે : મરી-મસાલા, રેશમ, સુતરાઉ કાપડ, કિંમતી રત્નો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓની આયાત-નિકાસ અને ખરીદ-વેચાણ માટે વેપારીઓ દૂર-સુદૂરના દેશોની મુસાફરી કરતા.
(૨) જ્ઞાન અને શિક્ષણ પ્રાપ્તિ માટે : નાલંદા, તક્ષશિલા અને વલ્લભી જેવી વિશ્વવિખ્યાત વિદ્યાપીઠોમાં અભ્યાસ કરવા તેમજ બૌદ્ધ અને વૈદિક ગ્રંથો મેળવવા વિદ્વાનો (જેમ કે હ્યુઅન-ત્સાંગ / ઝુઆનઝેંગ) ભારત આવતા.
(૩) ધર્મપ્રચાર અને તીર્થયાત્રા : પોતાના ધર્મના ઉપદેશોનો પ્રચાર કરવા તેમજ પવિત્ર ધાર્મિક સ્થળોના દર્શન કરવા સાધુ-સંતો અને યાત્રાળુઓ ભ્રમણ કરતા.
(૪) જીવનનિર્વાહ અને નવી જમીનની શોધ : દુષ્કાળ, પૂર કે યુદ્ધ જેવી કુદરતી-માનવસર્જિત આપત્તિઓ વખતે અનુકૂળ રહેઠાણ, ખોરાક અને નવી ફળદ્રુપ જમીન શોધવા લોકો સ્થળાંતર કરતા.
(૫) સામ્રાજ્ય વિસ્તાર અને સાહસવૃત્તિ : રાજાઓ પોતાના રાજ્યનો વિસ્તાર કરવા સેના સાથે કૂચ કરતા તેમજ કેટલાક સાહસિક લોકો અજાણ્યા પ્રદેશોની શોધ માટે મુસાફરી કરતા.
إرسال تعليق