GSEB Std 8 Science Chapter 5 Vanaspatio ane Pranionu Sanrakshan Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 5 "વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓનું સંરક્ષણ" (Conservation of Plants and Animals) ના તમામ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), વનનાબૂદીની અસરો, અભયારણ્ય અને રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન, રેડ ડેટા બુક, સ્થાનિક અને નાશઃપ્રાય જાતિઓ, સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન તેમજ વિસ્તૃત પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ્સની સરળ સમજૂતી આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 5 IMP Notes) ✦
- વનનાબૂદી અને તેનાં કારણો (Deforestation and Its Causes) : વનનો મોટા પાયે નાશ કરીને પ્રાપ્ત જમીનનો અન્ય હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરવો તેને વનનાબૂદી કહે છે.
• માનવસર્જિત કારણો : ખેતીવાડી માટે જમીન મેળવવી, ઘર તેમજ કારખાનાઓનું બાંધકામ કરવું, લાકડાંમાંથી ફર્નિચર બનાવવું કે બળતણ તરીકે લાકડાંનો ઉપયોગ.
• કુદરતી કારણો : જંગલમાં લાગતી કુદરતી આગ (દાવાનળ - Forest fire) અને ભયંકર દુષ્કાળ (Drought). - વનનાબૂદીનાં ગંભીર પરિણામો (Consequences of Deforestation) :
• પૃથ્વી પર તાપમાન અને પ્રદૂષણમાં વધારો થાય છે.
• વાતાવરણમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ (CO₂) નું પ્રમાણ વધતાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ (Global Warming) થાય છે, કારણ કે CO₂ પૃથ્વીના ઉષ્મીય કિરણોને શોષી રાખે છે.
• ભૂગર્ભ જળની સપાટી નીચે ઊતરી જાય છે અને જળચક્ર ખોરવાતાં વરસાદમાં ઘટાડો થાય છે તથા દુષ્કાળ પડે છે.
• વૃક્ષો ઘટવાથી ભૂમિનું ધોવાણ (Soil erosion) વધે છે. ઉપરનું ફળદ્રુપ સ્તર દૂર થવાથી નીચેના સખત અને ખડકાળ પથ્થરો ખુલ્લા થાય છે અને ધીમે-ધીમે ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાઈ જાય છે, જેને રણનિર્માણ (Desertification) કહે છે.
• જમીનની જળસંગ્રહ ક્ષમતા અને અનુસ્ત્રવણ દરમાં ઘટાડો થવાથી ચોમાસામાં પૂર (Floods) જેવી કુદરતી આફતોનું જોખમ વધે છે. - જીવાવરણ અને જૈવ વિવિધતા (Biosphere and Biodiversity) : જીવાવરણ (Biosphere) એટલે પૃથ્વીનો એ ભાગ જ્યાં સજીવો વસવાટ કરે છે. પૃથ્વી પર જોવા મળતાં વિવિધ પ્રકારના સજીવો, તેમની વચ્ચેના આંતરસંબંધો અને તેમનો પર્યાવરણ સાથેનો સંબંધ એટલે જૈવ વિવિધતા (Biodiversity).
- સુરક્ષિત ક્ષેત્રોના પ્રકારો (Protected Areas) :
1. વન્યજીવ અભયારણ્ય (Wildlife Sanctuary) : એવો વિસ્તાર કે જ્યાં પ્રાણીઓ તેમજ તેમના નિવાસસ્થાનો કોઈપણ પ્રકારની ખલેલ વગર સુરક્ષિત રહે છે. અહીં પશુઓ માટે ઘાસચારો, બળતણ કે ઔષધીય વનસ્પતિ મેળવવાની નિયંત્રિત છૂટછાટ હોય છે.
2. રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (National Park) : સંપૂર્ણ નિવસનતંત્ર (વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, ઐતિહાસિક સ્મારકો) ના રક્ષણ માટેનું આરક્ષિત ક્ષેત્ર, જ્યાં વન્યજીવો મુક્તપણે નિવાસ અને કુદરતી સંસાધનોનો ઉપયોગ કરી શકે. ભારતમાં ૧૦૦ થી વધુ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો આવેલાં છે.
3. જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર (Biosphere Reserve) : જૈવ વિવિધતા અને સાથે સાથે ત્યાં વસતા આદિવાસીઓની પારંપરિક જીવનશૈલીના સંરક્ષણ માટેનો વિશાળ સુરક્ષિત વિસ્તાર. જેમ કે, પંચમઢી જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર, જેમાં સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેમજ બોરી અને પંચમઢી અભયારણ્યો સમાવિષ્ટ છે. - વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Flora and Fauna) : કોઈ ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતી વનસ્પતિઓને તે વિસ્તારની વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) (દા.ત., સાલ, સાગ, આંબો, જાંબુ, હંસરાજ) અને પ્રાણીઓને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna) (દા.ત., ચિંકારા, નીલગાય, ચિત્તલ, દીપડો, વરુ) કહે છે.
- સ્થાનિક જાતિઓ (Endemic Species) : વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની એવી જાતિઓ કે જે કોઈ ચોક્કસ ક્ષેત્રમાં જ વિશિષ્ટ રૂપે જોવા મળે અને અન્ય કોઈ જગ્યાએ કુદરતી રીતે ન મળે તેને સ્થાનિક જાતિ કહે છે. ઉદાહરણ : પંચમઢીમાં સાલ અને જંગલી આંબો (વનસ્પતિ) તથા વિશાળ ઉડતી ખિસકોલી અને જંગલી બળદ (બાયસન).
- જાતિ (Species) : સજીવોની એવી વસ્તીનો સમૂહ કે જે એકબીજા સાથે આંતરપ્રજનન કરીને પ્રજનનક્ષમ સંતતિ ઉત્પન્ન કરવા માટે સક્ષમ હોય.
- નાશઃપ્રાય જાતિઓ (Endangered Species) : જે પ્રાણીઓ કે સજીવોની સંખ્યા નિર્ધારિત સીમાથી એટલી ઓછી થઈ ગઈ હોય કે તેઓ ભવિષ્યમાં લુપ્ત થઈ જવાનું જોખમ ધરાવતા હોય તેને નાશઃપ્રાય જાતિ કહે છે. દા.ત., વાઘ, જંગલી ભેંસ, સાબર.
- પ્રૉજેક્ટ ટાઈગર (Project Tiger) : ભારતમાં ઘટતી જતી વાઘની સંખ્યાને અટકાવવા અને તેમનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા સરકારે 'પ્રૉજેક્ટ ટાઇગર' અમલમાં મૂક્યો છે. સાતપુડા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે જ્યાં વાઘની વસ્તીમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે.
- નિવસનતંત્ર (Ecosystem) : કોઈ પણ ચોક્કસ વિસ્તારની બધી જ વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો (જૈવિક ઘટકો) અને તેમની આસપાસના નિર્જીવ ઘટકો (અજૈવિક ઘટકો જેવા કે ભૂમિ, આબોહવા, નદીઓ) સંયુક્ત રીતે મળીને નિવસનતંત્ર બનાવે છે. સાપ, દેડકા, ઘુવડ જેવા નાના જીવો પણ આહારજાળ અને આહારશૃંખલા જાળવવા માટે એટલા જ મહત્વના છે.
- રેડ ડેટા બુક (Red Data Book) : એવું આંતરરાષ્ટ્રીય દસ્તાવેજી પુસ્તક કે જેમાં વિશ્વની તમામ નાશઃપ્રાય (સંકટમાં મુકાયેલી) વનસ્પતિઓ અને પ્રાણીઓની સત્તાવાર નોંધ રાખવામાં આવે છે. ભારત પણ પોતાના દેશના સજીવો માટે અલગ રેડ ડેટા બુક નિભાવે છે.
- સ્થળાંતરણ (Migration) : વાતાવરણમાં આવતા પ્રતિકૂળ બદલાવો કે અસહ્ય ઠંડીથી બચવા અને સુરક્ષિત રીતે ઈંડાં મૂકવા માટે પક્ષીઓ દર વર્ષે નિયમિત સમયે હજારો કિલોમીટર દૂરના પ્રદેશમાં ઊડીને આવે છે. આવા પક્ષીઓને પ્રવાસી / યાયાવર પક્ષીઓ (Migratory Birds) કહે છે.
- કાગળનું પુનઃચક્રણ (Recycling of Paper) : 1 ટન કાગળ બનાવવા માટે 17 પૂર્ણ વિકસિત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળનું 5 થી 7 વખત પુનઃચક્રણ (Recycle) કરી શકાય છે. જો દરેક વિદ્યાર્થી રોજ 1 કાગળ બચાવે તો દર વર્ષે અસંખ્ય વૃક્ષો, પાણી અને ઊર્જા બચી શકે છે.
- પુનઃવનીકરણ (Reforestation) : વનનાબૂદીનો કાયમી ઉકેલ પુનઃવનીકરણ છે. નાશ પામેલા જંગલોમાં જે-તે વિસ્તારની સ્થાનિક જાતિના નવા વૃક્ષોનું વાવેતર કરવું તેને પુનઃવનીકરણ કહે છે. ભારતમાં જંગલોના સંરક્ષણ માટે 'વન સંરક્ષણ અધિનિયમ' (Forest Conservation Act) અમલમાં છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 5 Swadhyay Solution) ✦
1. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) એવું ક્ષેત્ર કે જ્યાં પ્રાણીઓ પોતાના કુદરતી નિવાસમાં સુરક્ષિત હોય છે તેને વન્યજીવ અભયારણ્ય કહેવાય છે.
(b) કોઈ નિશ્ચિત સ્થાને જોવા મળતી જાતિને સ્થાનિક જાતિ (Endemic Species) કહે છે.
(c) પ્રવાસી પક્ષીઓ દૂરનાં વિસ્તારોમાંથી આબોહવાકીય (વાતાવરણીય) પરિવર્તનના કારણે ઊડીને આવે છે.
2. નીચેનાનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો :
(a) વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય અને જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર
| વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય | જીવાવરણ આરક્ષિત વિસ્તાર |
|---|---|
| 1. તેમાં માત્ર વન્ય પ્રાણીઓ અને તેમના નિવાસસ્થાનનું સંરક્ષણ કરવામાં આવે છે. | 1. તેમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, સૂક્ષ્મજીવો તેમજ ત્યાં વસતા આદિવાસીઓની પારંપરિક સંસ્કૃતિનું સંરક્ષણ થાય છે. |
| 2. તે તુલનાત્મક રીતે મર્યાદિત ક્ષેત્ર ધરાવે છે. | 2. તે ખૂબ જ વિશાળ ક્ષેત્ર છે, જેમાં અન્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો અને અભયારણ્યો પણ સમાવિષ્ટ હોઈ શકે છે. |
(b) પ્રાણી સંગ્રહાલય (Zoo) અને વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય
| પ્રાણી સંગ્રહાલય (Zoo) | વન્ય પ્રાણી અભયારણ્ય |
|---|---|
| 1. તે માનવનિર્મિત કૃત્રિમ આવાસ છે જ્યાં પ્રાણીઓને પાંજરા કે વાડામાં રખાય છે. | 1. તે પ્રાણીઓનું સંપૂર્ણ કુદરતી નિવાસસ્થાન છે જ્યાં પ્રાણીઓ મુક્ત વિહાર કરે છે. |
| 2. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પ્રદર્શન, મનોરંજન અને અભ્યાસનો છે. | 2. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વન્યજીવોનું કુદરતી વાતાવરણમાં રક્ષણ અને સંવર્ધન કરવાનો છે. |
(c) નાશઃપ્રાય જાતિ અને લુપ્ત જાતિ
| નાશઃપ્રાય જાતિ (Endangered Species) | લુપ્ત જાતિ (Extinct Species) |
|---|---|
| 1. જે જાતિની સંખ્યા એટલી ઘટી ગઈ છે કે નજીકના ભવિષ્યમાં લુપ્ત થવાની સંભાવના છે. | 1. જે જાતિનો છેલ્લો સજીવ પણ મૃત્યુ પામ્યો હોય અને પૃથ્વી પરથી તેનું અસ્તિત્વ સંપૂર્ણ નાશ પામ્યું હોય. |
| 2. ઉદાહરણ : વાઘ, જંગલી ભેંસ, સિંહ. | 2. ઉદાહરણ : ડાયનાસોર, ડૂડો પક્ષી. |
(d) વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) અને પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna)
| વનસ્પતિસૃષ્ટિ (Flora) | પ્રાણીસૃષ્ટિ (Fauna) |
|---|---|
| 1. ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે જોવા મળતી વનસ્પતિઓના સમૂહને વનસ્પતિસૃષ્ટિ કહે છે. | 1. ચોક્કસ વિસ્તારમાં કુદરતી રીતે વસવાટ કરતા પ્રાણીઓના સમૂહને પ્રાણીસૃષ્ટિ કહે છે. |
| 2. ઉદાહરણ : સાગ, સાલ, આંબો, જાંબુ, હંસરાજ. | 2. ઉદાહરણ : ચિત્તલ, નીલગાય, ચિંકારા, દીપડો. |
3. નીચે આપેલા મુદ્દા પર વનનાબૂદીની અસરો જણાવો :
(a) વન્યપ્રાણીઓ : વૃક્ષો નાશ પામતાં પ્રાણીઓના કુદરતી રહેઠાણો અને ખોરાક છીનવાઈ જાય છે, જેથી તેમના અસ્તિત્વ સામે ખતરો ઊભો થાય છે અને ઘણી જાતિઓ નાશપ્રાય બની જાય છે.
(b) પર્યાવરણ : હવામાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વધવાથી ગ્લોબલ વોર્મિંગ થાય છે, પ્રદૂષણ વધે છે, વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને પર્યાવરણીય સંતુલન ખોરવાય છે.
(c) ગામડાં (ગ્રામીણ વિસ્તારો) : ખેતી યોગ્ય જમીનનું ધોવાણ થાય છે, ભૂગર્ભજળ નીચા જાય છે, દુષ્કાળ પડે છે તથા જંગલમાંથી મળતી ગૌણ પેદાશો (બળતણ, ફળો, ઔષધિઓ) મળતી બંધ થઈ જાય છે.
(d) શહેર : શહેરોમાં વાહનો અને ઉદ્યોગોના ધુમાડાને શોષી લેતા વૃક્ષો ન રહેવાથી પ્રદૂષણ અને ગરમી અસહ્ય બની જાય છે તથા શહેરોમાં પૂર અને ગ્લોબલ વોર્મિંગની ગંભીર અસરો થાય છે.
(e) પૃથ્વી : પૃથ્વીના સરેરાશ તાપમાનમાં વધારો થાય છે, હિમનદીઓ પીગળે છે, સમુદ્રની સપાટી વધે છે અને ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાઈ જાય છે.
(f) આવનારી પેઢી : ભવિષ્યની પેઢીને શુદ્ધ ઓક્સિજન, સ્વચ્છ હવા-પાણી અને સમૃદ્ધ જૈવ વિવિધતા જોવા મળશે નહીં તથા ગંભીર પર્યાવરણીય સંકટોનો સામનો કરવો પડશે.
4. શું થશે જો ......
(a) આપણે વૃક્ષો કાપતા રહીશું તો ......
જવાબ : વાતાવરણમાં CO₂ નું પ્રમાણ વધતાં ગ્લોબલ વોર્મિંગ થશે, વરસાદ ખૂબ ઘટી જશે, દુષ્કાળ અને પૂર જેવી આપત્તિઓ વધશે, ભૂગર્ભજળ સુકાઈ જશે અને અનેક સજીવો લુપ્ત થઈ જશે.
(b) કોઈ પ્રાણીનું નિવાસસ્થાન અડચણરૂપ બને (નષ્ટ થાય) તો ......
જવાબ : પ્રાણી અસુરક્ષિત બની જાય છે, ખોરાક અને આશ્રયની શોધમાં તે માનવ વસ્તી તરફ ધકેલાય છે, જેથી માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ વધે છે અને અંતે તે પ્રાણીની જાતિ લુપ્ત થવાના આરે પહોંચી જાય છે.
(c) ભૂમિનું ઉપલું પડ અનાવરિત થઈ જાય (દૂર થઈ જાય) તો ......
જવાબ : ભૂમિનું સેન્દ્રિય પદાર્થો (હ્યુમસ) થી ભરપૂર ઉપલું ફળદ્રુપ પડ ધોવાઈ જતાં નીચેના સખત અને ખડકાળ પથ્થરો બહાર આવે છે. જમીનની ફળદ્રુપતા અને જળસંગ્રહ ક્ષમતા નાશ પામે છે અને ધીમે ધીમે ફળદ્રુપ જમીન રણમાં ફેરવાઈ જાય છે (રણનિર્માણ થાય છે).
5. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :
(a) આપણે જૈવ વિવિધતાનું સંરક્ષણ શા માટે કરવું જોઈએ ?
જવાબ : પૃથ્વી પરના તમામ સજીવો આહારશૃંખલા અને આહારજાળ દ્વારા એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. કુદરતી સંતુલન જાળવી રાખવા, માનવજાતના અસ્તિત્વ અને સુખાકારી માટે તથા દવાઓ, ખોરાક અને ઓક્સિજનની પ્રાપ્તિ માટે જૈવ વિવિધતાનું રક્ષણ અનિવાર્ય છે.
(b) સુરક્ષિત જંગલો પણ વન્ય પ્રાણીઓ માટે સંપૂર્ણ રીતે સુરક્ષિત નથી. શા કારણે ?
જવાબ : કારણ કે જંગલની આસપાસ રહેતા કેટલાક લોકો પોતાના સ્વાર્થ, ગેરકાયદેસર શિકાર, લાકડાંની ચોરી અને સંસાધનોના અતિદોહન દ્વારા આરક્ષિત વિસ્તારોમાં દખલગીરી કરીને જંગલને નુકસાન પહોંચાડે છે.
(c) કેટલાક આદિવાસીઓ જંગલ પર આધારિત છે. કઈ રીતે ?
જવાબ : આદિવાસીઓ તેમના ખોરાક (ફળો, કંદમૂળ), રહેઠાણ માટેનું લાકડું, બળતણ, ઔષધીય વનસ્પતિઓ અને પશુઓ માટેનો ઘાસચારો સંપૂર્ણપણે જંગલમાંથી જ મેળવે છે.
(d) વનનાબૂદીનાં કારણો અને અસરો કયા છે ?
જવાબ :
• કારણો : ખેતી માટે જમીન મેળવવી, રહેઠાણ અને કારખાના ઊભા કરવા, બળતણ અને ફર્નિચર માટે લાકડું મેળવવું તથા દાવાનળ અને દુષ્કાળ.
• અસરો : ગ્લોબલ વોર્મિંગ, વરસાદમાં ઘટાડો, જમીનનું ધોવાણ, રણનિર્માણ, પૂર-દુષ્કાળ અને વન્યજીવોના આવાસ નાશ પામવા.
(e) રેડ ડેટા બુક એટલે શું ?
જવાબ : રેડ ડેટા બુક એ એવો આંતરરાષ્ટ્રીય દસ્તાવેજી સંગ્રહ છે જેમાં વિશ્વના તમામ સંકટમાં મૂકાયેલા (નાશઃપ્રાય) પ્રાણીઓ અને વનસ્પતિઓની સત્તાવાર યાદી અને નોંધ રાખવામાં આવે છે.
(f) સ્થળાંતરણ શબ્દથી તમે શું સમજ્યા ?
જવાબ : સ્થળાંતરણ એટલે પ્રતિકૂળ હવામાન અને કડકડતી ઠંડીથી બચવા તેમજ સુરક્ષિત પ્રજનન અને ઈંડાં મૂકવા માટે સજીવો કે પક્ષીઓનું પોતાના મૂળ નિવાસસ્થાનેથી દૂરના વિસ્તારોમાં દર વર્ષે ચોક્કસ સમયે સામૂહિક પ્રવાસ કરવો.
6. કારખાનાઓ અને રહેઠાણની સતત વધતી માંગના કારણે જંગલો અવિરતપણે કપાઈ રહ્યા છે. શું આ પરિયોજનાઓ માટે વૃક્ષો કાપવા યોગ્ય છે ? આ બાબત પર ચર્ચા કરો તથા એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ તૈયાર કરો.
જવાબ : સંક્ષિપ્ત અહેવાલ :
વિકાસ અને વધતી વસ્તી માટે કારખાના કે મકાનો જરૂરી હોઈ શકે, પરંતુ તેના માટે જંગલોનો વિનાશ કરવો કોઈપણ હિસાબે યોગ્ય નથી. જંગલો પૃથ્વીના ફેફસાં સમાન છે જે આપણને શુદ્ધ પ્રાણવાયુ (ઓક્સિજન) આપે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડનું શોષણ કરે છે. વૃક્ષો કપાવાથી પર્યાવરણનું સંતુલન તૂટે છે, ગ્લોબલ વોર્મિંગ અને પાણીની તંગી સર્જાય છે. જો કોઈ અનિવાર્ય યોજના માટે અમુક વૃક્ષો કાપવા પડે, તો તેટલી જ કે તેથી વધુ સંખ્યામાં નવા વૃક્ષો વાવીને પુનઃવનીકરણ કરવું ફરજિયાત હોવું જોઈએ અને બિનઉપયોગી પડતર જમીન પર જ બાંધકામ થવું જોઈએ.
7. તમારા સ્થાનિક વિસ્તારમાં લીલોતરી જાળવી રાખવા માટે તમે કેવી રીતે યોગદાન આપી શકો છો ? તમારા દ્વારા લેવામાં આવનારા પગલાંની યાદી તૈયાર કરો.
જવાબ : લીલોતરી જાળવવા માટેના પગલાં :
(1) ઘરની આસપાસ, સોસાયટીમાં અને શાળાના મેદાનમાં નવા વૃક્ષો અને છોડવાઓનું વાવેતર કરવું.
(2) વાવેલા છોડને નિયમિત પાણી પાવું અને તેની જાળવણી કરવી.
(3) જન્મદિવસ કે વિશેષ પ્રસંગોએ મિત્રોને ભેટ સ્વરૂપે રોપાઓ આપવા.
(4) કાગળનો બગાડ અટકાવવો અને તેનો બંને બાજુ ઉપયોગ કરવો જેથી વૃક્ષો કપાતાં બચે.
(5) લોકોને વૃક્ષોનું મહત્વ સમજાવી વૃક્ષો કાપતા અટકાવવા જાગૃતિ ફેલાવવી.
8. વનનાબૂદીના કારણે વરસાદમાં ઘટાડો કેવી રીતે આવે છે તે સમજાવો.
જવાબ : વનસ્પતિઓ મૂળ દ્વારા જમીનમાંથી પાણી શોષે છે અને બાષ્પોત્સર્જન (Transpiration) ની ક્રિયા દ્વારા વધારાનું પાણી વાતાવરણમાં વરાળ સ્વરૂપે મુક્ત કરે છે. આ વરાળ વાદળો બાંધવામાં અને વરસાદ લાવવામાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે. વળી વૃક્ષો પ્રકાશસંશ્લેષણ દ્વારા CO₂ નો ઉપયોગ કરે છે. વનનાબૂદી થવાથી વૃક્ષો ઘટે છે, જેથી વાતાવરણમાં બાષ્પનું પ્રમાણ ઘટે છે અને CO₂ વધવાથી પૃથ્વીનું તાપમાન વધે છે. તાપમાન વધવાથી કુદરતી જળચક્ર ખોરવાય છે અને વરસાદના પ્રમાણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થાય છે.
9. તમારા રાજ્યમાં આવેલ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનની માહિતી એકત્રિત કરો તથા ભારતના નકશામાં તેના સ્થાનને ઓળખો અને દર્શાવો.
જવાબ : ગુજરાત રાજ્યના મુખ્ય રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનો :
1. ગીર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જૂનાગઢ/ગીર-સોમનાથ) : એશિયાઈ સિંહોનું સમગ્ર વિશ્વમાં એકમાત્ર કુદરતી નિવાસસ્થાન.
2. વેળાવદર બ્લેકબક રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (ભાવનગર) : કાળિયાર (Blackbuck) ના સંરક્ષણ માટે જાણીતું.
3. વાંસદા રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (નવસારી) : દીપડા અને ગીચ દક્ષિણ ગુજરાતના જંગલો માટે પ્રસિદ્ધ.
4. દરિયાઈ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન (જામનગર / કચ્છનો અખાત) : પરવાળાં (Coral reefs) અને દરિયાઈ જીવસૃષ્ટિ માટે ભારતમાં પ્રથમ.
(વિદ્યાર્થીઓએ ભારતના નકશામાં ગુજરાત રાજ્ય શોધી તેમાં આ સ્થળો દર્શાવવા.)
10. આપણે કાગળનો બચાવ શા માટે કરવો જોઈએ ? એવાં કાર્યોની યાદી બનાવો કે જેમાં તમારા દ્વારા કાગળની બચત થઈ શકે.
જવાબ : કાગળ બચાવવાનું કારણ : ફક્ત 1 ટન કાગળ બનાવવા માટે 17 પૂર્ણ વિકસિત વૃક્ષો કાપવા પડે છે. કાગળ બચાવવાથી વૃક્ષો કપાતાં બચે છે તથા કાગળ બનાવવા વપરાતી અઢળક વીજળી, પાણી અને હાનિકારક રસાયણોનો વપરાશ ઘટે છે.
કાગળ બચાવવા માટેની રીતો :
(1) નોટબુકમાં કાગળની બંને બાજુ લખવું.
(2) રફ કામ માટે જૂની નોટબુકના કોરા પાનાનો ઉપયોગ કરવો.
(3) નકામા કાગળો ફેંકવાને બદલે તેને પસ્તીમાં આપી પુનઃચક્રણ (Recycle) કરાવવું.
(4) શક્ય હોય ત્યાં ડિજિટલ માધ્યમો અને ઇ-બુક્સનો ઉપયોગ વધારવો.
11. નીચે આપવામાં આવેલ ચાવીઓના અંગ્રેજી શબ્દો વડે કોયડાને પૂર્ણ કરો :
(Red Data Book, Endemic, Extinct, Endangered, Biodiversity, Destruct)
જવાબ :
ઊભી ચાવી :
1. જાતિ કે જે લુપ્તતાના આરે છે. ➔ ENDANGERED
2. નાશઃપ્રાય જાતિઓની નોંધણી કરતું પુસ્તક ➔ RED DATA BOOK
5. વનનાબૂદીની અસર ➔ DESTRUCT
આડી ચાવી :
1. જાતિ કે જે લુપ્ત થયેલ છે. ➔ EXTINCT
3. ચોક્કસ સ્થાને જ જોવા મળતી જાતિઓ ➔ ENDEMIC
4. કોઈ વિસ્તારમાં જોવા મળતી વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ અને સૂક્ષ્મજીવોની વિવિધતા ➔ BIODIVERSITY
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. શૈક્ષણિક વર્ષ દરમિયાન તમારી આજુબાજુ ઓછામાં ઓછા 5 જુદા જુદા વૃક્ષોને રોપો તથા તેના ઉછેર સુધી તેની દેખરેખની ખાતરી કરો.
જવાબ : શાળાના કમ્પાઉન્ડમાં કે ઘર પાસે લીમડો, વડ, પીપળો, તુલસી અને ગુલમહોર જેવા 5 વૃક્ષો વાવીને તેને ઈંટ કે તારની વાડથી રક્ષણ આપવું અને દરરોજ યોગ્ય માત્રામાં પાણી આપી તેની નિયમિત વૃદ્ધિની નોંધ નોટબુકમાં રાખવી.
2. પ્રતિજ્ઞા કરો કે આ વર્ષે તમે ઓછામાં ઓછા પાંચ છોડ તમારા મિત્રો અને સંબંધીઓને તેમના જન્મદિવસ જેવા પ્રસંગે ભેટમાં આપશો.
જવાબ : જન્મદિવસ, વાર્ષિક ઉત્સવ કે તહેવારો પર પ્લાસ્ટિકની ભેટ આપવાને બદલે મિત્રોને ફૂલછોડ કે ઔષધીય રોપાઓ (તુલસી, એલોવેરા, મનીપ્લાન્ટ) ભેટ આપી તેઓને પણ આગળ અન્ય મિત્રોને વૃક્ષારોપણ સાંકળ બનાવવા પ્રોત્સાહિત કરવા.
3. શું આદિવાસીઓને જંગલના મુખ્ય વિસ્તારમાં રહેતા અટકાવવા ન્યાયપૂર્ણ છે ?
જવાબ : વર્ગચર્ચા અને તારણ :
આદિવાસીઓ સદીઓથી જંગલોમાં રહે છે અને તેઓ કુદરતી સંતુલન જાળવી રાખીને જંગલનું સંરક્ષણ કરે છે, તેઓ ક્યારેય જંગલને વ્યાપારિક નુકસાન પહોંચાડતા નથી. તેથી તેઓને જંગલમાંથી અચાનક બહાર કાઢવા અન્યાયી છે. વન સંરક્ષણ અધિનિયમ મુજબ તેઓની મૂળભૂત જરૂરિયાતો જળવાઈ રહે તે રીતે તેમને સહભાગી બનાવી જંગલ સુરક્ષાનું કામ સોંપવું સૌથી શ્રેષ્ઠ ઉપાય છે.
4. નજીકના બગીચાની જૈવ વિવિધતાનો અભ્યાસ કરો તથા તેનો વિસ્તૃત અહેવાલ તૈયાર કરો.
જવાબ : નજીકના જાહેર બગીચાની મુલાકાત લઈ ત્યાં રહેલી વનસ્પતિઓ (ગુલાબ, બોગનવેલ, કાસીદ, અશોક વૃક્ષ) અને જીવો (ખિસકોલી, પતંગિયા, મધમાખી, બુલબુલ, કાબર, કાચિંડા) નું નિરીક્ષણ કરી તેમની યાદી અને ફોટોગ્રાફ્સ સાથે રિપોર્ટ તૈયાર કરવો.
5. કાગળના વિવિધ ઉપયોગોની યાદી બનાવો અને ચલણી નોટના કાગળ વિશે તપાસ કરો.
જવાબ :
• કાગળના ઉપયોગો : પુસ્તકો, નોટબુક, અખબારો, પેકિંગ બોક્સ, કેલેન્ડર, કાગળની થેલીઓ વગેરે.
• ચલણી નોટનો કાગળ : ભારતીય ચલણી નોટો લાકડાના માવામાંથી નહીં પરંતુ 100% સુતરાઉ કપાસ (Cotton) અને વિશિષ્ટ રસાયણોના મિશ્રણમાંથી બને છે, જેથી તે સરળતાથી ફાટતી નથી કે પાણીમાં ઓગળતી નથી. ભારતમાં ચલણી નોટો માટેનો સિક્યોરિટી પેપર હોશંગાબાદ (મધ્યપ્રદેશ) ની સિક્યોરિટી પેપર મિલમાં બને છે.
6. 'પ્રૉજેક્ટ એલિફન્ટ' (Project Elephant) વિશે જાણકારી મેળવો.
જવાબ : ભારત સરકારે જંગલી હાથીઓનું રક્ષણ કરવા, તેમના કુદરતી નિવાસસ્થાન અને હિલચાલના પરંપરાગત રસ્તાઓ (Elephant Corridors) ને સુરક્ષિત કરવા તથા માનવ-હાથી વચ્ચેના સંઘર્ષને રોકવા માટે વર્ષ 1992 માં 'પ્રૉજેક્ટ એલિફન્ટ' ની શરૂઆત કરી હતી.
إرسال تعليق