GSEB Std 6 Social Science Chapter 1 Prithvi Par Sthanoni Sthiti Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 1 "પૃથ્વી પર સ્થાનોની સ્થિતિ" (Locating Places on the Earth) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), નકશાના ઘટકો, અક્ષાંશ-રેખાંશ, સ્થાનિક અને પ્રમાણ સમય, ખરાં-ખોટાં તેમજ શબ્દસંધાન પ્રવૃત્તિનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 1 IMP Notes) ✦
- નકશો અને તેના ઘટકો : નકશો એ પૃથ્વીની સપાટી અથવા તેના કોઈ ભાગનું કાગળ પરનું પ્રમાણસર આલેખન છે. નકશાના ત્રણ મુખ્ય ઘટકો છે: (૧) અંતર (પ્રમાણમાપ/Scale), (૨) દિશા (Direction) અને (૩) રૂઢ સંજ્ઞાઓ (Symbols).
- દિશાઓ : મુખ્ય ચાર દિશાઓ ઉત્તર (N), દક્ષિણ (S), પૂર્વ (E) અને પશ્ચિમ (W) છે. આ ઉપરાંત ચાર મધ્યવર્તી દિશાઓ ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન), દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ), દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય) અને ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) છે.
- અક્ષાંશ (Latitudes) : પૃથ્વીના ગોળા પર વિષુવવૃત્તને સમાંતર પૂર્વ-પશ્ચિમ દોરેલી કાલ્પનિક આડી રેખાઓને અક્ષાંશ કહે છે. વિષુવવૃત્ત 0° અક્ષાંશ છે, જે સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે. ઉત્તર ધ્રુવ 90° ઉ. અને દક્ષિણ ધ્રુવ 90° દ. છે.
- રેખાંશ (Longitudes) : પૃથ્વીના ગોળા પર ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવને જોડતી કાલ્પનિક ઊભી અર્ધવર્તુળાકાર રેખાઓને રેખાંશ કહે છે. 0° મુખ્ય રેખાંશવૃત્તને 'ગ્રિનિચ રેખા' (Prime Meridian) કહેવામાં આવે છે.
- ગ્રીડ (Grid) : અક્ષાંશ અને રેખાંશ રેખાઓના પરસ્પર છેદવાથી પૃથ્વીના ગોળા પર બનતી જાળીને 'ગ્રીડ' કહે છે, જે કોઈપણ સ્થળનું ચોક્કસ સ્થાન દર્શાવવા માટે ઉપયોગી બને છે.
- ભારતનો વિસ્તાર : ભારત 8° ઉ.અ. થી 37° ઉ.અ. અને 68° પૂ.રે. થી 97° પૂ.રે. વચ્ચે વિસ્તરેલો દેશ છે.
- સમયની ગણતરી : પૃથ્વી પોતાની ધરી પર ૨૪ કલાકમાં ૩૬૦° ફરે છે, એટલે કે ૧ કલાકમાં ૧૫° રેખાંશ (અથવા ૧° રેખાંશ બરાબર ૪ મિનિટ) જેટલું અંતર કાપે છે. પૂર્વ તરફ જતાં સમય વધે છે અને પશ્ચિમ તરફ જતાં સમય ઘટે છે.
- પ્રમાણ સમય (Standard Time) : દેશના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતા રેખાંશના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર દેશનો પ્રમાણ સમય માનવામાં આવે છે. ભારતીય પ્રમાણ સમય (IST) 82.5° પૂ.રે. પર આધારિત છે, જે ગ્રિનિચ સમય (GMT) કરતાં ૫ કલાક અને ૩૦ મિનિટ આગળ છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા (IDL) : પેસિફિક મહાસાગરમાંથી પસાર થતી ૧૮૦° રેખાંશવૃત્તને આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંતર રેખા કહે છે, જેને ઓળંગતાં તારીખ અને વાર બદલાય છે.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. આ પાઠ્યપુસ્તકના પ્રકરણ 5 માં પાના નં-76 પર અને આકૃતિ 5.2 પર પાછા ફરીએ તો માપપટ્ટી 2.5 સે.મી. = 500 કિ.મી. લઈએ તો, નર્મદા નદીના મુખપ્રદેશ (Estuary)થી ગંગા નદીના મુખપ્રદેશ સુધીના વાસ્તવિક અંતરની ગણતરી કરો. (નકશા પર તમારા માપને સરળ અંકમાં લખો.)
જવાબ - 1 :
નકશા પર નર્મદા નદીના મુખ (અરબ સાગર કિનારે) થી ગંગા નદીના મુખ (બંગાળના ઉપસાગર કિનારે) વચ્ચેનું માપપટ્ટીથી અંતર આશરે 7.5 સે.મી. થાય છે.
• પ્રમાણમાપ મુજબ: 2.5 સે.મી. = 500 કિ.મી.
• તેથી 1 સે.મી. = 200 કિ.મી.
• વાસ્તવિક અંતર = 7.5 × 200 = 1500 કિ.મી. (આશરે).
2. જ્યારે લંડનમાં બપોરે 12 વાગ્યાનો સમય હોય છે, તો તે સમયે ભારતમાં સાંજના 5:30 વાગ્યા હોય છે ! કેમ ?
જવાબ - 2 :
લંડન 0° મુખ્ય રેખાંશવૃત્ત (ગ્રિનિચ રેખા) પર આવેલું છે, જ્યારે ભારતનો પ્રમાણ સમય 82.5° પૂર્વ રેખાંશ પરથી નક્કી કરવામાં આવે છે.
પૃથ્વીને 1° રેખાંશ ફરતાં 4 મિનિટનો સમય લાગે છે:
• 82.5° × 4 મિનિટ = 330 મિનિટ.
• 330 મિનિટ ÷ 60 = 5 કલાક અને 30 મિનિટ.
ભારત ગ્રિનિચ રેખાથી પૂર્વ દિશામાં આવેલું હોવાથી ભારતનો સમય લંડનના સમય કરતાં 5 કલાક અને 30 મિનિટ આગળ રહે છે. તેથી લંડનમાં બપોરે 12:00 વાગ્યે ત્યારે ભારતમાં સાંજના 5:30 વાગ્યા હોય છે.
3. આપણને નકશામાં રૂઢ સંજ્ઞાઓ અને રંગોની જરૂર શા માટે હોય છે ?
જવાબ - 3 :
નકશામાં મર્યાદિત જગ્યા હોય છે, જેથી વાસ્તવિક કદની ઇમારતો, રસ્તાઓ, નદીઓ, રેલવે લાઇન કે પર્વતો દર્શાવી શકાતા નથી. ચોક્કસ અક્ષરો, છાયાપ્રકાશ, રંગો, ચિત્રો અને રેખાઓ (રૂઢ સંજ્ઞાઓ) દ્વારા ઓછી જગ્યામાં વધુ માહિતી સરળતાથી દર્શાવી શકાય છે. રંગો અને સંજ્ઞાઓની મદદથી કોઈપણ ભાષા જાણ્યા વિના પણ નકશો સહેલાઈથી વાંચી અને સમજી શકાય છે.
4. તમારા ઘર અથવા શાળાની આઠ દિશાઓમાં શું શું આવેલું છે, તે શોધો.
જવાબ - 4 : (વિદ્યાર્થી પોતાની શાળા/ઘર મુજબ નોંધી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે શાળા સંદર્ભે:)
• ઉત્તર : મુખ્ય રસ્તો અને બગીચો
• દક્ષિણ : રમતનું મેદાન
• પૂર્વ : શાળાનો મુખ્ય પ્રવેશદ્વાર અને વૃક્ષો
• પશ્ચિમ : પુસ્તકાલય અને વર્ગખંડો
• ઉત્તર-પૂર્વ (ઈશાન) : સરસ્વતી માતાનું મંદિર / પ્રાર્થના હોલ
• દક્ષિણ-પૂર્વ (અગ્નિ) : મધ્યાહ્ન ભોજન રસોડું
• દક્ષિણ-પશ્ચિમ (નૈઋત્ય) : પાણીની ટાંકી અને શૌચાલય
• ઉત્તર-પશ્ચિમ (વાયવ્ય) : કમ્પ્યુટર લેબ
5. સ્થાનિક સમય અને પ્રમાણસમય વચ્ચે શું તફાવત છે ? જૂથમાં ચર્ચા કરો, અને પછી દરેક જૂથ 100 થી 150 શબ્દોમાં જવાબ લખે. પછી જવાબોની તુલના કરો.
જવાબ - 5 :
સ્થાનિક સમય (Local Time) : કોઈપણ સ્થળે સૂર્ય બરાબર આકાશમાં માથા પર આવે (મધ્યાહ્ન થાય) ત્યારે બપોરના ૧૨ વાગ્યા ગણાય છે. આ રીતે સૂર્યના સ્થાનને આધારે નક્કી થતા સમયને તે સ્થળનો 'સ્થાનિક સમય' કહેવાય છે. એક જ દેશમાં જુદા જુદા રેખાંશ પર આવેલા સ્થળોનો સ્થાનિક સમય અલગ અલગ હોય છે.
પ્રમાણ સમય (Standard Time) : જો દેશના દરેક સ્થળે સ્થાનિક સમય પ્રમાણે કામકાજ થાય તો રેલવે, વિમાન અને સંદેશાવ્યવહારના સંચાલનમાં ભારે મુશ્કેલી ઊભી થાય. તેથી આ સમસ્યાના નિવારણ માટે દેશના મધ્ય ભાગમાંથી પસાર થતા કોઈ એક નિશ્ચિત રેખાંશના સ્થાનિક સમયને સમગ્ર દેશ માટે માન્ય રાખવામાં આવે છે, તેને 'પ્રમાણ સમય' કહે છે. ભારતમાં 82.5° પૂર્વ રેખાંશના સમયને દેશનો પ્રમાણ સમય (IST) ગણવામાં આવે છે.
6. દિલ્હી અને બેંગલુરૂના અક્ષાંશ ક્રમશઃ 29° ઉ. અને 13° ઉ. છે. અને તેમના રેખાંશ લગભગ સમાન હોય છે, 77° પૂ. બંને શહેરો વચ્ચેના સ્થાનિક સમયમાં કેટલો તફાવત હશે ?
જવાબ - 6 :
બંને શહેરો વચ્ચે સ્થાનિક સમયમાં કોઈ તફાવત નહીં હોય (૦ મિનિટ તફાવત).
કારણ : પૃથ્વી પર સ્થાનિક સમય રેખાંશ પરથી નક્કી થાય છે, અક્ષાંશ પરથી નહીં. દિલ્હી અને બેંગલુરુ બંને એક જ રેખાંશ (77° પૂ.) પર આવેલા હોવાથી બંને સ્થળોએ સૂર્ય એક જ સમયે મધ્યાહ્ને આવે છે. તેથી બંનેનો સ્થાનિક સમય બિલકુલ સમાન જ રહેશે.
7. નીચેનાં વિધાનો પર ખરાં કે ખોટાનું ચિહ્ન કરો અને તેને એક બે વાક્યમાં સમજાવો :
(1) અક્ષાંશની તમામ સમાંતર રેખાઓની લંબાઈ એક સરખી હોય છે.
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
સમજૂતી : વિષુવવૃત્ત (0°) સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે. વિષુવવૃત્તથી જેમ જેમ ધ્રુવો તરફ જઈએ તેમ તેમ અક્ષાંશવૃત્તોની લંબાઈ નાની થતી જાય છે અને ધ્રુવો પર તે માત્ર બિંદુરૂપ બને છે.
(2) રેખાંશની રેખાઓની લંબાઈ વિષુવવૃત્ત કરતાં અડધી હોય છે.
જવાબ : ખરું ( ✔ )
સમજૂતી : વિષુવવૃત્ત એ પૃથ્વીનું સંપૂર્ણ વર્તુળ (360°) છે, જ્યારે રેખાંશવૃત્ત એ ઉત્તર ધ્રુવથી દક્ષિણ ધ્રુવ સુધી જતું અર્ધવર્તુળ (180°) હોવાથી તેની લંબાઈ વિષુવવૃત્ત કરતાં અડધી હોય છે.
(3) દક્ષિણ ધ્રુવના 90° દ. અક્ષાંશ છે.
જવાબ : ખરું ( ✔ )
સમજૂતી : વિષુવવૃત્ત 0° છે અને ત્યાંથી દક્ષિણ દિશામાં છેડે આવેલા અંતિમ બિંદુરૂપ દક્ષિણ ધ્રુવનું મૂલ્ય 90° દક્ષિણ (90° S) છે.
(4) અસમમાં સ્થાનિક સમય અને IST એક જ છે. (IST - ભારતીય પ્રમાણસમય રેખા)
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
સમજૂતી : ભારતીય પ્રમાણસમય (IST) 82.5° પૂ.રે. મુજબ નક્કી થાય છે, જ્યારે અસમ આશરે 90° થી 95° પૂ.રે. પર આવેલું હોવાથી અસમનો સ્થાનિક સમય IST કરતાં આગળ હોય છે.
(5) ટાઈમઝોનને વિભાજિત કરતી રેખાઓ રેખાંશની રેખાઓની સમાન હોય છે. મેરિડિયન્સ સાથે સમાન હોય છે.
જવાબ : ખોટું ( ✖ )
સમજૂતી : રેખાંશ રેખાઓ સીધી અર્ધવર્તુળાકાર હોય છે, પરંતુ ટાઇમઝોનની સીમાઓ વિવિધ દેશોની રાજકીય સરહદો અને વહીવટી અનુકૂળતા મુજબ વાંકીચૂકી ગોઠવાયેલી હોય છે.
(6) વિષુવવૃત્ત રેખા એક અક્ષાંશવૃત્ત પણ છે.
જવાબ : ખરું ( ✔ )
સમજૂતી : વિષુવવૃત્ત એ 0° અક્ષાંશ પર આવેલું પૃથ્વીનું સૌથી મુખ્ય અને સૌથી મોટું અક્ષાંશવૃત્ત છે.
8. આપેલ શબ્દ ચોરસમાં તેની સાથે આપેલા ગુજરાતી વિવરણ વાળા અંગ્રેજી શબ્દ તેની નીચે આપેલા કૌંસમાંથી શોધી, શબ્દસંધાન પ્રવૃત્તિ કરો :
(અંગ્રેજી શબ્દો : GLOBE, GREENWICH, LATITUDE, MAP, EQUATOR, SCALE, COORDINATES, GRID, PM, IST, LONGITUDE, IDL)
ડાબેથી જમણે (આડી ચાવીઓ) :
1. નકશામાં એક વિશાળ વિસ્તારને નાના સ્વરૂપમાં દર્શાવવું ➔ SCALE
4. એક અનુકૂળ ગોળાકાર ➔ GLOBE
5. સૌથી લાંબી સમાંતર અક્ષાંશ રેખા ➔ EQUATOR
6. તે સ્થાન જ્યાંથી ગ્રિનિચ રેખા પસાર થાય છે ➔ GREENWICH
8. માર્ગને શોધવાનું સરળ સાધન ➔ MAP
10. વિષુવવૃત્ત રેખાથી અંતરનું એક માપ ➔ LATITUDE
ઉપરથી નીચે (ઊભી ચાવીઓ) :
2. ગ્રિનિચ રેખાથી અંતરનું એક માપ ➔ LONGITUDE
3. તે બંને સાથે મળીને એક સ્થળ શોધવામાં મદદરૂપ બને છે ➔ COORDINATES
6. જે અક્ષાંશ અને રેખાંશ સાથે મળીને બનાવે છે ➔ GRID
7. તે સમય, જેના આપણે ભારતમાં પાલન કરીએ છીએ ➔ IST
9. જે પૃથ્વીના ગોળાનું મધ્યરેખાંશવૃત્ત છે ➔ PM (Prime Meridian)
11. એક રેખા માટે ટૂંકો શબ્દ : જેને ઓળંગતા તારીખ અને વાર બદલાય છે ➔ IDL (International Date Line)
Post a Comment