GSEB Std 8 Science Chapter 4 Dahan ane Jyot Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 4 "દહન અને જ્યોત" (Combustion and Flame) ના પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), દહનના પ્રકારો, જ્યોતનું બંધારણ, કેલરી મૂલ્ય, સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો (Swadhyay Solution) તેમજ વિસ્તૃત પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 4 IMP Notes) ✦
- દહન (Combustion) : જે રાસાયણિક પ્રક્રિયા દરમિયાન પદાર્થ ઑક્સિજન (Oxygen) સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઉષ્મા અને ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે છે તેને દહન કહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, હવામાં મૅગ્નેશિયમની પટ્ટીનું સળગવું કે કોલસાનું દહન.
- દહનશીલ પદાર્થો (Combustible Substances) / બળતણ (Fuel) : જે પદાર્થનું દહન થઈ શકે તેને દહનશીલ પદાર્થ અથવા બળતણ કહે છે. બળતણ ઘન (લાકડું, કોલસો), પ્રવાહી (કેરોસીન, પેટ્રોલ) કે વાયુ (LPG, CNG) સ્વરૂપે હોઈ શકે છે.
- અદહનશીલ પદાર્થો (Non-combustible Substances) : જે પદાર્થો સામાન્ય સંજોગોમાં સળગતા નથી તેને અદહનશીલ પદાર્થો કહે છે. જેમ કે લોખંડની ખીલી, કાચ, પથ્થરનો ટુકડો.
- શરીરનું બળતણ : આપણા શરીરમાં લીધેલો ખોરાક ઑક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને શક્તિ (ઊર્જા) મુક્ત કરે છે, તેથી ખોરાક એ માનવ શરીર માટેનું કુદરતી બળતણ છે.
- દહન માટેની અનિવાર્ય શરતો : દહન થવા માટે (1) બળતણ (દહનશીલ પદાર્થ), (2) હવા (ઑક્સિજનનો પુરવઠો) અને (3) ગરમી (તાપમાન જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચાડવા) જરૂરી છે. ચીમનીમાં હવા ન મળતાં મીણબત્તી બુઝાઈ જાય છે તે સાબિત કરે છે કે દહન માટે હવા અનિવાર્ય છે.
- જ્વલનબિંદુ (Ignition Temperature) : જે નીચામાં નીચા તાપમાને કોઈ પદાર્થ સળગવા લાગે છે, તે તાપમાનને તે પદાર્થનું જ્વલનબિંદુ કહે છે. કોઈપણ દહનશીલ પદાર્થ ત્યાં સુધી સળગતો નથી જ્યાં સુધી તેનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુથી નીચું હોય.
- જ્વલનશીલ પદાર્થો (Inflammable Substances) : જે પદાર્થોનું જ્વલનબિંદુ ખૂબ નીચું હોય અને જ્યોત વડે ત્વરિત આગ પકડી લેતા હોય તેને જ્વલનશીલ પદાર્થો કહે છે. દા.ત., પેટ્રોલ, આલ્કોહોલ, પ્રવાહીકૃત પેટ્રોલિયમ વાયુ (LPG).
- પેપર કપમાં પાણી ગરમ કરવું : પાણી ભરેલા કાગળના કપને ગરમ કરતાં કાગળ સળગતો નથી, કારણ કે કાગળને મળતી ઉષ્મા 'ઉષ્માવહન' (Heat conduction) દ્વારા પાણી મેળવી લે છે, જેથી કાગળ તેના જ્વલનબિંદુ સુધી પહોંચતો નથી.
- દીવાસળીનો ઇતિહાસ (History of Matchstick) : પ્રાચીન ઇજિપ્તમાં પાઇનવુડના ટુકડાને સલ્ફરમાં ડૂબાડીને વાપરતા. આધુનિક સલામત દીવાસળીના માથા પર એન્ટિમની ટ્રાઇસલ્ફાઇડ (Antimony trisulphide) અને પોટેશિયમ ક્લોરેટ (Potassium chlorate) હોય છે, જ્યારે ઘસવાની સપાટી પર કાચનો ભૂકો અને લાલ ફોસ્ફરસ (Red phosphorus) હોય છે. ઘર્ષણથી લાલ ફોસ્ફરસ સફેદ ફોસ્ફરસમાં ફેરવાઈ દહન શરૂ કરે છે.
- આગનું નિયંત્રણ (Fire Control) : આગ નિયંત્રિત કરવા માટે કાં તો હવા (ઑક્સિજન) નો સંપર્ક કાપી નાખવો પડે અથવા બળતણનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ કરતાં નીચું લાવવું પડે.
- અગ્નિશામક (Fire Extinguisher) : કાગળ કે લાકડાની આગ ઓલવવા પાણી શ્રેષ્ઠ છે. પરંતુ વિદ્યુતના ઉપકરણો અને તેલ/પેટ્રોલની આગ પર પાણી ન વપરાય (પાણી વિદ્યુતનું વાહક છે અને તેલ કરતાં ભારે હોવાથી નીચે બેસી જાય છે). વિદ્યુત અને પેટ્રોલની આગ માટે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ઉત્તમ અગ્નિશામક છે, કારણ કે તે ઑક્સિજન કરતાં ભારે હોવાથી આગને ધાબળાની જેમ લપેટી લે છે. બેકિંગ સોડા કે પોટેશિયમ બાયકાર્બોનેટનો સૂકો પાવડર પણ ગરમીથી CO₂ મુક્ત કરે છે.
- દહનના પ્રકારો (Types of Combustion) :
• ઝડપી દહન (Rapid Combustion) : પદાર્થ ઝડપથી સળગીને ઉષ્મા અને પ્રકાશ ઉત્પન્ન કરે. દા.ત., ગેસ સ્ટવ ચાલુ કરતાં રસોઈ ગેસનું સળગવું.
• સ્વયંસ્ફૂરિત દહન (Spontaneous Combustion) : કોઈ પણ દેખીતા કારણ વગર પદાર્થ અચાનક ભડકો થઈ સળગી ઊઠે. દા.ત., ફોસ્ફરસનું ઓરડાના તાપમાને સળગવું કે કોલસાની ખાણમાં કોલસાના ભૂકાનું દહન.
• વિસ્ફોટ (Explosion) : ગરમી, પ્રકાશ અને મોટા અવાજ સાથે ત્વરિત થતી પ્રક્રિયા જેમાં મોટા જથ્થામાં વાયુ મુક્ત થાય. દા.ત., ફટાકડાનું ફૂટવું. - જ્યોતનું બંધારણ (Structure of Flame) : જે પદાર્થનું દહન દરમિયાન બાષ્પીભવન થાય તે જ્યોત આપે છે (મીણ, કેરોસીન). કોલસાનું બાષ્પીભવન ન થતું હોવાથી તે જ્યોત આપતો નથી. મીણબત્તીની જ્યોતના ત્રણ મુખ્ય ભાગો છે :
1. સૌથી બહારનો વિસ્તાર (Outer zone) : સંપૂર્ણ દહનવાળો, ભૂરો રંગ, સૌથી વધુ ગરમ ભાગ (અપ્રકાશિત). સોની સોનું-ચાંદી પીગળાવવા આ ભાગનો ઉપયોગ કરે છે.
2. મધ્યનો વિસ્તાર (Middle zone) : અપૂર્ણ દહનવાળો, પીળો રંગ, પ્રકાશિત, મધ્યમ ગરમ (દહન ન પામેલા કાર્બન કણોને લીધે પીળો દેખાય છે).
3. સૌથી અંદરનો વિસ્તાર (Innermost zone) : દહન ન થયેલી મીણની વરાળવાળો, કાળો રંગ, સૌથી ઓછો ગરમ ભાગ. - આદર્શ બળતણ (Ideal Fuel) : જે સસ્તું, સરળતાથી પ્રાપ્ત, મધ્યમ દરે સળગતું, ઊંચી ઉષ્મા આપતું અને કોઈ પ્રદૂષણ કે રાખ ન છોડતું હોય તેને આદર્શ બળતણ કહે છે.
- કેલરી મૂલ્ય (Calorific Value) : 1 કિગ્રા બળતણનું સંપૂર્ણ દહન થવાથી ઉત્પન્ન થતાં ઉષ્મા ઊર્જાના જથ્થાને તેનું કેલરી મૂલ્ય કહે છે. તેનો એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિગ્રા (kJ/kg) છે. (હાઇડ્રોજનનું કેલરી મૂલ્ય સૌથી વધુ 1,50,000 kJ/kg છે).
- દહનથી થતી હાનિકારક અસરો :
• અદહન પામેલા કાર્બન કણો શ્વાસના રોગો જેવા કે અસ્થમા (દમ) પ્રેરે છે.
• અપૂરતા દહનથી અત્યંત ઝેરી કાર્બન મોનોક્સાઇડ (CO) બને છે, જે બંધ રૂમમાં સૂતેલા વ્યક્તિનું મૃત્યુ કરી શકે છે.
• વધતો કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming) વધારે છે, જેનાથી હિમનદીઓ પીગળે છે.
• સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ (SO₂) અને નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ વરસાદના પાણીમાં ભળી એસિડ વર્ષા (Acid Rain) લાવે છે, જે ખેતીના પાક, જમીન અને ઇમારતોને નુકસાન કરે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 4 Swadhyay Solution) ✦
1. જે શરતો હેઠળ દહન થઈ શકે છે, તેની યાદી બનાવો.
જવાબ : દહન થવા માટે નીચેની શરતો જરૂરી છે :
(1) દહનશીલ પદાર્થ (બળતણ) ની હાજરી : જે પદાર્થનું દહન થવાનું હોય તે ઉપલબ્ધ હોવો જોઈએ.
(2) હવા (ઑક્સિજન) નો પુરવઠો : દહનની ક્રિયા ચાલુ રાખવા માટે સતત ઑક્સિજન મળવો જોઈએ.
(3) જ્વલનબિંદુ સુધીનું તાપમાન : પદાર્થને તેના જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ કરવો અનિવાર્ય છે.
2. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) લાકડું અને કોલસાના દહનથી હવા પ્રદૂષિત થાય છે.
(b) LPG (અથવા કેરોસીન) એ ઘરમાં વપરાતું એક પ્રવાહી બળતણ છે.
(c) બળતણ સળગે તે પહેલાં તેને તેનાં જ્વલનબિંદુ સુધી ગરમ કરવું અનિવાર્ય છે.
(d) તેલથી લાગેલી આગને પાણી વડે નિયંત્રણ કરી શકાય નહીં.
3. વાહનોમાં CNG વાપરવાથી કઈ રીતે આપણા શહેરોમાં પ્રદૂષણમાં ઘટાડો થયો છે, તે સમજાવો.
જવાબ :
(1) પેટ્રોલ અને ડીઝલના દહનથી સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ, નાઇટ્રોજન ઓક્સાઇડ અને અદહન પામેલા કાર્બન કણો જેવા ઝેરી પ્રદૂષકો હવામાં ભળે છે.
(2) CNG (કોમ્પ્રેસ્ડ નેચરલ ગેસ) એક સ્વચ્છ બળતણ છે. તેનું સંપૂર્ણ દહન સરળતાથી થાય છે અને તે ધુમાડો કે ઝેરી વાયુઓ ખૂબ જ નહિવત્ પ્રમાણમાં ઉત્પન્ન કરે છે.
(3) વાહનોમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના સ્થાને CNG નો વપરાશ વધવાથી શહેરોમાં હવાનું પ્રદૂષણ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યું છે.
4. બળતણ તરીકે LPG અને લાકડાની સરખામણી કરો.
| LPG | લાકડું |
|---|---|
| 1. કેલરી મૂલ્ય ઘણું ઊંચું (55,000 kJ/kg) છે. | 1. કેલરી મૂલ્ય ઓછું (17,000 થી 22,000 kJ/kg) છે. |
| 2. દહન દરમિયાન ધુમાડો કે પ્રદૂષણ થતું નથી. | 2. સળગતી વખતે ખૂબ ધુમાડો થાય છે જે શ્વાસના રોગ કરે છે. |
| 3. દહન બાદ કોઈ રાખ કે અવશેષ રહેતો નથી. | 3. દહન બાદ રાખ જેવા અવશેષો બાકી રહે છે. |
| 4. સંગ્રહ અને પરિવહન સિલિન્ડર દ્વારા સરળ બને છે. | 4. સંગ્રહ માટે વધુ જગ્યા જોઈએ અને પરિવહન મુશ્કેલ છે. |
| 5. તેનાથી વૃક્ષો કપાતા અટકે છે. | 5. તેના ઉપયોગ માટે વૃક્ષો કાપવા પડે છે (વનનાબૂદી થાય છે). |
5. કારણો આપો :
(a) વિદ્યુતના ઉપકરણો સાથે સંકળાયેલી આગને નિયંત્રિત કરવા પાણી વપરાતું નથી.
જવાબ : સામાન્ય પાણી વિદ્યુતનું સુવાહક છે. જો વિદ્યુતના સાધનોની આગ પર પાણી રેડવામાં આવે તો આગ ઓલવનાર વ્યક્તિના શરીરમાં વિદ્યુતપ્રવાહ વહી શકે છે અને તેને જીવલેણ ઇલેક્ટ્રિક શૉક લાગવાનો મોટો ખતરો રહે છે. તેથી પાણી વપરાતું નથી.
(b) લાકડા કરતાં LPG એ ઘરવપરાશનું વધુ સારું બળતણ છે.
જવાબ : લાકડાનું કેલરી મૂલ્ય ઓછું છે, તે સળગતાં પુષ્કળ ધુમાડો અને રાખ ઉત્પન્ન કરે છે. જ્યારે LPG નું કેલરી મૂલ્ય ઊંચું છે, તે ઝડપથી અને ધુમાડા વિના સળગે છે અને કોઈ અવશેષ છોડતો નથી. તેથી ઘરવપરાશ માટે LPG વધુ સારું બળતણ છે.
(c) કાગળ પોતે સરળતાથી આગ પકડી લે છે, પરંતુ ઍલ્યુમિનિયમનાં પાઈપ ફરતે વીંટાળેલો કાગળનો ટુકડો જલદીથી સળગતો નથી.
જવાબ : કાગળનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોવાથી તે ઝડપથી સળગે છે. પરંતુ જ્યારે કાગળને ઍલ્યુમિનિયમની પાઇપ પર વીંટાળવામાં આવે છે ત્યારે ઍલ્યુમિનિયમ ઉષ્માનું ઉત્તમ વાહક હોવાથી કાગળને મળતી ગરમી ઝડપથી ધાતુમાં વહન પામી જાય છે. આથી કાગળ તેનું જ્વલનબિંદુ પ્રાપ્ત કરી શકતો નથી અને સળગતો નથી.
6. મીણબત્તીની જ્યોતની નામનિર્દેશવાળી આકૃતિ દોરો.
જવાબ : મીણબત્તીની જ્યોતના મુખ્ય ત્રણ ભાગો નીચે મુજબ છે :
• સૌથી બહારનો વિસ્તાર : સંપૂર્ણ દહનવાળો વિસ્તાર (ભૂરો રંગ) - સૌથી વધુ ગરમ ભાગ.
• મધ્યનો વિસ્તાર : અપૂર્ણ દહનવાળો વિસ્તાર (પીળો રંગ / પ્રકાશિત ભાગ) - મધ્યમ ગરમ ભાગ.
• સૌથી અંદરનો વિસ્તાર : દહન ન થયેલી મીણની વરાળવાળો વિસ્તાર (કાળો રંગ) - સૌથી ઓછો ગરમ ભાગ.
(વિદ્યાર્થીઓએ આ વિસ્તારો દર્શાવતી રેખાકૃતિ નોટબુકમાં દોરી નામનિર્દેશ કરવો.)
7. બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવા માટેનો એકમ જણાવો.
જવાબ : બળતણનું કેલરી મૂલ્ય દર્શાવવા માટેનો એકમ કિલોજૂલ પ્રતિ કિલોગ્રામ (kJ/kg) છે.
8. CO₂ કઈ રીતે આગને નિયંત્રિત કરવા માટે વપરાય છે, તે સમજાવો.
જવાબ :
(1) કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ ઑક્સિજન કરતાં ભારે હોવાથી આગની આસપાસ ધાબળાની માફક ફેલાઈ જાય છે, જેથી બળતણ અને હવા વચ્ચેનો સંપર્ક કપાઈ જાય છે.
(2) સિલિન્ડરમાંથી બહાર છોડવામાં આવતાં પ્રવાહી CO₂ ઝડપથી વાયુરૂપમાં વિસ્તરે છે અને ખૂબ ઠંડો થાય છે, જેનાથી બળતણનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુથી નીચું આવી જાય છે.
(3) આ રીતે ઑક્સિજન કાપવા અને તાપમાન ઘટાડવા બંને કારણોથી CO₂ આગને અસરકારક રીતે ઓલવી નાખે છે.
9. લીલાં પાંદડાંનાં ઢગલાને સળગાવવો અઘરો છે, પરંતુ સૂકા પાંદડાં સરળતાથી આગ પકડી લે છે. – સમજાવો.
જવાબ : લીલા પાંદડામાં પાણી અને ભેજનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે. તેને સળગાવતાં અપાતી ઉષ્મા ભેજના બાષ્પીભવનમાં વપરાઈ જાય છે, જેથી પાંદડાનું તાપમાન તેના જ્વલનબિંદુ સુધી જલદી પહોંચતું નથી. જ્યારે સૂકા પાંદડામાં ભેજ હોતો નથી અને તેનું જ્વલનબિંદુ નીચું હોવાથી સહેજ ગરમી મળતાં તે સરળતાથી સળગી ઊઠે છે.
10. સોનું અને ચાંદી પીગાળવા માટે સોની મીણબત્તીની જ્યોતના કયા વિસ્તારનો ઉપયોગ કરે છે અને શા માટે ?
જવાબ : સોની મીણબત્તીની જ્યોતના સૌથી બહારના અપ્રકાશિત (ભૂરા) વિસ્તારનો ઉપયોગ કરે છે.
કારણ : જ્યોતનો સૌથી બહારનો ભાગ સંપૂર્ણ દહન પામતો હોવાથી તે જ્યોતનો સર્વોચ્ચ તાપમાન ધરાવતો અને સૌથી ગરમ ભાગ છે. સોનું અને ચાંદી ઊંચા ગલનબિંદુ ધરાવતી ધાતુઓ હોવાથી તેને પીગળાવવા માટે વધુ ગરમીની જરૂર પડે છે, જે ફૂંકણી વડે આ વિસ્તારમાંથી સરળતાથી મળે છે.
11. એક પ્રયોગમાં 4.5 કિગ્રા બળતણનું સંપૂર્ણ દહન કરવામાં આવ્યું. તેમાંથી ઉત્પન્ન થતી ઉષ્મા 180,000 kJ નોંધાઈ. બળતણનું કેલરી મૂલ્ય શોધો.
જવાબ :
બળતણનું દળ = 4.5 kg
ઉત્પન્ન થયેલી ઉષ્મા ઊર્જા = 1,80,000 kJ
સૂત્ર : કેલરી મૂલ્ય = કુલ ઉષ્મા ઊર્જા (kJ) / બળતણનું દળ (kg)
= 1,80,000 kJ / 4.5 kg
= 40,000 kJ/kg
આમ, તે બળતણનું કેલરી મૂલ્ય 40,000 kJ/kg થાય.
12. શું કાટ લાગવાની ક્રિયાને દહન કહી શકાય ? – ચર્ચા કરો.
જવાબ : હા, કાટ લાગવાની ક્રિયાને એક પ્રકારનું ધીમું દહન (Slow Combustion) કહી શકાય.
ચર્ચા : દહનની વ્યાખ્યા મુજબ પદાર્થ ઑક્સિજન સાથે પ્રક્રિયા કરીને ઉષ્મા ઉત્પન્ન કરે છે. લોખંડને કાટ લાગવાની ક્રિયામાં પણ લોખંડ હવામાંના ઑક્સિજન અને ભેજ સાથે ધીમી રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરી આયર્ન ઑક્સાઇડ બનાવે છે અને અલ્પ માત્રામાં ઉષ્મા મુક્ત થાય છે. તેમાં જ્યોત કે પ્રકાશ પેદા થતો નથી, છતાં તે ઑક્સિડેશન હોવાથી તેને ધીમું દહન ગણી શકાય.
13. આબિદા અને રમેશ એક પ્રયોગ કરી રહ્યા હતાં. જેમાં પાણીને બીકરમાં ગરમ કરવાનું હતું. આબિદાએ બીકરને વાટની નજીક મીણબત્તીની જ્યોતનાં પીળા ભાગમાં રાખ્યું. રમેશે બીકરને જ્યોતનાં સૌથી બહારનાં ભાગમાં રાખ્યું. કોનું પાણી ઓછા સમયમાં ગરમ થઈ જશે ?
જવાબ : રમેશનું પાણી ઓછા સમયમાં ગરમ થઈ જશે.
સમજૂતી : મીણબત્તીની જ્યોતનો સૌથી બહારનો ભાગ સંપૂર્ણ દહનવાળો હોવાથી તે જ્યોતનો સૌથી વધુ ગરમ ભાગ છે. રમેશે બીકરને આ ભાગમાં રાખ્યું હોવાથી તેને સૌથી વધુ ઉષ્મા મળશે. જ્યારે આબિદાએ બીકરને પીળા (મધ્ય) ભાગમાં રાખ્યું હતું જે મધ્યમ ગરમ ભાગ છે, તેથી રમેશનું પાણી વહેલું ગરમ થશે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. તમારા વિસ્તારમાં ઉપલબ્ધ હોય તેવા જુદા જુદા બળતણનું સર્વેક્ષણ કરો. તેમની પ્રતિ કિલોગ્રામ કિંમત શોધી કાઢો તથા એક ચાર્ટ પર કોષ્ટક બનાવી વિવિધ બળતણમાંથી પ્રતિ 1 રૂપિયામાં કેટલાં kJ ઊર્જા મળે છે તે દર્શાવો.
| બળતણ | કેલરી મૂલ્ય (kJ/kg) | અંદાજિત ભાવ (રૂ./kg) | રૂ. 1 દીઠ પ્રાપ્ત ઊર્જા (kJ) |
|---|---|---|---|
| લાકડું | 18,000 | રૂ. 15 | 1,200 kJ |
| કોલસો | 28,000 | રૂ. 35 | 800 kJ |
| LPG | 55,000 | રૂ. 65 | 846 kJ |
| CNG | 50,000 | રૂ. 75 | 667 kJ |
2. તમારી શાળામાં, નજીકની દુકાન કે કારખાનામાં ઉપલબ્ધ હોય તેવા અગ્નિશામકોની સંખ્યા, પ્રકાર અને સ્થાન શોધો. આગ સામે લડવા માટેની આ સંસ્થાઓની તૈયારીઓ વિશે સંક્ષિપ્ત અહેવાલ લખો.
જવાબ : સંક્ષિપ્ત અહેવાલ :
• અગ્નિશામકોની સ્થિતિ : શાળાની પ્રયોગશાળા, કોમ્પ્યુટર લેબ અને મુખ્ય લોબીમાં લાલ રંગના 'ABC ડ્રાય પાવડર' અને 'CO₂' પ્રકારના અગ્નિશામક લગાવેલા છે.
• તૈયારી : સાધનોની એક્સપાયરી તારીખ અને પ્રેશર નિયમિત તપાસવામાં આવે છે. કટોકટીમાં બહાર નીકળવા માટે 'ઇમરજન્સી એક્ઝિટ' ના માર્ગો દર્શાવેલા છે અને શાળામાં વર્ષમાં એક વાર ફાયર સેફ્ટીની મૉક ડ્રિલ યોજવામાં આવે છે.
3. તમારા વિસ્તારનાં 100 ઘરનું સર્વેક્ષણ (survey) કરો. બળતણ તરીકે LPG, કેરોસીન, લાકડું કે છાણાં વાપરતા હોય તેવા ઘરની ટકાવારી જાણો.
| ક્રમ | બળતણનો પ્રકાર | ઘરોની સંખ્યા | ટકાવારી (%) |
|---|---|---|---|
| 1. | LPG / PNG (પાઇપ્ડ ગેસ) | 85 | 85% |
| 2. | કેરોસીન | 5 | 5% |
| 3. | લાકડું / છાણાં | 10 | 10% |
4. ઘરે LPGનો ઉપયોગ કરતા હોય તેવા લોકો સાથે વાત કરો. LPGનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેઓ કઈ સાવધાની વર્તે છે તે જાણો.
જવાબ : LPG વાપરતી વખતે રખાતી સાવચેતીઓ :
(1) રસોઈ થઈ ગયા પછી સિલિન્ડરનું રેગ્યુલેટર હંમેશાં બંધ રાખવું.
(2) ગેસની રબરની નળી (પાઇપ) ISI માર્કાવાળી રાખવી અને સમયસર બદલવી.
(3) ગેસ લીકેજની ગંધ આવે ત્યારે લાઇટ કે સ્વીચ ચાલુ-બંધ ન કરવી અને દીવાસળી ન સળગાવવી.
(4) તરત જ ઘરના બારી-બારણાં ખુલ્લાં કરી દેવાં અને ગેસ એજન્સીનો સંપર્ક કરવો.
(5) સિલિન્ડરને હંમેશાં સીધો અને હવાઉજાસવાળી જગ્યાએ રાખવો.
5. અગ્નિશામકનું મોડેલ બનાવો. બેકિંગ સોડાથી ભરેલી નાની ડિશમાં એક નાની મીણબત્તી અને એક થોડી મોટી મીણબત્તી રાખો. એક મોટા પાત્ર(બાઉલ)માં તળિયે આ ડિશને મૂકો. બંને મીણબત્તી સળગાવો. ત્યારબાદ બેકિંગ સોડાવાળી ડિશમાં વિનેગર રેડો. ફીણયુક્ત પ્રક્રિયાને નિહાળો. મીણબત્તીઓનું શું થાય છે? શા માટે? કયા ક્રમમાં?
જવાબ :
• અવલોકન : બેકિંગ સોડામાં વિનેગર ઉમેરતાં તીવ્ર ઉભરા સાથે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) વાયુ મુક્ત થાય છે.
• ઓલવાવાનો ક્રમ : સૌથી પહેલાં નાની મીણબત્તી ઓલવાશે અને ત્યારબાદ થોડીવારમાં મોટી મીણબત્તી ઓલવાશે.
• કારણ : CO₂ વાયુ ઑક્સિજન કરતાં ભારે હોવાથી તે પાત્રના તળિયે જમા થાય છે અને ધીમે ધીમે સ્તર ઉપર ચડે છે. આથી તળિયે રહેલી નાની મીણબત્તીનો ઑક્સિજન પહેલાં કપાઈ જતાં તે પ્રથમ બુઝાય છે અને પછી સ્તર વધતાં મોટી મીણબત્તી પણ ઓલવાઈ જાય છે.
إرسال تعليق