GSEB Std 7 Science Chapter 5 Bhautik ane Rasayanik Ferfaro Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારો" (Bhautik ane Rasayanik Ferfaro) ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), ભૌતિક અને રાસાયણિક ફેરફારોના તફાવતો, લોખંડનું કટાવાવું અને ગેલ્વેનાઈઝેશન, સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો-જવાબો, સ્વ-અધ્યયનપોથીના ઉકેલો તેમજ પ્રવૃત્તિઓ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Science Ch 5 IMP Notes) ✦
- આપણી આસપાસ થતા ફેરફારો મુખ્યત્વે બે પ્રકારના હોય છે : (1) ભૌતિક ફેરફાર અને (2) રાસાયણિક ફેરફાર.
- પદાર્થના આકાર, કદ, રંગ અને અવસ્થા જેવા ગુણધર્મોને તેના ભૌતિક ગુણધર્મો કહે છે.
- ભૌતિક ફેરફાર : એવો ફેરફાર કે જેમાં માત્ર પદાર્થના ભૌતિક ગુણધર્મોમાં ફેરફાર થાય છે, તેને ભૌતિક ફેરફાર કહે છે.
- ભૌતિક ફેરફારો સામાન્ય રીતે પ્રતિવર્તી હોય છે અને આવા ફેરફારમાં કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી. (ઉદા. બરફનું પીગળવું, કાગળના ટુકડા કરવા).
- રાસાયણિક ફેરફાર : જે ફેરફારમાં એક અથવા એક કરતાં વધુ નવા પદાર્થો બને છે, તેવા ફેરફારને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે. તેને રાસાયણિક પ્રક્રિયા પણ કહેવાય છે.
- રાસાયણિક ફેરફાર દરમિયાન નવા પદાર્થ ઉપરાંત ઉષ્મા, પ્રકાશ, ધ્વનિ ઉત્પન્ન થઈ શકે છે, ગંધમાં ફેરફાર કે રંગમાં પરિવર્તન આવી શકે છે અથવા વાયુ પણ બની શકે છે.
- દૂધમાંથી દહીં બનવું, ખોરાકનું પાચન થવું, ફળોનું પાકવું, ફટાકડાનું ફૂટવું અને લોખંડને કાટ લાગવો એ રાસાયણિક ફેરફારો છે.
- મૅગ્નેશિયમની પટ્ટીને હવામાં સળગાવતાં તે સફેદ તેજસ્વી પ્રકાશથી સળગે છે અને મૅગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડ (MgO) ની રાખ બનાવે છે :
મૅગ્નેશિયમ (Mg) + ઑક્સિજન (O₂) ➔ મૅગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડ (MgO) - મૅગ્નેશિયમ ઑક્સાઇડની રાખને પાણીમાં ઓગાળતાં મૅગ્નેશિયમ હાઇડ્રૉક્સાઇડ [Mg(OH)₂] બને છે જે બેઝિક પ્રકૃતિ ધરાવે છે.
- કૉપર સલ્ફેટ (વાદળી) ના દ્રાવણમાં લોખંડની ખીલી મૂકતાં રાસાયણિક પ્રક્રિયા થઈ આયર્ન સલ્ફેટ (લીલો રંગ) બને છે અને ખીલી પર કૉપર (તાંબું) નું કથ્થાઈ સ્તર જમા થાય છે.
- વિનેગર (એસિટિક એસિડ) અને ખાવાના સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ) વચ્ચે પ્રક્રિયા થતાં કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, જે ચૂનાના નીતર્યા પાણીને દૂધિયું બનાવે છે.
- ચૂનાનું નીતર્યું પાણી દૂધિયું બનવું એ કાર્બન ડાયૉક્સાઇડની હાજરીની પ્રમાણભૂત કસોટી છે.
- વાતાવરણમાં રહેલું ઓઝોન સ્તર સૂર્યના હાનિકારક પારજાંબલી (અલ્ટ્રાવયોલેટ) વિકિરણોનું શોષણ કરી ઓક્સિજનમાં રૂપાંતર પામે છે, જે કુદરતી સુરક્ષા કવચ તરીકે વર્તે છે.
- લોખંડનું કટાાવું (Rusting) : લોખંડ ભેજ અને ઓક્સિજનની હાજરીમાં કથ્થાઈ રંગના કાટ (આયર્ન ઓક્સાઇડ - Fe₂O₃) માં ફેરવાય છે :
લોખંડ (Fe) + ઑક્સિજન (O₂) + પાણી (H₂O) ➔ કાટ (Fe₂O₃) - કાટ લાગવા માટે ઑક્સિજન અને પાણી (ભેજ) બંનેની હાજરી અનિવાર્ય છે. તેથી દરિયાકિનારાના ભેજવાળા વિસ્તારોમાં કાટ ઝડપથી લાગે છે.
- કાટ અટકાવવાના ઉપાયો : (1) લોખંડની સપાટી પર રંગ કે ગ્રીસનું સ્તર લગાવવું. (2) લોખંડ પર જસત (ઝિંક) કે ક્રોમિયમનો ઢોળ ચડાવવો.
- ગેલ્વેનાઇઝેશન : લોખંડ પર જસત (ઝિંક) નો ઢોળ ચડાવવાની ક્રિયાને ગેલ્વેનાઇઝેશન કહે છે.
- સ્ટેઈનલેસ સ્ટીલ એ લોખંડમાં કાર્બન, ક્રોમિયમ, નિકલ અને મેંગેનીઝ ઉમેરીને બનાવવામાં આવે છે, જેને કાટ લાગતો નથી.
- સ્ફટિકીકરણ (Crystallisation) : પદાર્થના સંતૃપ્ત દ્રાવણમાંથી શુદ્ધ સ્ફટિકો મેળવવાની પ્રક્રિયાને સ્ફટિકીકરણ કહે છે. આ એક ભૌતિક ફેરફાર છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Science Chapter 5 Swadhyay Solution) ✦
1. નીચે આપેલી પ્રક્રિયાઓમાં થતા ફેરફારોનું ભૌતિક ફેરફાર તથા રાસાયણિક ફેરફારમાં વર્ગીકરણ કરો :
જવાબ :
| ભૌતિક ફેરફાર | રાસાયણિક ફેરફાર |
|---|---|
| (b) પાણીમાં ખાંડનું ઓગળવું | (a) પ્રકાશસંશ્લેષણ |
| (d) મીણનું પીગળવું | (c) કોલસાનું બળવું |
| (e) ઍલ્યુમિનિયમના ટુકડાને ટીપીને વરખ બનાવવો | (f) ખોરાકનું પાચન |
2. નીચે આપેલા વિધાનો સાચા છે કે ખોટાં તે જણાવો. જો વિધાન ખોટું હોય તો તમારી નોટબુકમાં સાચું વિધાન લખો.
જવાબ :
(a) લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ રાસાયણિક ફેરફાર છે. - F
સાચું વિધાન : લાકડાને કાપીને તેના ટુકડા કરવા એ ભૌતિક ફેરફાર છે.
(b) પાંદડાંમાંથી ખાતર બનવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે. - T
(c) જસતનો ઢોળ ચડાવેલ લોખંડની પાઈપ પર જલદી કાટ લાગતો નથી. - T
(d) લોખંડ અને તેના કાટ બંને એક જ પદાર્થ છે. - F
સાચું વિધાન : લોખંડ અને કાટ બંને જુદા જુદા પદાર્થો છે. (કાટ એ આયર્ન ઓક્સાઇડ છે).
(e) વરાળનું ઠારણ એ રાસાયણિક ફેરફાર નથી. - T
3. નીચે આપેલાં વિધાનોમાં ખાલી જગ્યા પૂરો :
જવાબ :
(a) જ્યારે ચૂનાના નીતર્યા પાણીમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ પસાર કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ ને કારણે દૂધિયું બની જાય છે.
(b) બેકિંગ સોડાનું રાસાયણિક નામ સોડિયમ હાઈડ્રોજનકાર્બોનેટ છે.
(c) લોખંડને કાટ લાગતા બચાવવાની બે રીતો રંગ કરવો (ગ્રીસ લગાવવું) અને ગેલ્વેનાઈઝેશન (જસતનો ઢોળ ચડાવવો) છે.
(d) પદાર્થના માત્ર ભૌતિક ગુણધર્મોમાં થતા ફેરફારને જ ભૌતિક ફેરફાર કહે છે.
(e) એવો ફેરફાર જેમાં નવો પદાર્થ બને છે તેને રાસાયણિક ફેરફાર કહે છે.
4. જ્યારે લીંબુના રસની સાથે બેકિંગ સોડાને ભેળવવામાં આવે છે ત્યારે પરપોટા થઈને વાયુ મુક્ત થાય છે. આ કયા પ્રકારનો ફેરફાર છે ? સમજાવો.
જવાબ : આ રાસાયણિક ફેરફાર છે. કારણ કે લીંબુના રસમાં રહેલા સાઇટ્રિક એસિડ અને બેકિંગ સોડા (સોડિયમ હાઇડ્રોજનકાર્બોનેટ) વચ્ચે રાસાયણિક પ્રક્રિયા થવાથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ અને અન્ય ક્ષાર જેવા નવા પદાર્થો બને છે. આ ફેરફાર ઉલટાવી શકાતો નથી.
5. જ્યારે મીણબત્તી સળગે છે ત્યારે ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને ફેરફારો થાય છે. આ ફેરફારોને ઓળખો. એક બીજું એવું ઉદાહરણ જણાવો કે જેમાં ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને પ્રકારના ફેરફારો થતા હોય.
જવાબ : મીણબત્તી સળગતી વખતે :
(1) ભૌતિક ફેરફાર : ગરમીને કારણે મીણ પીગળે છે અને ઠંડું પડતાં ફરી ઘન બને છે. આમાં નવો પદાર્થ બનતો નથી.
(2) રાસાયણિક ફેરફાર : મીણની વાટ અને મીણનું દહન થવાથી કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ, ધુમાડો, ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન થાય છે, જે નવો પદાર્થ બનાવે છે.
અન્ય ઉદાહરણ : લાકડાનું બળવું અથવા રસોઈ બનાવવી (ખોરાક રાંધવો) જેમાં ભૌતિક અને રાસાયણિક બંને ફેરફારો સાથે જોવા મળે છે.
6. તમે કેવી રીતે બતાવી શકશો કે, દહીંનું જામવું તે રાસાયણિક ફેરફાર છે ?
જવાબ : દૂધમાંથી દહીં બને ત્યારે લૅક્ટિક એસિડ અને બૅક્ટેરિયાની પ્રક્રિયાથી સંપૂર્ણપણે નવા ગુણધર્મો ધરાવતો નવો પદાર્થ (દહીં) બને છે. દહીંમાંથી ફરી પાછું મૂળ દૂધ મેળવી શકાતું નથી (અપ્રતિવર્તી ફેરફાર છે). આથી દહીંનું જામવું એ રાસાયણિક ફેરફાર છે.
7. સમજાવો કે, લાકડાનું બળવું તથા લાકડાને તેના નાના ટુકડાઓમાં કાપવું તે બંને જુદા જુદા પ્રકારના ફેરફાર ગણવામાં આવે છે.
જવાબ :
(1) લાકડાને કાપવાથી માત્ર તેના કદ અને આકારમાં ફેરફાર થાય છે, કોઈ નવો પદાર્થ બનતો નથી. તેથી તે ભૌતિક ફેરફાર છે.
(2) જ્યારે લાકડું બળે છે ત્યારે તે હવામાંના ઓક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરી રાખ, કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ, ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે છે જે તદ્દન નવા પદાર્થો છે. તેથી તે રાસાયણિક ફેરફાર છે.
8. કૉપર સલ્ફેટના સ્ફટિકો કેવી રીતે બનાવવામાં આવે છે તેનું વર્ણન કરો.
જવાબ : એક બીકરમાં એક કપ પાણી લો અને તેમાં મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડના થોડાં ટીપાં નાખી ગરમ કરો. પાણી ઉકળવા લાગે ત્યારે તેમાં ધીમે ધીમે કૉપર સલ્ફેટનો પાઉડર ઉમેરતાં જાવ અને સતત હલાવતા રહો. જ્યાં સુધી વધારાનો પાઉડર ઓગળતો બંધ ન થાય (સંતૃપ્ત દ્રાવણ ન બને) ત્યાં સુધી ઉમેરો. હવે દ્રાવણને ગાળણી વડે ગાળી લો અને તેને સ્થિર ઠંડું પડવા દો. ઠંડું પડતી વખતે તેને ખલેલ પહોંચાડવી નહીં. થોડા સમય પછી બીકરમાં કૉપર સલ્ફેટના સુંદર વાદળી સ્ફટિકો તૈયાર થયેલા જોવા મળશે.
9. સમજાવો – લોખંડના દરવાજાને રંગવાથી તેને કેવી રીતે કાટ લાગવામાંથી બચાવી શકાય છે.
જવાબ : લોખંડને કાટ લાગવા માટે હવા (ઓક્સિજન) અને ભેજ બંનેની હાજરી અનિવાર્ય છે. લોખંડના દરવાજા પર રંગ લગાવવાથી તેના પર એક અવાહક પડ બની જાય છે, જેથી લોખંડનો સીધો સંપર્ક હવા અને ભેજ સાથે થતો નથી. પરિણામે રાસાયણિક પ્રક્રિયા અટકે છે અને દરવાજાને કાટ લાગતો નથી.
10. સમજાવો કે સમુદ્રકિનારાના પ્રદેશોમાં, રણ વિસ્તારના પ્રદેશો કરતા લોખંડને કાટ ઝડપથી લાગતો હોય છે.
જવાબ : સમુદ્રકિનારાની હવામાં ભેજનું પ્રમાણ ઘણું વધારે હોય છે અને સમુદ્રના પાણીમાં ક્ષાર રહેલા હોય છે, જે કાટ લાગવાની પ્રક્રિયાને વધુ ઝડપી બનાવે છે. જ્યારે રણ વિસ્તારમાં હવા સૂકી હોય છે અને ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ જ ઓછું હોય છે. તેથી રણ વિસ્તાર કરતાં દરિયાકિનારાના પ્રદેશોમાં લોખંડને કાટ ઝડપથી લાગે છે.
11. રસોડામાં રસોઈના કામમાં વપરાતો ગૅસ એ ‘લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગૅસ (LPG)' છે. સિલિન્ડરમાં તે પ્રવાહી સ્વરૂપે હોય છે. તે જ્યારે સિલિન્ડરમાંથી બહાર આવે ત્યારે તે વાયુમાં રૂપાંતરણ થાય છે (ફેરફાર - A) ત્યારબાદ બળે છે (ફેરફાર – B). નીચેના વિધાન આ ફેરફારો સાથે સંબંધ ધરાવે છે. સાચા વિધાનની પસંદગી કરો :
(i) ફેરફાર – A રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(ii) ફેરફાર – B રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(iii) ફેરફાર – A અને B બંને રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(iv) ઉપરોક્ત એક પણ પ્રક્રિયા રાસાયણિક ફેરફાર નથી.
જવાબ : (ii) ફેરફાર – B રાસાયણિક ફેરફાર છે.
12. અજારક બેક્ટેરિયા પ્રાણીજ કચરાને પચાવીને બાયોગેસ બનાવે છે (ફેરફાર - A). ત્યારબાદ, બાયોગેસનું બળતણ બળે છે (ફેરફાર - B). તો તેની સાથે સંબંધિત નીચે આપેલા વિધાનોમાંથી સાચું વિધાન પસંદ કરો :
(i) ફેરફાર – A રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(ii) ફેરફાર – B રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(iii) ઉપરોક્ત બંને ફેરફાર રાસાયણિક ફેરફાર છે.
(iv) ઉપરનામાંથી એક પણ ફેરફાર રાસાયણિક ફેરફાર નથી.
જવાબ : (iii) ઉપરોક્ત બંને ફેરફાર રાસાયણિક ફેરફાર છે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. બે હાનિકારક ફેરફારોનું વર્ણન કરો. સમજાવો કે તમે તેને હાનિકારક કેમ માનો છો ? તેનાથી બચવા માટે તમે શું કરશો ?
જવાબ :
(1) લોખંડને કાટ લાગવો : આ ફેરફારથી લોખંડના વાહનો, પુલ, પાઇપલાઇન અને મકાનોનું માળખું નબળું પડે છે અને મોટું આર્થિક નુકસાન થાય છે. તેનાથી બચવા માટે લોખંડ પર નિયમિત રંગ લગાવવો અથવા ગેલ્વેનાઇઝેશન કરવું જોઈએ.
(2) ખોરાકનું બગડવું (દુર્ગંધ આવવી) : રાંધેલો ખોરાક લાંબો સમય રહેતાં સૂક્ષ્મજીવોને લીધે બગડી જાય છે, જે ખાવાથી ફૂડ પોઇઝનિંગ થઈ શકે છે. તેનાથી બચવા માટે ખોરાકને રેફ્રિજરેટરમાં રાખવો અથવા તાજો જ આરોગવો જોઈએ.
2. પહોળા મોઢાવાળી ત્રણ કાચની બોટલ લો. તેમના પર A, B તથા C એમ લેબલ લગાવો. બોટલ Aને નળના સાદા પાણીથી અડધે સુધી ભરો. બોટલ Bને થોડોક સમય સુધી ઉકાળેલા પાણી વડે પણ બોટલ Aમાંના સ્તર જેટલા સ્તર સુધી ભરો. બોટલ Cમાં એજ ઉકાળેલું પાણી અન્ય બોટલમાંના સ્તર જેટલા સ્તર સુધી ભરો. ત્રણેય બોટલમાં એકસરખી જણાતી થોડી લોખંડની ખીલીઓ ડૂબી જાય ત્યાં સુધી નાખો. હવે બોટલ Cમાં થોડુંક ખાવાનું તેલ નાખો કે જેથી તેમાંના પાણીની સપાટી પર તેલનું પાતળું સ્તર બની જાય. ત્રણેય બોટલોને થોડા દિવસ સુધી બાજુમાં મૂકી દો. હવે, ત્રણેય બોટલોમાંથી ખીલીઓને કાઢી તેનું અવલોકન કરો. તમારા અવલોકનને સમજાવો.
જવાબ :
અવલોકન : બોટલ A માં રાખેલી ખીલીઓ પર સૌથી વધુ કાટ લાગશે. બોટલ B માં રાખેલી ખીલીઓ પર થોડો કાટ લાગશે, જ્યારે બોટલ C માં રાખેલી ખીલીઓ પર કાટ લાગશે નહીં.
સમજૂતી : બોટલ A માં પાણી અને હવા (ઓક્સિજન) બંને ઉપલબ્ધ છે. બોટલ B માં પાણી ઉકાળવાથી ઓગળેલી હવા નીકળી જાય છે પણ સપાટી પરથી થોડી હવા સંપર્કમાં આવે છે. જ્યારે બોટલ C માં તેલનું સ્તર હોવાથી બહારની હવા (ઓક્સિજન) પાણીમાં પ્રવેશી શકતી નથી. આ દર્શાવે છે કે કાટ લાગવા માટે હવા અને પાણી બંને અનિવાર્ય છે.
3. ફટકડીના સ્ફટિકો બનાવો.
જવાબ : એક બીકરમાં પાણી લઈ તેને ગરમ કરો. તેમાં ફટકડી (એલમ) નો પાઉડર ધીમે ધીમે ઉમેરતા જઈ સતત હલાવો, જ્યાં સુધી વધુ પાઉડર ઓગળતો બંધ ન થાય ત્યાં સુધી ઉમેરી સંતૃપ્ત દ્રાવણ બનાવો. દ્રાવણને ગાળીને ઠંડું પડવા દો. તેમાં એક નાનો ફટકડીનો સ્ફટિક દોરી વડે લટકાવી રાખો. થોડા દિવસ પછી તે સ્ફટિક મોટો બની સુંદર આકારમાં વૃદ્ધિ પામેલો જોવા મળશે.
4. તમારા વિસ્તારમાં રસોઈના બળતણ તરીકે વપરાતા ઈંધણના પ્રકારની માહિતી ભેગી કરો. તમારા શિક્ષક / વાલી કે અન્ય સાથે કયું ઈંધણ ઓછું પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરે છે અને શા માટે ? તેની ચર્ચા કરો.
જવાબ : રસોઈ માટે લાકડાં, છાણાં, કોલસો, કેરોસીન, એલપીજી (LPG) અને પાઇપ્ડ નેચરલ ગેસ (PNG) વપરાય છે.
ચર્ચા : એલપીજી (LPG) અને પીએનજી (PNG) સૌથી ઓછું પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન કરે છે, કારણ કે તેનું સંપૂર્ણ દહન થાય છે અને તે ધુમાડો, રાખ કે ઝેરી વાયુઓ મુક્ત કરતા નથી તથા વધુ ઉષ્મા આપે છે.
إرسال تعليق