GSEB Std 7 Science Chapter 7 Praniyo Ane Vanaspatima Vahan Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 7 "પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓમાં વહન" (Praniyo Ane Vanaspatima Vahan) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), પરિવહનતંત્ર, રુધિર અને રુધિરવાહિનીઓ, હૃદયની રચના, મનુષ્યમાં ઉત્સર્જનતંત્ર, વનસ્પતિમાં પાણી અને ખોરાકનું વહન, સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો-જવાબો તેમજ પ્રવૃત્તિઓ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Science Ch 7 IMP Notes) ✦
- સજીવોને પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે ખોરાક, પાણી અને ઑક્સિજન શરીરના એક ભાગથી બીજા ભાગમાં પહોંચાડવા જરૂરી છે. આ પદાર્થોના વહનની ક્રિયાને પરિવહન કહે છે.
- રુધિર (Blood) : રુધિર એ પ્રવાહી છે, જે રુધિરવાહિનીઓમાં વહે છે. તે પાચિત ખોરાકના ઘટકોનું, ઑક્સિજનનું અને ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનું વહન કરે છે.
- રુધિર પ્રવાહી પદાર્થનું બનેલું છે, જેને રુધિરરસ (Plasma) કહે છે.
- રક્તકણ (Red Blood Cell - RBC) : રક્તકણો લાલ રંગના રંજકદ્રવ્ય હિમોગ્લોબિન (Haemoglobin) ધરાવે છે, જે ઓક્સિજન સાથે જોડાઈ શરીરના તમામ કોષો સુધી ઓક્સિજન પહોંચાડે છે. હિમોગ્લોબિનની હાજરીથી રુધિરનો રંગ લાલ હોય છે.
- શ્વેતકણ (White Blood Cell - WBC) : શ્વેતકણો શરીરમાં પ્રવેશતા રોગાણુઓ અને બૅક્ટેરિયા સામે રક્ષણ આપે છે.
- ત્રાકકણો (Platelets) : રુધિર ગંઠાઈ જવાની (રૂંધવાની) ક્રિયામાં ત્રાકકણો મદદરૂપ થાય છે.
- ધમની (Arteries) : ધમની હૃદયમાંથી ઑક્સિજનયુક્ત રુધિર શરીરના વિવિધ ભાગો તરફ લઈ જાય છે. તેનો પ્રવાહ વધુ દબાણે હોવાથી તેની દીવાલ જાડી અને સ્થિતિસ્થાપક હોય છે.
- શિરા (Veins) : શિરા એ કાર્બન ડાયૉક્સાઈડયુક્ત રુધિરને શરીરના વિવિધ ભાગોમાંથી હૃદય તરફ લઈ જાય છે. શિરામાં વાલ્વ આવેલા હોય છે.
- રુધિરકેશિકાઓ (Blood Capillaries) : ધમનીઓ નાની નળીઓમાં વિભાજિત થઈ પેશીઓ પાસે પાતળી કેશિકાઓ બનાવે છે, જે ફરી જોડાઈ શિરાઓ બનાવે છે.
- હૃદય (Heart) : હૃદય ઉરસગુહામાં આવેલું પંપ તરીકે કાર્ય કરતું અંગ છે. મનુષ્યનું હૃદય ચાર ખંડ ધરાવે છે : ઉપરના બે કર્ણકો અને નીચેના બે ક્ષેપકો.
- સ્ટેથોસ્કોપ (Stethoscope) : હૃદયના ધબકારા સાંભળવા માટે ડૉક્ટર સ્ટેથોસ્કોપ સાધનનો ઉપયોગ કરે છે. સામાન્ય વ્યક્તિમાં નાડી દર પ્રતિ મિનિટ 72 થી 80 હોય છે.
- ઉત્સર્જન (Excretion) : કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતા નકામા અને ઝેરી પદાર્થોનો શરીરમાંથી નિકાલ થવાની પ્રક્રિયાને ઉત્સર્જન કહે છે.
- મનુષ્યનું ઉત્સર્જનતંત્ર : બે મૂત્રપિંડ (Kidneys), બે મૂત્રવાહિની, એક મૂત્રાશય અને એક મૂત્રમાર્ગ ધરાવે છે. મૂત્રપિંડ રુધિરને ગાળીને મૂત્ર સ્વરૂપે કચરો દૂર કરે છે.
- ડાયાલિસિસ (Dialysis) : મૂત્રપિંડ નિષ્ફળ જવાના કિસ્સામાં કૃત્રિમ મૂત્રપિંડ દ્વારા રુધિર ગાળવાની પ્રક્રિયાને ડાયાલિસિસ કહે છે.
- વનસ્પતિમાં વહન : વનસ્પતિમાં પાણી અને ખનીજક્ષારોના વહન માટે જલવાહક પેશી (Xylem) અને ખોરાકના વહન માટે અન્નવાહક પેશી (Phloem) આવેલી છે.
- બાષ્પોત્સર્જન (Transpiration) : પર્ણરંધ્ર દ્વારા પાણીના બાષ્પીભવનની ક્રિયાને બાષ્પોત્સર્જન કહે છે. આ ક્રિયાથી “ઉસ્વેદન ખેંચાણ (Suction pull)” રચાય છે, જે મૂળથી પાણીને ઊંચા વૃક્ષો સુધી પહોંચાડે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Science Chapter 7 Swadhyay Solution) ✦
1. કૉલમ-I માં આપેલી વિગતોને કૉલમ-II સાથે સરખાવીને જોડકાં જોડો :
જવાબ :
| કૉલમ-I | કૉલમ-II |
|---|---|
| (a) પર્ણરંધ્ર | (ii) બાષ્પોત્સર્જન |
| (b) જલવાહક પેશી | (iv) પાણીનું વહન |
| (c) મૂળરોમ | (i) પાણીનું શોષણ |
| (d) અન્નવાહક પેશી | (iii) ખોરાકનું વહન |
2. ખાલી જગ્યા પૂરો :
જવાબ :
(i) હૃદયમાંથી રુધિર શરીરના બધા ભાગો તરફ ધમનીઓ દ્વારા વહન પામે છે.
(ii) હિમોગ્લોબિન એ રક્તકણો (RBC) કોષોમાં હાજર હોય છે.
(iii) ધમની અને શિરાઓ રુધિરકેશિકાઓ ના જાળાં સ્વરૂપે જોડાયેલ હોય છે.
(iv) હૃદયનું લયબદ્ધ સંકોચન અને વિકોચન એ ધબકારા કહેવાય છે.
(v) મનુષ્યમાં યુરિયા એ મુખ્ય ઉત્સર્ગ દ્રવ્ય છે.
(vi) પરસેવો એ પાણી અને ક્ષાર ધરાવે છે.
(vii) મૂત્રપિંડ એ પ્રવાહી સ્વરૂપે શરીરના કચરાનો નિકાલ કરે છે જેને મૂત્ર કહે છે.
(viii) ઉસ્વેદન ખેંચાણ બાષ્પોત્સર્જન દ્વારા રચાય છે જેથી પાણી ખૂબ જ ઊંચાઈ સુધી ઉપર જઈ શકે છે.
3. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :
(a) વનસ્પતિમાં પાણી ______ દ્વારા વહન પામે છે. ➔ (i) જલવાહક પેશી
(b) વનસ્પતિને ______ રાખીને પાણીનું શોષણ વધારી શકાય છે. ➔ (iii) પંખા નીચે
4. વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં ઘટકોનું વહન શા માટે જરૂરી છે ? સમજાવો.
જવાબ : વનસ્પતિ અને પ્રાણીઓમાં જીવંત કોષોને કાર્ય કરવા માટે ખોરાક, પાણી અને ઑક્સિજનની સતત જરૂરિયાત રહે છે. જો આ ઘટકો શરીરના એક ભાગથી બીજા ભાગમાં વહન ન પામે તો કોષોને પોષણ કે શક્તિ મળે નહીં. વળી, શરીરમાં ઉત્પન્ન થતા નકામા ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોને પણ નિકાલ માટે યોગ્ય સ્થાન સુધી પહોંચાડવા વહનતંત્ર અનિવાર્ય છે.
5. જો રુધિરમાં ત્રાકકણો (રુધિરકણિકાઓ) ન હોય તો શું થાય ?
જવાબ : રુધિરમાં રહેલા ત્રાકકણો (Platelets) રુધિર ગંઠાઈ જવાની (રૂંધવાની) ક્રિયામાં મદદ કરે છે. જો રુધિરમાં ત્રાકકણો ન હોય, તો શરીર પર કોઈ ઘા વાગવાથી કે ઈજા થવાથી રુધિર વહેવાનું અટકે નહીં (રુધિર ગંઠાઈ ન શકે), જેને કારણે વધુ પડતું લોહી વહી જવાથી વ્યક્તિનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે.
6. પર્ણરંધ્ર એટલે શું ? પર્ણરંધ્રના બે કાર્યો આપો.
જવાબ : વનસ્પતિના પર્ણની સપાટી પર આવેલા નાના સૂક્ષ્મ છિદ્રોને પર્ણરંધ્ર (Stomata) કહે છે.
કાર્યો : 1. પ્રકાશસંશ્લેષણ માટે વાતાવરણમાંથી કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાયુ લે છે અને ઓક્સિજન મુક્ત કરે છે. 2. બાષ્પોત્સર્જનની ક્રિયા દ્વારા વધારાના પાણીનો બાષ્પ સ્વરૂપે નિકાલ કરે છે.
7. શું વનસ્પતિમાં બાષ્પોત્સર્જનનો કોઈ મહત્ત્વનો ફાળો છે ? સમજાવો.
જવાબ : હા, બાષ્પોત્સર્જન વનસ્પતિ માટે અત્યંત મહત્ત્વપૂર્ણ છે. તે પર્ણો પર “ઉસ્વેદન ખેંચાણ (Suction pull)” રચે છે, જે જમીનમાંથી મૂળ દ્વારા પાણી અને ખનીજક્ષારોને ખેંચીને ખૂબ ઊંચા વૃક્ષોની ટોચ સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરે છે. આ ઉપરાંત તે વનસ્પતિને ગરમ વાતાવરણમાં ઠંડક પૂરી પાડે છે.
8. રુધિરના ઘટકો કયા છે ?
જવાબ : રુધિરના મુખ્ય ચાર ઘટકો છે :
1. રુધિરરસ (Plasma - પ્રવાહી ભાગ)
2. રક્તકણો (Red Blood Cells - RBC)
3. શ્વેતકણો (White Blood Cells - WBC)
4. ત્રાકકણો (Platelets)
9. શા માટે શરીરના બધાં જ ભાગોને રુધિરની જરૂરિયાત રહે છે ?
જવાબ : શરીરના દરેક કોષને જીવંત રહેવા અને કાર્ય કરવા માટે પાચિત ખોરાક અને ઓક્સિજનની સતત જરૂર પડે છે. રુધિર આ બંને ઘટકોને ફેફસાં અને આંતરડામાંથી શરીરના તમામ ભાગોના કોષો સુધી પહોંચાડે છે. વળી, કોષો દ્વારા ઉત્પન્ન થતો નકામો કચરો પણ રુધિર દ્વારા જ ઉત્સર્ગ અંગો સુધી પહોંચે છે, તેથી બધા જ ભાગોને રુધિરની જરૂર છે.
10. રુધિરનો રંગ લાલ શાના કારણે હોય છે ?
જવાબ : રુધિરમાં આવેલા રક્તકણો (RBC) માં 'હિમોગ્લોબિન' નામનું લાલ રંગનું રંજકદ્રવ્ય આવેલું હોય છે, જેના કારણે રુધિરનો રંગ લાલ હોય છે.
11. હૃદયનાં કાર્યનું વર્ણન કરો.
જવાબ : હૃદય એ સતત ધબકતું અને પંપ તરીકે કાર્ય કરતું અંગ છે. તે કાર્બન ડાયોક્સાઈડયુક્ત રુધિરને ફેફસાં તરફ શુદ્ધ થવા મોકલે છે અને ફેફસાંમાંથી આવતા ઓક્સિજનયુક્ત શુદ્ધ રુધિરને શરીરના તમામ ભાગો તરફ પંપ કરે છે.
12. ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ થવો શા માટે જરૂરી છે ?
જવાબ : જ્યારે શરીરના કોષો વિવિધ જૈવિક ક્રિયાઓ કરે છે, ત્યારે કેટલાક નકામા અને ઝેરી પદાર્થો (ઉત્સર્ગ દ્રવ્યો) ઉત્પન્ન થાય છે. જો આ ઝેરી દ્રવ્યો શરીરમાં એકઠા થયા કરે તો તે શરીર માટે હાનિકારક સાબિત થાય છે અને વ્યક્તિનું મૃત્યુ પણ થઈ શકે છે. તેથી શરીરમાંથી ઉત્સર્ગ દ્રવ્યોનો નિકાલ થવો અનિવાર્ય છે.
13. મનુષ્યના ઉત્સર્જનતંત્રની નામનિર્દેશનવાળી આકૃતિ દોરો.
જવાબ : પાઠ્યપુસ્તક મુજબ મનુષ્યના ઉત્સર્જનતંત્રની આકૃતિ (જેમાં મૂત્રપિંડ, મૂત્રવાહિની, મૂત્રાશય અને મૂત્રમાર્ગ દર્શાવેલ હોય) દોરવાની રહેશે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
જવાબ :
પ્રવૃત્તિ 7.1 (નાડી-ધબકાર) : કાંડા પર આંગળી મૂકી આરામદાયી સ્થિતિમાં નાડી દર પ્રતિ મિનિટ 72 થી 80 જેટલો નોંધાય છે.
પ્રવૃત્તિ 7.3 (પ્રકાંડમાં પાણીનું વહન) : લાલ શાહીવાળા પાણીમાં છોડની ડાળી મૂકવાથી જલવાહક પેશી દ્વારા રંગીન પાણી ઉપર ચડે છે, જે પ્રકાંડ કાપવાથી સ્પષ્ટ જોઈ શકાય છે.
પ્રોજેક્ટ : રક્તદાનનું મહત્ત્વ તેમજ ડૉક્ટરની મુલાકાત લઈ ECG (ઇલેક્ટ્રોકાર્ડિયોગ્રામ) વિશે માહિતી એકત્ર કરવી.
Post a Comment