GSEB Std 7 Science Chapter 10 Vidyutpravah ane Teni Asaro Swadhyay Solution: અહી ધોરણ 7 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 10 "વિદ્યુતપ્રવાહ અને તેની અસરો" (Electric Current and Its Effects) ના સંપૂર્ણ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), વિદ્યુતીય ઘટકોની સંજ્ઞાઓ, વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર, ઇલેક્ટ્રિક ફ્યૂઝ અને MCB, વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર, વિદ્યુતચુંબક અને વિદ્યુત ઘંટડી તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો અને પ્રવૃત્તિઓનું સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલ છે[cite: 4].
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Science Ch 10 IMP Notes) ✦
- વિદ્યુતના ઘટકોની સંજ્ઞાઓ (Symbols of Electric Components) : પરિપથ આકૃતિઓ (Circuit diagrams) સરળતાથી દોરવા માટે પ્રમાણભૂત સંજ્ઞાઓ વપરાય છે:
• વિદ્યુતકોષ (Electric Cell) : લાંબી પાતળી સમાંતર રેખા ધન (+) ધ્રુવ દર્શાવે છે અને ટૂંકી જાડી રેખા ઋણ (-) ધ્રુવ દર્શાવે છે.
• બેટરી (Battery) : બે કે તેથી વધુ વિદ્યુતકોષોના જોડાણને બેટરી કહે છે. તેમાં એક કોષનો ધન ધ્રુવ બીજા કોષના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે (જેમ કે ટોર્ચ, ટીવી રીમોટ, રમકડાંની કાર કે ઇન્વર્ટરમાં).
• કળ / સ્વિચ (Switch) : ખુલ્લી સ્થિતિ ('OFF') અને બંધ સ્થિતિ ('ON') માટે વિશિષ્ટ સંજ્ઞાઓ છે.
• વિદ્યુત બલ્બ અને જોડાણ તાર : બલ્બ અને વાયરના જોડાણ માટે સુરેખા વપરાય છે. - વિદ્યુત પરિપથ (Electric Circuit) :
• બંધ પરિપથ (Closed Circuit) : જ્યારે સ્વિચ 'ON' સ્થિતિમાં હોય ત્યારે પરિપથમાં બેટરીના ધન છેડાથી ઋણ છેડા સુધી વીજપ્રવાહ અવિરત વહે છે અને બલ્બ પ્રકાશિત થાય છે.
• ખુલ્લો પરિપથ (Open Circuit) : જ્યારે સ્વિચ 'OFF' સ્થિતિમાં હોય અથવા બલ્બનો ફિલામેન્ટ તૂટી ગયો હોય (ફ્યૂઝ્ડ બલ્બ) ત્યારે પરિપથ અપૂર્ણ બને છે અને વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતો નથી. - વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર (Heating Effect of Electric Current) :
જ્યારે કોઈ વાહક તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે ગરમ થાય છે, જેને વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર કહે છે.
• હીટિંગ એલિમેન્ટ (Heating Element) : ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી (Iron), હીટર, ગીઝર, ઇલેક્ટ્રિક કીટલી અને ટોસ્ટર જેવા સાધનોમાં ગૂંચળા આકારનો નિક્રોમ (Nichrome) જેવી મિશ્રધાતુનો વાયર રાખેલો હોય છે, જેને 'એલિમેન્ટ' કહે છે. વિદ્યુતપ્રવાહ ચાલુ કરતાં તે લાલચોળ ગરમ થઈને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે.
• ઉષ્માનો જથ્થો : તારમાં ઉત્પન્ન થતી ઉષ્માનો આધાર તારના દ્રવ્ય (જાત), લંબાઈ અને તેની જાડાઈ (આડછેદ) પર રહેલો છે. - વિદ્યુત ફ્યૂઝ (Electric Fuse) :
• ફ્યૂઝ એ વિદ્યુત પરિપથમાં વપરાતું એક સલામતી ઉપકરણ (Safety Device) છે.
• તે ખાસ પ્રકારના નીચા ગલનબિંદુ ધરાવતા મિશ્રધાતુના પાતળા તારમાંથી બનાવવામાં આવે છે, જેમાંથી નિર્ધારિત મર્યાદા કરતાં વધુ વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય ત્યારે તે તરત પીગળીને તૂટી જાય છે.
• ફાયદો : પરિપથ ખુલ્લો થઈ જવાથી ઘરમાં શોર્ટ સર્કિટ કે ઓવરલોડિંગના કારણે ઉપકરણો બળી જતાં અને આગ લાગતાં અટકી જાય છે.
• MCB (Miniature Circuit Breaker) : આજકાલ ફ્યૂઝના સ્થાને ઘરોમાં MCB નો ઉપયોગ વ્યાપક બન્યો છે. જ્યારે પરિપથમાં સુરક્ષિત મર્યાદાથી પ્રવાહ વધે છે ત્યારે સ્વિચ આપમેળે નીચે પડીને ('OFF' થઈને) પ્રવાહ તોડી નાખે છે. ખામી દૂર કર્યા પછી તેને ફરી 'ON' કરી શકાય છે.
• ISI માર્ક : વિદ્યુત ઉપકરણો પર ભારતીય માનક સંસ્થાનો 'ISI' માર્ક ચકાસીને જ ખરીદવા જોઈએ. સાદા ફિલામેન્ટવાળા બલ્બના બદલે વીજળી બચાવવા માટે CFL અને LED બલ્બનો ઉપયોગ હિતાવહ છે. - વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર (Magnetic Effect of Electric Current) :
• જ્યારે કોઈ વાહક તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે તાર પોતાની આસપાસ ચુંબકની જેમ વર્તે છે. આ ઘટનાને વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર કહે છે.
• ઈ.સ. 1820 માં ડેનિશ વૈજ્ઞાનિક ક્રિશ્ચિયન ઓર્સ્ટેડ (Hans Christian Oersted) એ સૌપ્રથમ શોધ્યું કે તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ વહેવડાવતાં તેની નજીક રાખેલી હોકાયંત્રની ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન (Deflection) દર્શાવે છે. - વિદ્યુતચુંબક (Electromagnet) :
લોખંડના ટુકડા (જેમ કે ખીલી) પર વિદ્યુત અવાહક પડવાળો તાંબાનો તાર ગૂંચળાની જેમ વીંટાળી તેમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરતાં લોખંડનો ટુકડો ચુંબક બને છે. તેને વિદ્યુતચુંબક કહે છે.
• તે અસ્થાયી ચુંબક છે; સ્વિચ 'OFF' કરતાં વિદ્યુતપ્રવાહ બંધ થતાં તેનું ચુંબકત્વ તાત્કાલિક નાશ પામે છે.
• ઉપયોગો :
1. ભંગારમાંથી લોખંડના કચરાને ક્રેન દ્વારા ઊંચકીને અલગ કરવા માટે શક્તિશાળી વિદ્યુતચુંબક વપરાય છે.
2. આંખમાં આકસ્મિક રીતે પડેલા લોખંડના ઝીણા રજકણો દૂર કરવા આંખના ડોક્ટરો નાના વિદ્યુતચુંબકનો ઉપયોગ કરે છે.
3. ઘણા રમકડાં, લાઉડસ્પીકર અને વિદ્યુત ઘંટડીમાં વિદ્યુતચુંબકનો ઉપયોગ થાય છે. - વિદ્યુત ઘંટડી (Electric Bell) ની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ :
• વિદ્યુત ઘંટડીમાં લોખંડના ટુકડા પર વીંટાળેલું વાયરનું ગૂંચળું વિદ્યુતચુંબક તરીકે વર્તે છે.
• તેની સામે સ્પ્રિંગ સાથે લોખંડની એક પટ્ટી રાખેલી હોય છે, જેની ટોચ પર નાની હથોડી જોડાયેલી હોય છે.
• જ્યારે સ્વિચ દબાવવામાં આવે ત્યારે વિદ્યુતપ્રવાહ શરૂ થતાં ગૂંચળું ચુંબક બને છે અને લોખંડની પટ્ટીને આકર્ષે છે. હથોડી વાટકા (Gong) પર અથડાતાં 'ટ્રિંગ... ટ્રિંગ...' અવાજ પેદા થાય છે.
• પરંતુ પટ્ટી આગળ ખેંચાતાં સ્ક્રૂ સાથેનો સંપર્ક તૂટી જવાથી પરિપથ ખુલ્લો થઈ જાય છે અને ગૂંચળું ચુંબકત્વ ગુમાવી દે છે. જેથી પટ્ટી ફરી સ્પ્રિંગ વડે મૂળ સ્થાને પાછી આવે છે, સંપર્ક ફરી જોડાય છે અને આ ચક્ર ઝડપથી પુનરાવર્તિત થતાં સતત ઘંટડી વાગ્યા કરે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Science Chapter 10 Swadhyay Solution) ✦
1. વિદ્યુત પરિપથના નીચે આપેલા ઘટકોને દર્શાવતી સંજ્ઞાઓ તમારી નોટબુકમાં દોરો : જોડાણ તાર, સ્વિચ 'OFF' સ્થિતિમાં, વિદ્યુત બલ્બ, વિદ્યુતકોષ, સ્વિચ 'ON' સ્થિતિમાં અને બેટરી.
જવાબ : ઘટકો અને તેમની પ્રમાણિત સંજ્ઞાઓની વિગત :
• જોડાણ તાર : એક સીધી લીટી (સુરેખા) ➔ ————
• વિદ્યુતકોષ : એક લાંબી ઊભી પાતળી રેખા (ધન ધ્રુવ) અને તેની સમાંતર ટૂંકી જાડી રેખા (ઋણ ધ્રુવ) ➔ —| ▎—
• વિદ્યુત બલ્બ : ગોળાકાર લૂપવાળો ફિલામેન્ટ અને બહાર વર્તુળ દર્શાવતી સંજ્ઞા.
• સ્વિચ 'ON' સ્થિતિમાં : બંને છેડાઓ વચ્ચે વાહક કળ જોડાયેલી હોય તેવી રેખા.
• સ્વિચ 'OFF' સ્થિતિમાં : એક છેડો ખુલ્લો (ઉપર તરફ) દર્શાવતી અપૂર્ણ કળ.
• બેટરી : બે કે તેથી વધુ સેલનું શ્રેણી જોડાણ (+ અને - વારાફરતી જોડાયેલા) ➔ —| ▎—| ▎—
(વિદ્યાર્થીઓએ નોટબુકમાં પાઠ્યપુસ્તકના કોષ્ટક 10.1 મુજબ પ્રમાણિત પેન્સિલ રેખાંકન કરવું.)
2. આકૃતિમાં દર્શાવેલ પરિપથને દર્શાવતી વિદ્યુત પરિપથ રેખાકૃતિ (Circuit Diagram) દોરો.
જવાબ : વાસ્તવિક સાધનોના ચિત્રના સ્થાને પ્રમાણિત વિદ્યુત સંજ્ઞાઓનો ઉપયોગ કરીને પરિપથ રેખાકૃતિ દોરવામાં આવે છે :
• બેટરી/સેલની સંજ્ઞા મૂકો.
• શ્રેણીમાં સ્વિચ (કળ) અને બલ્બની સંજ્ઞા મૂકીને તમામ છેડાઓને સીધી સુરેખાઓ (તાર) વડે જોડી બંધ પરિપથ તૈયાર કરવો.
3. આકૃતિમાં ચાર વિદ્યુતકોષોને એક લાકડાના પાટિયા પર ગોઠવેલા દર્શાવ્યા છે. ચાર વિદ્યુતકોષો ધરાવતી બેટરી બનાવવા માટે તેમના ધ્રુવોને વાયર વડે કેવી રીતે જોડશો તે દર્શાવતી રેખાઓ દોરો.
જવાબ : જોડાણની સાચી પદ્ધતિ :
બેટરી બનાવવા માટે હંમેશાં એક કોષનો ધન (+) ધ્રુવ બીજા કોષના ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે વાયર વડે જોડવો જોઈએ :
(1) પ્રથમ સેલના ઋણ (-) ધ્રુવને બીજા સેલના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડો.
(2) બીજા સેલના ઋણ (-) ધ્રુવને ત્રીજા સેલના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડો.
(3) ત્રીજા સેલના ઋણ (-) ધ્રુવને ચોથા સેલના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડો.
(4) આ રીતે પ્રથમ સેલનો ધન છેડો અને ચોથા સેલનો ઋણ છેડો મુક્ત રહી બેટરીના બે મુખ્ય ટર્મિનલ બનશે.
4. આકૃતિમાં દર્શાવેલા પરિપથમાં બલ્બ પ્રકાશતો નથી. શું તમે આ સમસ્યાને ઓળખી શકો ? બલ્બ પ્રકાશે તે માટે પરિપથમાં જરૂરી ફેરફાર કરો.
જવાબ :
• સમસ્યા : પરિપથમાં બે વિદ્યુતકોષોના જોડાણમાં બંને કોષોના ધન ધ્રુવો (+ અને +) સામસામે જોડી દેવામાં આવ્યા છે, જેથી વીજપ્રવાહ વહેતો નથી.
• સુધારો : એક વિદ્યુતકોષની દિશા ઉલટાવીને મૂકવો જોઈએ, જેથી એક કોષનો ઋણ (-) ધ્રુવ બીજા કોષના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડાય. આમ કરવાથી પરિપથ પૂર્ણ થશે અને બલ્બ તરત પ્રકાશિત થશે.
5. વિદ્યુતપ્રવાહની બે અસરોના નામ આપો.
જવાબ : વિદ્યુતપ્રવાહની બે મુખ્ય અસરો :
(1) વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર (Heating Effect) : દા.ત., ઇલેક્ટ્રિક ઇસ્ત્રી, ગીઝર, હીટર.
(2) વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર (Magnetic Effect) : દા.ત., વિદ્યુત ઘંટડી, ક્રેનનું વિદ્યુતચુંબક.
6. જ્યારે તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તેની નજીક રાખેલી હોકાયંત્રની સોય ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાંથી આવર્તન પામે છે. સમજાવો.
જવાબ : જ્યારે વાહક તારમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તે તાર પોતાની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે (વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર). હોકાયંત્રની સોય પોતે એક નાનું ચુંબક હોવાથી, તારના આ ચુંબકીય ક્ષેત્રના બળને કારણે તે પોતાના મૂળ ઉત્તર-દક્ષિણ સ્થાન પરથી વિચલિત થઈને કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
7. જો આકૃતિમાં દર્શાવેલા પરિપથમાં કળ (સ્વિચ) ને ખુલ્લી ('OFF') કરવામાં આવે, તો શું હોકાયંત્રની સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે ?
જવાબ : ના, સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે નહીં.
કારણ : સ્વિચ 'OFF' કરતાં વિદ્યુત પરિપથ અપૂર્ણ (ખુલ્લો) બને છે, જેથી તારમાંથી વહેતો વીજપ્રવાહ બંધ થઈ જાય છે. પ્રવાહ બંધ થતાં ચુંબકીય ક્ષેત્ર નષ્ટ થઈ જાય છે અને સોય પૃથ્વીના કુદરતી ચુંબકીય ક્ષેત્ર મુજબ માત્ર ઉત્તર-દક્ષિણ દિશામાં સ્થિર રહેશે.
8. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) વિદ્યુતકોષની સંજ્ઞામાં લાંબી રેખા તેના ધન (+) ધ્રુવનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.
(b) બે કે તેથી વધુ વિદ્યુતકોષોના જોડાણને બેટરી કહે છે.
(c) જ્યારે રૂમ હીટરમાં વિદ્યુતપ્રવાહ ચાલુ કરવામાં આવે છે ત્યારે તેનું એલિમેન્ટ લાલચોળ ગરમ થઈને ઉષ્મા મુક્ત કરે છે.
(d) વિદ્યુતપ્રવાહની ઉષ્મીય અસર પર આધારિત સુરક્ષા ઉપકરણને ફ્યૂઝ (Fuse) કહે છે.
9. સાચા વિધાન સામે 'T' અને ખોટા વિધાન સામે 'F' દર્શાવો :
(a) બે કોષોની બેટરી બનાવવા માટે એક કોષનો ઋણ ધ્રુવ બીજા કોષના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડવો જોઈએ. - F (ધન સાથે ઋણ જોડવો પડે)
(b) જ્યારે ફ્યૂઝમાંથી પસાર થતો વિદ્યુતપ્રવાહ ચોક્કસ મર્યાદા કરતાં વધી જાય ત્યારે ફ્યૂઝનો તાર પીગળીને તૂટી જાય છે. - T
(c) વિદ્યુતચુંબક લોખંડના ટુકડાઓને આકર્ષતું નથી. - F (તે પ્રબળ રીતે આકર્ષે છે)
(d) વિદ્યુત ઘંટડીમાં વિદ્યુતચુંબક આવેલું હોય છે. - T
10. શું વિદ્યુતચુંબકનો ઉપયોગ કચરાના ઢગલામાંથી પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ અલગ કરવા માટે થઈ શકે ? સમજાવો.
જવાબ : ના, વિદ્યુતચુંબક પ્લાસ્ટિકની થેલીઓ અલગ કરી શકે નહીં.
કારણ : પ્લાસ્ટિક એ અચુંબકીય પદાર્થ (Non-magnetic substance) છે. ચુંબક માત્ર લોખંડ, નિકલ કે કોબાલ્ટ જેવા ચુંબકીય પદાર્થોને જ આકર્ષી શકે છે. પ્લાસ્ટિક ચુંબક તરફ આકર્ષાતું ન હોવાથી કચરામાંથી તેને વિદ્યુતચુંબક વડે અલગ કરી શકાતું નથી.
11. એક ઇલેક્ટ્રિશિયન તમારા ઘરમાં સમારકામ કરી રહ્યો છે. તે ફ્યૂઝના સ્થાને સાદો તાંબાનો તાર મૂકવા માંગે છે. શું તમે તેની સાથે સંમત થશો ? તમારા નિર્ણય માટેનું કારણ આપો.
જવાબ : ના, હું ઇલેક્ટ્રિશિયનની વાત સાથે બિલકુલ સંમત થઈશ નહીં.
કારણ : સામાન્ય તાંબાનો વાયર ઊંચું ગલનબિંદુ અને વધુ જાડાઈ ધરાવતો હોઈ શકે છે. જો ઘરમાં શોર્ટ સર્કિટ કે ભારે ઓવરલોડિંગ થાય તો પણ આ સાદો વાયર પીગળશે નહીં. પરિણામે પરિપથ ખુલ્લો નહીં થાય અને પ્રચંડ પ્રવાહથી ઘરના કિંમતી ટીવી, ફ્રિજ જેવા ઉપકરણો બળી જશે તથા ઘરમાં આગ લાગવાનું ગંભીર જોખમ ઊભું થશે. ફ્યૂઝમાં હંમેશાં નિયત ક્ષમતાવાળો ખાસ ISI માર્ક ધરાવતો ફ્યૂઝ વાયર જ વાપરવો જોઈએ.
12. ઝુબેદાએ એક સેલ હોલ્ડર, એક સ્વિચ અને એક બલ્બનો ઉપયોગ કરીને એક પરિપથ બનાવ્યો. જ્યારે તેણીએ સ્વિચને 'ON' સ્થિતિમાં મૂકી ત્યારે બલ્બ પ્રકાશિત થયો નહીં. ઝુબેદાને પરિપથમાં રહેલી સંભવિત ખામીઓ ઓળખવામાં મદદ કરો.
જવાબ : બલ્બ પ્રકાશિત ન થવાના સંભવિત કારણો નીચે મુજબ હોઈ શકે :
(1) બંને સેલના જોડાણમાં ધ્રુવો યોગ્ય રીતે ન જોડાયા હોય (ધન સાથે ધન જોડાઈ ગયું હોય).
(2) સેલ હોલ્ડરમાં મૂકેલા કોષો ઢીલા હોય અને તેમના ટર્મિનલ્સ યોગ્ય સ્પર્શ ન કરતા હોય.
(3) વપરાયેલો બલ્બ ફ્યૂઝ થયેલો (તેનો ફિલામેન્ટ તૂટેલો) હોઈ શકે.
(4) પરિપથના વાયરોનું જોડાણ ક્યાંકથી ઢીલું હોઈ શકે.
(5) વિદ્યુતકોષો સંપૂર્ણ ડિસ્ચાર્જ (વપરાઈ ગયેલા) થઈ ગયા હોય.
13. દર્શાવેલા પરિપથમાં :
(a) જ્યારે સ્વિચ 'OFF' સ્થિતિમાં હોય, ત્યારે શું કોઈ પણ બલ્બ (A, B કે C) પ્રકાશશે ?
(b) જ્યારે સ્વિચને 'ON' સ્થિતિમાં લાવવામાં આવે, ત્યારે બલ્બ A, B અને C કયા ક્રમમાં પ્રકાશિત થશે ?
જવાબ :
(a) ના, એક પણ બલ્બ પ્રકાશશે નહીં; કારણ કે સ્વિચ 'OFF' હોવાથી સમગ્ર પરિપથ અપૂર્ણ (ખુલ્લો) છે.
(b) ત્રણેય બલ્બ (A, B અને C) એક જ સાથે પળવારમાં પ્રકાશિત થશે.
સમજૂતી : વિદ્યુતપ્રવાહ પરિપથ પૂર્ણ થતાં જ સમગ્ર વાયરમાં પ્રકાશની ઝડપે વહેવા લાગે છે, તેથી બલ્બો ક્રમશઃ નહીં પરંતુ એકસાથે એક જ સમયે પ્રકાશ આપશે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. લોખંડની મોટી ખીલી અને તાંબાના વાયરની મદદથી તમારું પોતાનું વિદ્યુતચુંબક બનાવો.
જવાબ : 8-10 સેમી લાંબી લોખંડની ખીલી પર ઇન્સ્યુલેટેડ પાતળા તાંબાના વાયરના 70-80 આંટા ચુસ્તપણે વીંટાળો. વાયરના બંને છેડાને સ્વિચ મારફતે બેટરી સાથે જોડો. ખીલીના અણીદાર છેડા નજીક લોખંડની ટાંકણીઓ લાવો. સ્વિચ 'ON' કરતાં ખીલી ચુંબક બની ટાંકણીઓને ચોંટાડી લેશે. સ્વિચ 'OFF' કરતાં ટાંકણીઓ તરત ખરી પડશે, જે અસ્થાયી ચુંબકત્વ સાબિત કરે છે.
2. માચિસની ખાલી પેટી અને હોકાયંત્રની મદદથી વિદ્યુતપ્રવાહ દર્શક ટેસ્ટર તૈયાર કરો.
જવાબ : દિવાસળીની ખાલી પેટીના અંદરના ખાનામાં નાનું હોકાયંત્ર મૂકો. તેના પર પાતળો વાહક તાર 5-6 વખત વીંટાળી બે છેડા મુક્ત રાખો. જ્યારે આ છેડાઓને બેટરી અને સ્વિચ સાથે જોડી પ્રવાહ ચાલુ કરવામાં આવે છે ત્યારે હોકાયંત્રની સોય તરત કોણાવર્તન દર્શાવે છે. આ સાધન અત્યંત નિર્બળ વીજપ્રવાહની પરખ માટેનું ઉત્તમ ચુંબકીય ટેસ્ટર છે.
3. તમારા ઘરના ઇલેક્ટ્રિક મીટર બોર્ડની મુલાકાત લઈ MCB અને ફ્યૂઝની વ્યવસ્થા સમજો.
જવાબ : અહેવાલ : ઘરના મુખ્ય વીજ બોર્ડમાં હવે જૂના પોર્સેલેન ફ્યૂઝના સ્થાને લાઇનવાર MCB (મિનેચર સર્કિટ બ્રેકર) લગાવેલી હોય છે. ઘરના દરેક રૂમ (જેમ કે રસોડું, હોલ, બેડરૂમ) માટે અલગ-અલગ એમ્પિયર રેટિંગવાળી MCB હોય છે. જો રસોડામાં શોર્ટ સર્કિટ થાય તો માત્ર રસોડાની જ MCB ટ્રીપ ('OFF') થઈ જાય છે, જેથી આખા ઘરનો વીજ પુરવઠો ખોરવાતો નથી.
4. વીજળીની બચત કરવા માટે LED બલ્બ શા માટે શ્રેષ્ઠ છે તેની તુલનાત્મક નોંધ લખો.
જવાબ : પરંપરાગત ફિલામેન્ટવાળા પીળા બલ્બમાં મોટાભાગની વીજળી ગરમી (ઉષ્મા) ઉત્પન્ન કરવામાં વેડફાઈ જાય છે અને પ્રકાશ ઓછો મળે છે. CFL બલ્બમાં ઝેરી મર્ક્યુરી વાયુ હોય છે જે પર્યાવરણ માટે જોખમી છે. જ્યારે LED (પ્રકાશ ઉત્સર્જક ડાયોડ) બલ્બ અત્યંત ઓછી વીજળી વાપરીને વધુ તેજસ્વી પ્રકાશ આપે છે, ગરમ થતો નથી અને તેનું આયુષ્ય ખૂબ લાંબું હોય છે. તેથી ઊર્જા સંરક્ષણ માટે LED સર્વોત્તમ છે.
Post a Comment