GSEB Std 7 Social Science Chapter 5 Adivasi (Anusuchit Janjatio) Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "આદિવાસી (અનુસૂચિત જનજાતિઓ)" ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), જનજાતિઓની જીવનશૈલી અને સંસ્કૃતિ, ભારતના વિવિધ પ્રદેશોની મુખ્ય જનજાતિઓ, ગોંડ અને અહોમ રાજ્યનો ઇતિહાસ, મેળાઓ તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 5 IMP Notes) ✦
- આદિવાસી (અનુસૂચિત જનજાતિઓ) : ભારતના બંધારણમાં પરંપરાગત સંસ્કૃતિનું રક્ષણ કરતી વિશિષ્ટ જનજાતિઓને અનુસૂચિમાં સામેલ કરવામાં આવેલ છે, જેને અનુસૂચિત જનજાતિઓ (Scheduled Tribes) કહે છે. 'આદિ' એટલે જૂના સમયથી અને 'વાસી' એટલે વસવાટ કરનાર.
- કબીલાપ્રથા અને સામૂહિકતા : જનજાતિના સભ્યો કબીલાપ્રથા (કુટુંબ પ્રથા) થી જોડાયેલા હતા. તેઓ જમીન અને જમીનપેદાશો પર સંયુક્ત માલિકી ધરાવતા હતા અને પોતાની જરૂરિયાતો સામૂહિક રીતે વહેંચતા હતા. તેમની આર્થિક વ્યવસ્થા સામૂહિકતાના સિદ્ધાંત પર આધારિત હતી.
- જીવનનિર્વાહ : આદિવાસી પ્રજા મુખ્યત્વે વનપેદાશો એકત્રિત કરવા, શિકાર, પશુપાલન અને સ્થળાંતરિત ખેતી (ઝૂમ ખેતી) પર નિર્ભર હતી.
- ગુજરાતના મેળાઓ : આદિવાસી સંસ્કૃતિ મેળાઓમાં જીવંત જોવા મળે છે. શામળાજીનો મેળો (અરવલ્લી), ક્વાંટનો ઘેરનો મેળો (છોટાઉદેપુર), ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો (ગુણભાંખરી, સાબરકાંઠા), ગાય-ગોહરીનો મેળો (નઢેલાવ, દાહોદ), ગોળ-ગધેડાનો મેળો (જેસાવાડા, દાહોદ) અને ડાંગ-દરબાર (આહવા) મુખ્ય છે.
- ડાંગ-દરબાર અને વર્ષાસન : હોળીના તહેવાર દરમિયાન ડાંગ-દરબાર ભરાય છે. ઈ.સ. 1842માં બ્રિટિશરોએ ડાંગના જંગલ પટ્ટા લીધા તેના બદલામાં ડાંગી રાજાઓ અને નાયકોને વંશપરંપરાગત સાલિયાણું (વર્ષાસન) આપવાનું નક્કી થયું હતું, જે પ્રથા આજે પણ ચાલુ છે.
- ભારતની પ્રમુખ જનજાતિઓ :
• પંજાબ : 13મી-14મી સદીમાં ખોખર અને ગખ્ખર જનજાતિ મુખ્ય હતી. કમાલખાં ગખ્ખરને અકબરે મનસબદાર બનાવ્યા હતા.
• મુલ્તાન અને સિંધ : લંઘા અને અરઘુન જનજાતિઓનું આધિપત્ય હતું.
• ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત : બલોચ જનજાતિ સૌથી શક્તિશાળી હતી.
• પશ્ચિમ હિમાલય : ગદ્દી ગડરિયો જનજાતિ.
• ઉત્તર-પૂર્વ ભારત : નાગા, કૂકી, મીઝો અને અહોમ જનજાતિઓ.
• બિહાર અને ઝારખંડ : ચેર સરદારો, મુંડા અને સંથાલ જનજાતિઓ.
• પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારત : ભીલ જનજાતિ સૌથી મોટી હતી. - ગોંડ રાજ્ય (ગઢકટંગા) :
• ગોંડવાના નામના વિશાળ વનપ્રદેશમાં વસતી પ્રજા ગોંડ કહેવાતી. તેઓ સ્થળાંતરિત ખેતી કરતા હતા.
• અકબરનામા અનુસાર ગઢકટંગાના ગોંડ રાજ્યમાં 70,000 જેટલાં ગામડાં હતાં. રાજ્ય ગઢમાં વહેંચાયેલું હતું, દરેક ગઢ 84 ગામોના એકમ 'ચોર્યાસી' માં અને દરેક ચોર્યાસી 12-12 ગામોના એકમ 'બારહોતો' માં વહેંચાતી હતી.
• ગોંડ રાજા અમનદાસે 'સંગ્રામશાહ' ની પદવી ધારણ કરી હતી. તેમના પુત્ર દલપતના લગ્ન ચંદેલ રાજકુમારી દુર્ગાવતી સાથે થયા હતા. દલપતના મૃત્યુ પછી રાણી દુર્ગાવતીએ પાંચ વર્ષના પુત્ર વીર નારાયણ વતી શાસન સંભાળ્યું. ઈ.સ. 1565માં આસિફખાનના નેતૃત્વવાળી મુઘલ સેના સામે લડતાં રાણી અને પુત્ર વીરગતિ પામ્યાં.
• ગઢકટંગા રાજ્ય હાથીઓના વેપાર દ્વારા પુષ્કળ ધન કમાતું હતું. - અહોમ રાજ્ય :
• 13મી સદીમાં મ્યાનમારથી આવીને અસમની બ્રહ્મપુત્ર નદીની ખીણમાં વસેલા લોકો અહોમ કહેવાયા.
• 16મી સદીમાં તેમણે ચૂટિયો અને કોચ-હાજો રાજ્યોને ભેળવી વિશાળ અહોમ રાજ્ય સ્થાપ્યું. તેઓ દારૂગોળો અને તોપો બનાવતા હતા.
• અહોમ રાજ્ય બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ પર આધારિત હતું. જે લોકો પાસે રાજ્ય માટે બળજબરીથી કામ કરાવાતું તેમને 'પાઈક' કહેવાતા.
• અહોમ સમાજ કુળોમાં વહેંચાયેલો હતો, જેને 'ખેલ' કહેવામાં આવતું.
• રાજા રુદ્રસિંહ અને શિવસિંહના સમયમાં હિન્દુ ધર્મ મુખ્ય બન્યો. ઐતિહાસિક કૃતિ 'બુરંજી' પહેલાં અહોમ ભાષામાં અને પછી આસામી ભાષામાં લખાઈ હતી.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 5 Swadhyay Solution) ✦
1. યોગ્ય જોડકાં જોડો :
| વિભાગ - અ | વિભાગ - બ |
|---|---|
| (1) ગઢકટંગા | (D) 70,000 ગામડાં |
| (2) વર્ષાસન | (F) ડાંગ-દરબાર |
| (3) શ્રમિક | (A) પાઈક |
| (4) અમનદાસ | (B) સંગ્રામશાહ |
| (5) ખોખર જનજાતિ | (C) પંજાબ |
| (6) બલોચ | (E) નાનાં કુળોમાં વિભાજિત |
2. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) મુલ્તાન અને સિંધમાં લંઘા અને અરઘુન જાતિઓનું આધિપત્ય હતું.
(2) અહોમ ભાષામાં રચવામાં આવેલી બુરંજી ઐતિહાસિક કૃતિ હતી.
(3) જનજાતિના સભ્યો કબીલા પ્રથાથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા.
3. વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :
(1) અકબરના સેનાપતિ માનસિંહે ચેરજાતિ પર હુમલો કરી વિજય મેળવ્યો હતો. ➔ સાચું (True)
(2) ગુજરાતમાં મીઝો, અહોમ અને ખોખર જેવી જનજાતિઓ વસે છે. ➔ ખોટું (False) (આ જનજાતિઓ પૂર્વ અને ઉત્તર ભારતમાં વસે છે)
(3) ગોંડલોકો તોપનું નિર્માણ કરી શકતા હતા. ➔ ખોટું (False) (તોપોનું નિર્માણ અહોમ લોકો કરી શકતા હતા)
(4) દક્ષિણ ભારતમાં વેતર, કોરાગા અને મારવાર જાતિના લોકો વસતા હતા. ➔ સાચું (True)
4. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) આદિવાસી સમુદાયનું જીવન કઈ-કઈ બાબતો પર નિર્ભર હતું ?
જવાબ - 1 : આદિવાસી સમુદાયનું જીવન મુખ્યત્વે પ્રકૃતિ અને જંગલ પર નિર્ભર હતું. તેઓ જંગલમાંથી મળતી વનપેદાશો એકઠી કરીને, સ્થાનિક ખેતી અને પશુપાલન કરીને પોતાનો જીવનનિર્વાહ ચલાવતા હતા. આ ઉપરાંત તેઓ હસ્તકલા અને કલા-કૌશલ્યોથી બનતી ઘરગથ્થુ વસ્તુઓનું વેચાણ કરીને તેમજ શિકાર અને અન્નસંગ્રહ કરીને આજીવિકા મેળવતા હતા.
(2) જનજાતિઓમાં જોવા મળતો સામૂહિકતાનો સિદ્ધાંત સમજાવો.
જવાબ - 2 : જનજાતિના લોકો કબીલાપ્રથાથી એકબીજા સાથે જોડાયેલા હતા. જમીન અને જમીનની પેદાશો પર કોઈ એક વ્યક્તિની અંગત માલિકી ન હોતાં સમગ્ર સમુદાયનો સંયુક્ત અધિકાર રહેતો હતો. કબીલાના મુખી દ્વારા બનાવેલા નિયમો મુજબ દરેક કુટુંબને જરૂરિયાત પ્રમાણે જમીનની વહેંચણી થતી હતી. આમ, ઉત્પાદન અને ઉપભોગ બંને સામૂહિક ધોરણે થતાં હોવાથી તેમની સમગ્ર અર્થવ્યવસ્થામાં સામૂહિકતાનો સિદ્ધાંત જોવા મળતો હતો.
(3) અહોમ સમાજ સુસંસ્કૃત સમાજ હતો. આવું શાના આધારે કહી શકાય ?
જવાબ - 3 : નીચેની બાબતો દર્શાવે છે કે અહોમ સમાજ એક સુસંસ્કૃત સમાજ હતો :
(1) અહોમ રાજાઓ કવિઓ, લેખકો અને વિદ્વાનોનું સન્માન કરી તેમને જમીન દાનમાં આપતા હતા.
(2) રાજ્યમાં નાટ્યપ્રવૃત્તિ અને કલાઓને ઉત્તેજન આપવામાં આવતું હતું.
(3) સંસ્કૃતની મહત્વની સાહિત્યિક કૃતિઓનો સ્થાનિક અસમિયા ભાષામાં અનુવાદ કરાવવામાં આવ્યો હતો.
(4) તેમણે 'બુરંજી' નામની અત્યંત મૂલ્યવાન ઐતિહાસિક કૃતિનું સર્જન પહેલાં પોતાની અહોમ ભાષામાં અને ત્યારબાદ આસામી ભાષામાં કર્યું હતું.
(4) ગોંડલોકોનો ઈતિહાસ અહોમ લોકોથી કેવી રીતે અલગ હતો ?
જવાબ - 4 : ગોંડ અને અહોમ લોકોના ઇતિહાસ વચ્ચે નીચે મુજબના તફાવતો હતા :
• મૂળ અને વસવાટ : ગોંડ લોકો ભારતના મધ્ય ભાગમાં આવેલા ગોંડવાના વિશાળ વનપ્રદેશમાં સદીઓથી વસતા હતા, જ્યારે અહોમ લોકો 13મી સદીમાં હાલના મ્યાનમારથી સ્થળાંતરિત થઈને અસમની બ્રહ્મપુત્ર નદીની ખીણમાં આવીને વસ્યા હતા.
• રાજ્યવ્યવસ્થા : ગોંડ રાજ્ય ગઢ, ચોર્યાસી અને બારહોતો જેવા વહીવટી એકમોમાં વહેંચાયેલું હતું અને તેઓ હાથીઓના વેપાર દ્વારા ધનવાન બન્યા હતા. જ્યારે અહોમ રાજ્ય બળજબરીપૂર્વકના શ્રમ એટલે કે 'પાઈક' પ્રથા પર આધારિત હતું અને તેમનો સમાજ 'ખેલ' નામના કુળોમાં વહેંચાયેલો હતો.
• તકનીકી ક્ષમતા : અહોમ લોકો 17મી સદીમાં દારૂગોળો અને તોપો બનાવવાની અદ્યતન ટેકનોલોજી ધરાવતા હતા, જેવી સૈન્ય તકનીક ગોંડ લોકો પાસે ન હતી.
✦ પ્રવૃત્તિઓ (Activities) ✦
1. આ પ્રકરણમાં દર્શાવેલ જનજાતિઓનું સ્થાન ભારતના નકશામાં દર્શાવો. કોઈ પણ બે જનજાતિઓની તેમની આજીવિકા તેમજ તેમની ભૌગોલિક વિશેષતા અને પર્યાવરણની અનુકૂળતા સંદર્ભે ચર્ચા કરો.
જવાબ :
• નકશામાં સ્થાન : ખોખર/ગખ્ખર (પંજાબ), બલોચ (ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારત), ગદ્દી (હિમાચલ પ્રદેશ), ભીલ (ગુજરાત, રાજસ્થાન અને મધ્યપ્રદેશ), ગોંડ (છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ), અહોમ (અસમ), સંથાલ અને મુંડા (ઝારખંડ અને ઓડિશા).
• બે જનજાતિઓની વિશેષતા :
1. ભીલ જનજાતિ : પશ્ચિમ અને મધ્ય ભારતના પર્વતીય અને વન વિસ્તારોમાં રહેતી આ પ્રજા ધનુષ્યબાણ ચલાવવામાં નિપુણ હતી. તેઓ વનપેદાશો અને ખેતી દ્વારા આજીવિકા મેળવી કુદરતી ઢોળાવો પર જીવન વિતાવતા.
2. અહોમ જનજાતિ : અસમની પુષ્કળ વરસાદવાળી બ્રહ્મપુત્રા ખીણમાં વસવાટ કરતા હોવાથી તેઓ ચોખાની વિશિષ્ટ પદ્ધતિથી ખેતી કરતા અને વાંસ તથા લાકડાના મકાનો બનાવી પૂર સામે રક્ષણ મેળવતા.
2. હાલની સરકાર દ્વારા આદિવાસીઓ સંદર્ભે ઘડવામાં આવેલ નીતિઓ વિશે જાણો અને તે સંદર્ભે ચર્ચાનું આયોજન કરો.
જવાબ : સરકારી યોજનાઓ અને નીતિઓ :
(1) શિક્ષણ માટે સુવિધા : આદિવાસી વિસ્તારોમાં આશ્રમશાળાઓ, કન્યા સાક્ષરતા નિવાસી શાળાઓ અને એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ શાળાઓ (EMRS) ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
(2) વન અધિકાર અધિનિયમ (FRA) : જંગલ જમીન અને ગૌણ વનપેદાશો પર આદિવાસીઓના પરંપરાગત અધિકારોને કાયદાકીય રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે.
(3) વનધન વિકાસ કેન્દ્રો : આદિવાસીઓ દ્વારા એકત્રિત થતી વનપેદાશો (મધ, ગુંદર, આંબળા, મહુડા) નું યોગ્ય મૂલ્યવર્ધન કરી તેમને ટેકાના ભાવે વેચાણની સુવિધા અપાય છે.
(4) આરોગ્ય અને આવાસ : સિકલસેલ એનિમિયા નાબૂદી અભિયાન તેમજ પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના હેઠળ પાકા મકાનોની સહાય આપવામાં આવે છે.
إرسال تعليق