GSEB Std 7 Social Science Chapter 6 Vicharti ane Vimukta Jatiyo Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 6 "વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓ" ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓનું જીવન, દેવીપૂજક, વણજારા, નટ, બજાણિયા, કાંગસિયા, સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો તેમજ પાઠ્યપુસ્તકની તમામ પ્રવૃત્તિઓનું વિસ્તૃત સોલ્યુશન સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 6 IMP Notes) ✦
- વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિઓનો ઐતિહાસિક સંદર્ભ : અંગ્રેજ સરકારે ૧૮૫૭ના સ્વાતંત્ર્ય સંગ્રામમાં આ જાતિઓની ભૂમિકા જોઈને ૧૮૭૧માં 'ક્રિમિનલ ટ્રાઇબ્ઝ એક્ટ-૧૮૭૧' કાયદો બનાવી આ જાતિઓ પર ખોટો આરોપ મૂકી ગુનેગાર સમુદાય જાહેર કર્યા હતા. ભારત સરકારે આઝાદી પછી ઈ.સ. ૧૯૫૨માં આ કાયદો રદ કરી તેમને 'વિમુક્ત જાતિઓ' તરીકે સન્માનભર્યું સ્થાન આપ્યું.
- ગુજરાતમાં જાતિઓનું વર્ગીકરણ : ગુજરાતમાં વર્ષ ૨૦૨૦ સુધીની યાદી મુજબ ૨૮ જાતિઓ વિચરતી જાતિઓમાં અને ૧૨ જાતિઓ વિમુક્ત જાતિઓમાં સમાવિષ્ટ છે.
- જીવનશૈલી અને વિનિમય : આ જાતિઓ એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે સતત ભ્રમણ કરીને વન્ય સંસાધનો, પશુપાલન અને નાના-મોટા વ્યવસાયોથી ગુજરાન ચલાવતી. તેઓ સ્થાયી ખેડૂતો પાસેથી અનાજ, કપડાં અને વાસણોના બદલામાં ઊન, ઘી જેવી વસ્તુઓ આપીને વસ્તુ-વિનિમય (બાર્ટર સિસ્ટમ) કરતી હતી.
- ભારત અને ગુજરાતની મુખ્ય જાતિઓ :
• ભારતમાં અઘોરી, બહુરૂપી, વણજારા, સાન્સી, કંજર, પારધી, કોટવાળિયા વગેરે વિચરતી જાતિઓ છે.
• ગુજરાતમાં વિચરતી જાતિઓમાં બજાણિયા, ગારુડી, વાંસફોડા, ભવૈયા, રાવળ, કાંગસિયા, સલાટ વગેરે છે.
• ગુજરાતમાં વિમુક્ત જાતિઓમાં દેવીપૂજક, છારા, ડફેર, મિયાણા, વાઘેર, સંધી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. - દેવીપૂજક સમુદાય : ગુજરાતમાં વિમુક્ત જાતિઓ પૈકી મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં વસવાટ કરે છે. તેઓ શાકભાજી ઉત્પાદન, વેચાણ અને પરંપરાગત વ્યવસાયો કરે છે. તેમના આંતરિક સામાજિક વિવાદો અદાલતોમાં જવાને બદલે જ્ઞાતિપંચ લવાદ દ્વારા શાંતિપૂર્ણ રીતે ઉકેલાય છે.
- વણજારા (ટાંડું) : વિચરતી જાતિઓમાં વણજારા સૌથી અગત્યના વેપારી સમુદાય હતા. તેમની પોઠોના સમૂહને 'વણજાર' કે 'ટાંડું' કહેવામાં આવતું. અલાઉદ્દીન ખલજી દિલ્હીના બજારો સુધી અનાજ લાવવા-લઈ જવા તેમનો ઉપયોગ કરતો. જહાંગીરે પણ બળદો પર અનાજ લાદી શહેરોમાં વેચવાના તેમના કામની નોંધ કરી છે. યુદ્ધ સમયે તેઓ મુઘલ સેના માટે અનાજ પહોંચાડતા હતા. તેઓ ભારત અને વિશ્વ વચ્ચે વેપારની અગત્યની કડી સમાન હતા.
- નટ અને બજાણિયા : તેઓ અંગકરતબની કલાઓમાં કુશળ હતા. દોરડા કે લાકડી પર ચાલવું, જાદુ કરવા અને વિવિધ ખેલ બતાવીને લોકોનું મનોરંજન કરતા હતા.
- કાંગસિયા : તેઓ કાંસકી અને સૌંદર્ય-પ્રસાધનોના વેચાણ સાથે સંકળાયેલા હતા. તેઓ કબીલાપ્રથા જેવું સમૂહજીવન જીવતા હતા.
- સરકારી ઉત્થાન યોજનાઓ : કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારે તેમને મુખ્ય પ્રવાહમાં લાવવા માટે શિક્ષણ, આવાસ, સ્વાસ્થ્ય, આશ્રમશાળાઓ, છાત્રાલયો અને કલ્યાણકારી ધિરાણ યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 6 Swadhyay Solution) ✦
1. યોગ્ય જોડકાં જોડો :
| વિભાગ - અ | વિભાગ - બ |
|---|---|
| (1) કાંગસિયા | (F) સૌંદર્ય-પ્રસાધનોનું વેચાણ |
| (2) વિચરતી જાતિઓ | (A) ભવૈયા, ગારુડી, વાંસફોડા |
| (3) વણજારા | (D) અનાજ અને ચીજવસ્તુઓની હેરફેર |
| (4) દેવીપૂજક | (B) જ્ઞાતિપંચ લવાદની પ્રભાવી ભૂમિકા |
| (5) વિમુક્ત જાતિઓ | (C) મિયાણા, વાઘેર, ડફેર |
2. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) એક સ્થાનથી બીજા સ્થાને સતત ફરતી રહેતી જાતિઓને વિચરતી કે વિમુક્ત જાતિઓ કહેવામાં આવતી.
(2) વિચરતી અને વિમુક્ત જાતિનાં બાળકોના અભ્યાસ માટે આશ્રમશાળાઓ અને છાત્રાલયો ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.
(3) પોઠનો સમૂહ વણજાર (ટાંડું) તરીકે ઓળખાતો.
3. વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :
(1) વિચરતી જાતિના લોકો માટે સરકારે ગૃહધિરાણ યોજનાઓ જાહેર કરી છે. ➔ સાચું (True)
(2) ગુજરાતમાં નટ, બજાણિયા, કાંગસિયા જેવી વિચરતી વિમુક્ત જાતિઓ વસે છે. ➔ સાચું (True)
(3) નટ બજાણિયા નેસમાં રહે છે. ➔ ખોટું (False) (માલધારીઓ નેસમાં રહે છે, નટ-બજાણિયા સતત સ્થળાંતર કરતા રહે છે)
(4) શાહજહાંએ તેનાં લખાણોમાં વણજારાઓના કાર્યનો ઉલ્લેખ કર્યો છે. ➔ ખોટું (False) (બાદશાહ જહાંગીરે પોતાના સંસ્મરણોમાં ઉલ્લેખ કર્યો છે)
4. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) વિચરતી જાતિના પશુપાલકો અને સ્થાયી ખેડૂતો વચ્ચે કયા પ્રકારનો વિનિમય થતો હતો ? શા માટે ?
જવાબ - 1 : વિચરતી જાતિના પશુપાલકો પાસે ઘેટાં-બકરાં, ગાય, ભેંસ અને ઊંટ જેવાં પશુઓ પુષ્કળ હતાં. તેઓ સ્થાયી ખેડૂતોને ઊન, ઘી, દૂધ, ચામડું અને પશુઓ આપતા હતા; તેના બદલામાં સ્થાયી ખેડૂતો પાસેથી અનાજ, કપડાં, વાસણો અને અન્ય ઘરવપરાશની ચીજવસ્તુઓ મેળવતા હતા. પશુપાલકો પાસે ખેતીલાયક જમીન ન હોવાથી અનાજ મેળવવા અને ખેડૂતોને પશુ પેદાશોની જરૂર હોવાથી બંને વચ્ચે આ વસ્તુ-વિનિમય થતો હતો.
(2) સરકાર દ્વારા વિચરતી વિમુક્ત જાતિઓના વિકાસ અને ઉત્થાન માટે કરેલા પ્રયત્નો જણાવો.
જવાબ - 2 : સરકાર દ્વારા નીચે મુજબના કલ્યાણકારી પગલાં લેવામાં આવ્યા છે :
(1) ઈ.સ. ૧૯૫૨માં બ્રિટિશ સમયના કાળા કાયદામાંથી તેમને મુક્ત કરી બંધારણીય અધિકારો આપવામાં આવ્યા.
(2) આ જાતિઓને અતિ પછાત વર્ગમાં મૂકીને તેમના સર્વાંગી વિકાસ માટે ખાસ યોજનાઓ બનાવી સ્થાયી થવા માટે પ્લોટ અને પાકા મકાનોની સહાય અપાઈ.
(3) તેમનાં બાળકોના શિક્ષણ માટે ખાસ આશ્રમશાળાઓ અને છાત્રાલયો શરૂ કરવામાં આવ્યા.
(4) પરંપરાગત કૌશલ્યો ધરાવતા લોકોને રોજગારી અને વ્યવસાય માટે ખાસ તાલીમ અને સસ્તા વ્યાજે લોન-ધિરાણ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
(3) નટ લોકો દ્વારા ક્યાં ક્યાં કરતબો કરી લોકોનું મનોરંજન કરવામાં આવે છે ?
જવાબ - 3 : નટ અને બજાણિયા અદ્ભુત અંગકરતબોના જાણકાર હોય છે. તેઓ ઊંચા વાંસ પર દોરડું બાંધી તેના પર સંતુલન રાખીને ચાલવું, લાકડીના ટેકે ચાલવું, નાના વર્તુળાકાર ચક્રમાંથી શરીર પસાર કરવું, પલટી મારવી, હાથચાલાકીના જાદુ કરવા જેવા જોખમી શારીરિક ખેલ બતાવીને ગામડાં અને શહેરોમાં લોકોનું મનોરંજન કરતા હતા.
(4) વણજારા અર્થતંત્ર માટે કેવી રીતે મહત્ત્વપૂર્ણ હતા ?
જવાબ - 4 : વણજારાઓ પ્રાચીન અને મધ્યકાલીન ભારતીય અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ સમાન હતા :
(1) તેઓ અનાજ અને જીવનજરૂરી સામાન ગામડાંઓમાંથી લાદીને શહેરો અને મોટા વેપારી મથકો સુધી પહોંચાડતા હતા.
(2) સુલતાન અલાઉદ્દીન ખલજીના સમયમાં દિલ્હીના બજારો સુધી અનાજ પહોંચાડવાની મુખ્ય જવાબદારી વણજારાઓની હતી.
(3) યુદ્ધ સમયે હજારો બળદોની પોઠ દ્વારા મુઘલ સૈન્ય માટે અનાજ અને રસદ પહોંચાડવાનું કામ તેઓ કરતા હતા.
(4) તેઓ મધ્ય એશિયાથી વિવિધ ચીજવસ્તુઓ ભારતમાં લાવતા અને ભારતની વસ્તુઓ બહાર લઈ જતા. આમ, વણજારા ભારત અને વિશ્વના વેપાર વચ્ચે એક મહત્વની કડી સમાન હતા.
إرسال تعليق