ધોરણ-7 [સામાજિક વિજ્ઞાન] 19. બજાર | std-7 [social science] 19. Bajar

GSEB Std 7 Social Science Chapter 19 Bajar Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 19 "બજાર" (Bajar) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય અનુસાર એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર, મુદ્દાસર ઉત્તર, ખરાં-ખોટાં, મને ઓળખો (પ્રતીકો/લોગો) તેમજ ખાલી જગ્યાઓનું સરળ અને પરીક્ષાલક્ષી સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલ છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Swadhyay Solution)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 19 IMP Notes) ✦

• બજાર : જ્યાં ખરીદનાર અને વેચનાર ભેગા થતાં હોય અને ચીજવસ્તુઓનું ખરીદ-વેચાણ થતું હોય તે સ્થળ એટલે બજાર.
• બજારના પ્રકારો : મહોલ્લા બજાર, સાપ્તાહિક કે ગુજરી બજાર (હાટ), શૉપિંગ કૉમ્પ્લેક્સ અને મૉલ, નિયંત્રિત બજાર (માર્કેટિંગ યાર્ડ - APMC) તેમજ ઑનલાઇન બજાર.
• સાપ્તાહિક બજાર (ગુજરી બજાર) : કોઈ એક નિશ્ચિત દિવસે જ ભરાતી બજારને સાપ્તાહિક બજાર કહે છે. તેને 'હાટ' પણ કહેવાય છે. વેપારીને દુકાનનું ભાડું, વીજળી કે કર્મચારીનો ખર્ચ ન થતો હોવાથી ચીજવસ્તુઓ સસ્તા ભાવે મળે છે.
• નિયંત્રિત બજાર (APMC) : ખેડૂતોનું શોષણ અટકાવવા, ખેતપેદાશોના પોષણક્ષમ ભાવ મળી રહે અને જાહેર હરાજીથી વેચાણ થાય તે માટે માર્કેટિંગ યાર્ડની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.
• ગ્રાહક : નાણાં આપીને બદલામાં કોઈપણ ચીજવસ્તુ કે સેવા મેળવનાર વ્યક્તિને ગ્રાહક કહેવાય છે. ભારત વિશ્વનું સૌથી મોટું બજાર ગણાય છે.
• પ્રમાણિત ચીજવસ્તુઓની નિશાનીઓ (માર્કા) : ઘરવપરાશ અને વીજળીની વસ્તુઓ માટે 'ISI', સોના-ચાંદી માટે 'હૉલમાર્ક', ઊનની બનાવટો માટે 'વૂલમાર્ક', ખાદ્યપદાર્થો માટે 'એગમાર્ક' અને 'FSSAI' તથા માંસાહારી ખાદ્યસામગ્રી માટે લાલ રંગનું અને શાકાહારી માટે લીલા રંગનું ગોળ ચિહ્ન હોય છે.
• ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ-1986 : ગ્રાહકોને છેતરપિંડીથી બચાવવા માટે આ કાયદા હેઠળ ગ્રાહકને ૬ મૂળભૂત અધિકારો મળેલા છે: (૧) સલામતી, (૨) માહિતી મેળવવાનો, (૩) પસંદગી કરવાનો, (૪) રજૂઆત કરવાનો, (૫) ફરિયાદ નિવારણનો અને (૬) ગ્રાહક શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર.
• વિશેષ દિન : ૧૫ માર્ચ 'વિશ્વ ગ્રાહક દિન' અને ૨૪ ડિસેમ્બર 'રાષ્ટ્રીય ગ્રાહક અધિકાર દિન' તરીકે ઊજવાય છે. ગ્રાહક હેલ્પલાઇન ટોલ ફ્રી નંબર: 1800 233 0222 છે.

✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 19 Swadhyay Solution) ✦

1. નીચેના પ્રશ્નોનાં એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

(1) બજાર એટલે શું ?
જવાબ - 1 : જ્યાં ચીજવસ્તુઓનું વેચાણ કરતી દુકાનો આવેલી હોય અને જ્યાં ખરીદનાર તેમજ વેચનાર ભેગા થતાં હોય તેવા સ્થળને 'બજાર' કહે છે.

(2) ગુજરી બજારમાં વેપારીને સામાન્ય રીતે કેવા પ્રકારનો ખર્ચ થતો નથી ?
જવાબ - 2 : ગુજરી બજારમાં વેપારીને દુકાનનું ભાડું, વીજળી બિલ, વેરો (ટેક્સ) કે કાયમી કર્મચારીઓનો પગાર જેવા ખર્ચાઓ થતા નથી.

(3) નિયંત્રિત બજારની વ્યવસ્થા શા માટે કરવામાં આવી છે ?
જવાબ - 3 : ખેતપેદાશોના વેચાણમાં ખેડૂતોનું થતું આર્થિક શોષણ અટકાવવા, ગેરરીતિઓ રોકવા અને ખેડૂતોને પાકના વાજબી તેમજ પોષણક્ષમ ભાવો મળી રહે તે માટે નિયંત્રિત બજાર (માર્કેટિંગ યાર્ડ)ની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી છે.

(4) ખાદ્યપદાર્થોની ખરીદી વખતે કેવી કાળજી લેવી જોઈએ ?
જવાબ - 4 : ખાદ્યપદાર્થોની ખરીદી વખતે 'Agmark' અને 'FSSAI' લોગો, પેકિંગની તારીખ, એક્સપાયરી ડેટ, બેચ નંબર અને તેમાં વપરાયેલા ઘટકો (ઇન્ગ્રીડિયન્ટ્સ) તપાસવાની કાળજી લેવી જોઈએ.

(5) ઉત્પાદકથી ગ્રાહક સુધી પહોંચતી વસ્તુમાં કોણ-કોણ વળતર મેળવે છે ?
જવાબ - 5 : ઉત્પાદકથી ગ્રાહક સુધી વસ્તુ પહોંચે ત્યારે ખેડૂત, ઉત્પાદક (કારખાનેદાર), જથ્થાબંધ વેપારી, છૂટક વેપારી અને પરિવહન સેવા (ટ્રાન્સપોર્ટ) સાથે સંકળાયેલા લોકો વળતર મેળવે છે.

2. મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :

(1) બજારના પ્રકાર જણાવી તેની જરૂરિયાતો સમજાવો.
જવાબ - 1 : બજારના મુખ્ય પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
(૧) મહોલ્લા બજાર : ઘરની આસપાસ આવેલી દુકાનો, જ્યાંથી દૂધ, કરિયાણું, શાકભાજી જેવી રોજિંદી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ ગમે ત્યારે અને ઉધારથી પણ ખરીદી શકાય છે.
(૨) સાપ્તાહિક કે ગુજરી બજાર : અઠવાડિયાના કોઈ નિશ્ચિત દિવસે ભરાતી બજાર, જ્યાં જરૂરિયાતની અનેક વસ્તુઓ એક જ જગ્યાએથી સસ્તા ભાવે મળે છે.
(૩) શૉપિંગ કૉમ્પ્લેક્સ અને મૉલ : એક જ સંકુલમાં આવેલી વિવિધ બ્રાન્ડેડ અને ગુણવત્તાયુક્ત વસ્તુઓની વિશાળ શ્રેણી ધરાવતી આધુનિક દુકાનો.
(૪) નિયંત્રિત બજાર (APMC) : ખેડૂતોની ખેતપેદાશોના જાહેર હરાજીથી વેચાણ અને વાજબી ભાવ માટેનું માર્કેટિંગ યાર્ડ.
(૫) ઑનલાઇન બજાર : ઘરબેઠા ઇન્ટરનેટ દ્વારા સીધી કંપની પાસેથી ચીજવસ્તુઓની ડિજિટલ ખરીદી.
જરૂરિયાત : માનવીની તમામ ભૌતિક જરૂરિયાતોની પૂર્તિ કરવા, ઉત્પાદકોને માલ વેચવા અને ગ્રાહકોને પસંદગીની તક તેમજ રોજગારી પૂરી પાડવા માટે બજારની વ્યવસ્થા અનિવાર્ય છે.

(2) ગ્રાહક કોને કહેવાય ? ગ્રાહકના અધિકારો જણાવો.
જવાબ - 2 : નાણાં આપીને તેના બદલામાં કોઈપણ ચીજવસ્તુ કે સેવા મેળવનાર વ્યક્તિને 'ગ્રાહક' કહેવાય છે.
'ગ્રાહક સુરક્ષા અધિનિયમ-1986' અનુસાર ગ્રાહકને નીચે મુજબના ૬ અધિકારો મળેલા છે:
(૧) સલામતીનો અધિકાર : આરોગ્ય કે જીવનને નુકસાન ન થાય તેવી સુરક્ષિત વસ્તુ મેળવવાનો અધિકાર.
(૨) માહિતી મેળવવાનો અધિકાર : વસ્તુની ગુણવત્તા, જથ્થો, શુદ્ધતા અને કિંમત જાણવાનો અધિકાર.
(૩) પસંદગી કરવાનો અધિકાર : વિવિધ વસ્તુઓમાંથી પોતાની પસંદગી મુજબની વસ્તુ ખરીદવાનો અધિકાર.
(૪) રજૂઆત કરવાનો અધિકાર : ગ્રાહક સુરક્ષા મંડળો સમક્ષ પોતાના હિતોની રજૂઆત કરવાનો અધિકાર.
(૫) ફરિયાદ નિવારણનો અધિકાર : ખામીયુક્ત માલ કે છેતરપિંડી સામે યોગ્ય વળતર મેળવવાનો અધિકાર.
(૬) ગ્રાહક શિક્ષણ મેળવવાનો અધિકાર : જાગૃત ગ્રાહક બનવા માટે જરૂરી તમામ માહિતી અને જ્ઞાન મેળવવાનો અધિકાર.

(3) ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહકે કેવી સાવચેતી રાખવી જોઈએ ? સમજાવો.
જવાબ - 3 : ખરીદી કરતી વખતે ગ્રાહકે નીચે મુજબની સાવચેતી રાખવી જોઈએ:
(૧) હંમેશા જી.એસ.ટી. (GST) વાળું પાકું બિલ અચૂક મેળવવું અને સાચવી રાખવું.
(૨) ઇલેક્ટ્રોનિક્સ વસ્તુઓ પર 'ISI' માર્કો તેમજ ગેરંટી કે વોરંટી કાર્ડ પર દુકાનદારના સહી-સિક્કા કરાવવા.
(૩) સોના-ચાંદીના દાગીના ખરીદતી વખતે 'Hallmark' ચકાસીને જ ખરીદી કરવી.
(૪) ખાદ્યપદાર્થો 'Agmark' અને 'FSSAI' લોગોવાળા જ લેવા તેમજ ઉત્પાદન અને એક્સપાયરી તારીખ તપાસવી.
(૫) પેટ્રોલ-ડીઝલ ભરાવતી વખતે મીટર ઝીરો થયાની ખાતરી કરવી અને લોભામણી જાહેરાતોથી છેતરાવું નહીં.

(4) કાપડની ઉત્પાદન-પ્રક્રિયાને વર્ણવો.
જવાબ - 4 : કાપડના ઉત્પાદનની મુખ્ય પ્રક્રિયા નીચે મુજબના તબક્કાઓમાંથી પસાર થાય છે:
(૧) વીણવું અને સંગ્રહણ : ખેતરમાં કપાસ તૈયાર થાય એટલે જીંડવામાંથી રૂ વીણીને એકત્ર કરવામાં આવે છે.
(૨) વેચાણ અને લોઢવું : માર્કેટિંગ યાર્ડમાં વેચાયેલ કપાસ જિનિંગ મિલમાં જાય છે, જ્યાં કપાસમાંથી કપાસિયા અલગ કરી રૂ છૂટું પાડવામાં આવે છે.
(૩) ગાંસડી કરવી અને કાંતવું : રૂની મોટી ગાંસડીઓ બનાવી સ્પિનિંગ મિલમાં મોકલાય છે, જ્યાં રૂમાંથી દોરા બનાવવામાં આવે છે.
(૪) વણવું અને રંગવું : કાપડ મિલમાં દોરામાંથી કાપડ વણાય છે અને ડાઇંગ મિલમાં તેને મનપસંદ રંગો અને પ્રિન્ટિંગથી તૈયાર કરાય છે.
(૫) સિલાઈ અને છૂટક વેચાણ : ગાર્મેન્ટ ફેક્ટરીમાં માપ પ્રમાણે કટિંગ અને સિલાઈ કરી શર્ટ-પેન્ટ તૈયાર કરી પેકિંગ થાય છે અને છેલ્લે શો-રૂમ કે દુકાનો મારફતે ગ્રાહક સુધી પહોંચે છે.

3. નીચેનાં વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં સામે આપેલ ( ) માં ✔ કે ✖ ની નિશાનીથી દર્શાવો :

(1) ગુજરી બજારમાં મોટા દુકાનદારોને રોજગારી મળી રહે છે.    ( ✖ )
(સ્પષ્ટતા: ગુજરી બજારમાં નાના વેપારીઓ અને કારીગરોને રોજગારી મળે છે.)

(2) જથ્થાબંધ માલસામાન વેચનાર વેપારીને છૂટક વેપારી કહે છે.    ( ✖ )
(સ્પષ્ટતા: જથ્થાબંધ માલસામાન વેચનારને જથ્થાબંધ વેપારી કહેવાય છે.)

(3) ગ્રાહકના હકો અને હિતોના રક્ષણ માટે ગ્રાહક સુરક્ષા મંડળમાં રજૂઆત કરવાનો ગ્રાહકને અધિકાર છે.    ( ✔ )

4. મને ઓળખો :

(1) [ ISI માર્કો ]   ➔   જવાબ : આઈ.એસ.આઈ. (ISI) [ઘરવપરાશની અને વીજળીથી ચાલતી ચીજવસ્તુઓ માટે]

(2) [ fssai લોગો ]   ➔   જવાબ : એફ.એસ.એસ.એ.આઈ. (FSSAI) [ખાદ્ય સામગ્રીની સુરક્ષા અને ગુણવત્તા પ્રમાણિત કરવા માટે]

(3) [ Woolmark પ્રતીક ]   ➔   જવાબ : વૂલમાર્ક (Woolmark) [ઊન અને ઊનની બનાવટોની શુદ્ધતા માટે]

(4) [ Agmark પ્રતીક ]   ➔   જવાબ : એગમાર્ક (Agmark) [ખેતપેદાશો અને ખાદ્યપદાર્થોની ગુણવત્તા માટે]

(5) [ લાલ રંગનું ગોળ ચિહ્ન ]   ➔   જવાબ : માંસાહારી ખાદ્યસામગ્રીની નિશાની [Non-Vegetarian Food Symbol]

5. ખાલી જગ્યા પૂરો :

(1) કોઈ એક નિશ્ચિત દિવસે જ ભરાતી હોય તેવી બજારને ……… બજાર કહે છે.
જવાબ : સાપ્તાહિક (અથવા ગુજરી / હાટ)

(2) ખેડૂતોની ખેતપેદાશોનું જાહેર હરાજીથી વેચાણ ………માં થાય છે.
જવાબ : નિયંત્રિત બજાર (માર્કેટિંગ યાર્ડ / APMC)

(3) સોના-ચાંદીના દાગીના ……… માર્કાવાળા જ ખરીદવા જોઈએ.
જવાબ : હૉલમાર્ક (Hallmark)

(4) કાપડના ઉત્પાદન માટેનો કાચો માલ ……… છે.
જવાબ : કપાસ (રૂ)

(5) વર્તમાન સમયમાં સમગ્ર વિશ્વ એક ……… છે.
જવાબ : બજાર

---

✦ નીચે ધોરણ - 7 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન