GSEB Std 8 Science Chapter 7 Kishoravastha Taraf Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 7 "કિશોરાવસ્થા તરફ" (Reaching the Age of Adolescence) ના સંપૂર્ણ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), તરુણાવસ્થામાં થતાં શારીરિક અને માનસિક ફેરફારો, ગૌણ જાતીય લક્ષણો, અંતઃસ્ત્રાવોની ભૂમિકા, ઋતુસ્ત્રાવ ચક્ર, રંગસૂત્રો અને લિંગનિશ્ચયન તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબોનું સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 7 IMP Notes) ✦
- કિશોરાવસ્થા (Adolescence) : જીવનકાળની એ અવસ્થા કે જેમાં શરીરમાં એવા કુદરતી પરિવર્તનો થઈને પ્રજનનની પરિપક્વતા (Maturity) પ્રાપ્ત થાય છે, તેને કિશોરાવસ્થા કહે છે. આ અવસ્થા સામાન્ય રીતે 11 વર્ષની ઉંમરથી શરૂ થઈને 18 કે 19 વર્ષ સુધી ચાલે છે. આ સમયગાળો 'ટીન્સ' (13 થી 18-19 વર્ષ) ને આવરી લેતો હોવાથી કિશોરોને ટીનેજર્સ (Teenagers) પણ કહેવાય છે. છોકરીઓમાં આ અવસ્થા છોકરાઓ કરતાં 1 થી 2 વર્ષ વહેલી શરૂ થઈ શકે છે.
- તરુણાવસ્થા (Puberty) : કિશોરાવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં જોવા મળતા બદલાવો તરુણાવસ્થાનો સંકેત આપે છે. તેનો સૌથી મોટો ફેરફાર છોકરા અને છોકરીઓમાં પ્રજનન ક્ષમતાનો થતો વિકાસ છે. પ્રજનન પરિપક્વતા પ્રાપ્ત થતાં જ તરુણાવસ્થા પૂર્ણ થાય છે.
- ઊંચાઈમાં વધારો (Increase in Height) : તરુણાવસ્થાનો સૌથી સ્પષ્ટ દેખીતો ફેરફાર ઊંચાઈમાં થતો એકાએક વધારો છે. હાથ અને પગના લાંબા હાડકાં લંબાય છે. શરૂઆતમાં છોકરીઓ છોકરા કરતાં ઝડપથી વધે છે, પરંતુ 18 વર્ષની ઉંમર સુધીમાં બંને પોતાની મહત્તમ ઊંચાઈ પ્રાપ્ત કરી લે છે. ઊંચાઈ મુખ્યત્વે માતા-પિતા તરફથી વારસામાં મળતા જનીન (Genes) અને પોષણક્ષમ આહાર પર આધાર રાખે છે.
- શારીરિક આકારમાં બદલાવ (Change in Body Shape) : તરુણાવસ્થામાં છોકરાઓના ખભા અને છાતીનો ભાગ પહોળો બને છે તથા સ્નાયુઓનો વિકાસ ઝડપી થાય છે. છોકરીઓમાં કમરની નીચેનો ભાગ (નિતંબ પ્રદેશ) પહોળો બને છે.
- અવાજમાં બદલાવ અને કંઠમણિ (Adam's Apple) : કંઠસ્થાન કે સ્વરપેટી (Larynx / Voice box) ની વૃદ્ધિ થાય છે. છોકરાઓમાં સ્વરપેટી મોટી થઈને ગળાના ભાગમાં બહાર ઉપસી આવે છે જેને કંઠમણિ (Adam's Apple) કહે છે. છોકરાઓનો અવાજ ઘેરો અને ભારે બને છે, જ્યારે છોકરીઓની સ્વરપેટી નાની હોવાથી અવાજ ઊંચી પીચવાળો અને તીણો હોય છે. ઘણીવાર છોકરાઓના સ્વરપેટીના સ્નાયુઓમાં અસ્થાયી અનિયમિતતાથી અવાજ થોડા દિવસો ઘોઘરો (Hoarse) બની જાય છે.
- પ્રસ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓ (Sweat and Sebaceous Glands) : તરુણાવસ્થામાં પ્રસ્વેદ (પરસેવાની) અને તૈલી ગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ ખૂબ વધી જાય છે. આ ગ્રંથિઓની વધુ પડતી સક્રિયતાના કારણે ચહેરાની ત્વચા પર ફોલ્લીઓ અને ખીલ (Pimples) થાય છે. પ્રસ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓ નલિકાયુક્ત ગ્રંથિઓ છે.
- ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters) : જે બાહ્ય લક્ષણો છોકરાઓને છોકરીઓથી અલગ ઓળખવામાં મદદ કરે છે તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે. જેમ કે, છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઊગવી, છાતી પર વાળ ઊગવા; છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવો (Breasts development); બંને જાતિમાં બગલમાં અને પ્યુબિક વિસ્તારમાં વાળ ઊગવા.
- અંતઃસ્ત્રાવો (Hormones) : શરીરમાં થતાં ફેરફારો રાસાયણિક સંદેશાવાહકો એટલે કે અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા નિયંત્રિત થાય છે. અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Endocrine Glands) નલિકાવિહીન (Ductless) હોવાથી પોતાના અંતઃસ્ત્રાવને સીધા રુધિરપ્રવાહમાં મુક્ત કરે છે, જે ચોક્કસ લક્ષ્યાંક સ્થળ (Target Site) પર કાર્ય કરે છે:
• ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) : નર જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ; શુક્રપિંડમાંથી સ્ત્રવે છે અને છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ જેવા લક્ષણો પ્રેરે છે.
• ઈસ્ટ્રોજન (Estrogen) : માદા જાતીય અંતઃસ્ત્રાવ; અંડપિંડમાંથી સ્ત્રવે છે અને સ્તનની વૃદ્ધિ જેવા સ્ત્રી લક્ષણો પ્રેરે છે.
• પિટ્યુટરી ગ્રંથિ (Pituitary Gland) : મગજ સાથે જોડાયેલી સર્વોચ્ચ ગ્રંથિ; તે અન્ય બધી અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (શુક્રપિંડ અને અંડપિંડ સહિત) ના હોર્મોન ઉત્પાદનનું નિયંત્રણ કરે છે. - સ્ત્રીઓમાં પ્રજનનકાળની અવધિ અને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation) : સ્ત્રીઓમાં પ્રજનન અવસ્થા 10-12 વર્ષની ઉંમરે શરૂ થાય છે અને 45-50 વર્ષ સુધી ચાલે છે. દર 28 થી 30 દિવસે એક અંડપિંડમાંથી એક અંડકોષ મુક્ત થાય છે (અંડકોષપાત). જો અંડકોષનું ફલન ન થાય તો ગર્ભાશયની જાડી દીવાલ રુધિરવાહિનીઓ સાથે તૂટીને રક્તસ્ત્રાવ રૂપે બહાર નીકળે છે, જેને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation / માસિકસ્ત્રાવ) કહે છે.
• રજોદર્શન (Menarche) : તરુણાવસ્થાની શરૂઆતમાં થતો સૌપ્રથમ ઋતુસ્ત્રાવ.
• રજોનિવૃત્તિ (Menopause) : લગભગ 45 થી 50 વર્ષની ઉંમરે કાયમી ધોરણે ઋતુસ્ત્રાવ બંધ થવાની કુદરતી ક્રિયા. - બાળકનું લિંગનિશ્ચયન (Sex Determination) : મનુષ્યના દરેક કોષના કોષકેન્દ્રમાં 23 જોડ (કુલ 46) રંગસૂત્રો (Chromosomes) હોય છે. તેમાંથી 1 જોડ લિંગી રંગસૂત્રો (Sex Chromosomes) હોય છે.
• સ્ત્રીમાં બંને રંગસૂત્રો XX હોય છે (બધા જ અંડકોષો X રંગસૂત્ર ધરાવે છે).
• પુરુષમાં એક X અને એક Y એટલે કે XY હોય છે (શુક્રકોષો બે પ્રકારના હોય છે: 50% X અને 50% Y રંગસૂત્રવાળા).
• જો X ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષને ફલિત કરે તો બનતું યુગ્મનજ XX (છોકરી) બને છે.
• જો Y ધરાવતો શુક્રકોષ અંડકોષને ફલિત કરે તો બનતું યુગ્મનજ XY (છોકરો) બને છે.
આથી બાળકની જાતિ નક્કી કરવા માટે પિતાનો શુક્રકોષ જવાબદાર છે, માતા ક્યારેય જવાબદાર નથી. - અન્ય અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ (Other Endocrine Glands) :
• થાઇરોઇડ ગ્રંથિ (Thyroid Gland) : થાયરોક્સિન (Thyroxine) અંતઃસ્ત્રાવ બનાવે છે. આયોડિનની ખામીથી થાયરોક્સિન ન બનતાં ગોઇટર (Goitre) નામનો રોગ થાય છે (ગળું ફૂલી જાય છે).
• સ્વાદુપિંડ (Pancreas) : ઇન્સ્યુલિન (Insulin) અંતઃસ્ત્રાવ બનાવે છે. તેની ઉણપથી રક્તમાં શર્કરાનું પ્રમાણ વધી જાય છે અને ડાયાબિટીસ (મધુપ્રમેહ) થાય છે.
• એડ્રિનલ ગ્રંથિ (Adrenal Gland) : એડ્રિનાલિન (Adrenaline) અંતઃસ્ત્રાવ સ્ત્રવે છે, જે ગુસ્સો, ચિંતા કે ઉત્તેજના વખતે રુધિરમાં ક્ષારનું સંતુલન અને તણાવનું નિયંત્રણ કરે છે.
• વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (Growth Hormone) : પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી સ્ત્રવે છે, જે શરીરની સામાન્ય વૃદ્ધિ માટે જવાબદાર છે. - કીટકો અને દેડકામાં અંતઃસ્ત્રાવની ભૂમિકા : કીટકોમાં કાયાંતરણ કીટ-અંતઃસ્ત્રાવો દ્વારા થાય છે. દેડકામાં ટેડપોલમાંથી પુખ્ત બનવાની પ્રક્રિયા થાઇરોઇડ દ્વારા ઉત્પન્ન થતા થાયરોક્સિન અંતઃસ્ત્રાવ વડે નિયંત્રિત થાય છે. થાયરોક્સિનના ઉત્પાદન માટે પાણીમાં આયોડિનની હાજરી અનિવાર્ય છે. જો પાણીમાં પૂરતું આયોડિન ન હોય તો ટેડપોલ ક્યારેય પુખ્ત દેડકો બની શકતો નથી.
- તરુણો માટે પોષક આવશ્યકતાઓ (Nutritional Needs of Adolescents) : કિશોરાવસ્થા એ તીવ્ર શારીરિક વૃદ્ધિનો સમય હોવાથી સંતુલિત આહાર (Balanced Diet) લેવો ખૂબ જરૂરી છે. ભોજનમાં યોગ્ય પ્રમાણમાં કાર્બોહાઇડ્રેટ્સ, પ્રોટીન, ચરબી, વિટામિન્સ અને ખનીજક્ષારો હોવા જોઈએ. દૂધ એ સંપૂર્ણ આહાર છે. લીલા શાકભાજી, ગોળ, માંસ અને સંતરા જેવા ફળોમાં આયર્ન (લોહતત્ત્વ) હોય છે, જે રક્તકણોનું નિર્માણ કરે છે. ચિપ્સ, બર્ગર, પીઝા જેવા જંક ફૂડ સ્વાદિષ્ટ હોવા છતાં નિયમિત ભોજનનો વિકલ્પ બની શકતા નથી.
- વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને નશીલા દ્રવ્યોથી સાવધાની : તરુણોએ રોજ સ્નાન કરવું અને શરીર ચોખ્ખું રાખવું જોઈએ જેથી બેક્ટેરિયલ ચેપ ન લાગે. કિશોરોએ નશાકારક પદાર્થો (ડ્રગ્સ) ના પ્રલોભનથી દૂર રહેવું જોઈએ અને હંમેશાં "ના" (Say NO to Drugs) કહેવું જોઈએ. એઇડ્સ (AIDS) એ HIV નામના વાઇરસથી થતો જીવલેણ રોગ છે, જે સંક્રમિત ઇન્જેક્શનની સોય વાપરવાથી કે માતામાંથી બાળકમાં ફેલાય છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 7 Swadhyay Solution) ✦
1. શરીરમાં થતા પરિવર્તનો માટે જવાબદાર અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ દ્વારા સ્ત્રવિત પદાર્થનું નામ શું છે ?
જવાબ : શરીરમાં થતા વિવિધ પરિવર્તનો માટે જવાબદાર પદાર્થને અંતઃસ્ત્રાવ (Hormone) કહે છે.
2. કિશોરાવસ્થાની વ્યાખ્યા આપો.
જવાબ : જીવનકાળની જે અવસ્થા દરમિયાન શરીરમાં એવા કુદરતી પરિવર્તનો થઈને વ્યક્તિ પ્રજનન પરિપક્વતા પ્રાપ્ત કરે છે, તે સમયગાળાને કિશોરાવસ્થા (Adolescence) કહે છે. તે સામાન્ય રીતે 11 વર્ષની ઉંમરથી પ્રારંભ થઈને 18 કે 19 વર્ષની ઉંમર સુધી રહે છે.
3. ઋતુસ્ત્રાવ શું છે ? સમજાવો.
જવાબ : સ્ત્રીઓમાં તરુણાવસ્થાની શરૂઆત સાથે અંડપિંડમાં અંડકોષો પરિપક્વ થવા લાગે છે. દર 28 થી 30 દિવસના અંતરે બંનેમાંથી કોઈ એક અંડપિંડ દ્વારા એક અંડકોષ મુક્ત થાય છે. આ સમય દરમિયાન ગર્ભાશયની દીવાલ ગર્ભધારણ કરવા માટે રુધિરવાહિનીઓથી સમૃદ્ધ બની જાડી થાય છે.
જો અંડકોષનું ફલન ન થાય, તો મુક્ત થયેલો અંડકોષ તથા ગર્ભાશયનું અંદરનું જાડું સ્તર રુધિરવાહિનીઓ સાથે તૂટી જાય છે અને રક્તસ્ત્રાવ રૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા શરીરની બહાર નીકળે છે. આ પ્રક્રિયાને ઋતુસ્ત્રાવ (Menstruation / રજોસ્ત્રાવ) કહે છે. તે સામાન્ય રીતે 3 થી 5 દિવસ ચાલે છે.
4. તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતા શારીરિક ફેરફારોની યાદી બનાવો.
જવાબ : તરુણાવસ્થા દરમિયાન થતા મુખ્ય શારીરિક ફેરફારો નીચે મુજબ છે :
(1) ઊંચાઈમાં એકાએક વધારો : હાથ અને પગના હાડકાં લંબાવાથી ઊંચાઈ ઝડપથી વધે છે.
(2) શારીરિક આકારમાં ફેરફાર : છોકરાઓના ખભા અને છાતીનો ભાગ પહોળો બને છે; છોકરીઓમાં કમરનો નીચેનો ભાગ પહોળો થાય છે.
(3) અવાજમાં પરિવર્તન : સ્વરપેટી મોટી થતાં છોકરાઓમાં ગળા આગળ કંઠમણિ ઉપસી આવે છે અને અવાજ ભારે બને છે; છોકરીઓનો અવાજ તીણો બને છે.
(4) ગ્રંથિઓની સક્રિયતા : પ્રસ્વેદ અને તૈલગ્રંથિઓનો સ્ત્રાવ વધવાથી ચહેરા પર ખીલ કે ફોલ્લીઓ થાય છે.
(5) પ્રજનન અંગોનો વિકાસ : નરમાં શુક્રપિંડ અને શિશ્ન તેમજ માદામાં અંડપિંડ સંપૂર્ણ વિકસિત થાય છે અને જન્યુઓ મુક્ત થવા લાગે છે.
(6) ગૌણ જાતીય લક્ષણો : દાઢી-મૂછ ઊગવી, સ્તનનો વિકાસ થવો અને શરીરના ચોક્કસ ભાગોમાં વાળ ઊગવા.
5. બે કૉલમ ધરાવતું એક કોષ્ટક બનાવો, જેમાં એક કૉલમમાં અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિઓ અને બીજી કૉલમમાં તેમના દ્વારા સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવોનાં નામ દર્શાવો.
| અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ (Endocrine Gland) | સ્ત્રવિત અંતઃસ્ત્રાવ (Hormone) |
|---|---|
| 1. પિટ્યુટરી ગ્રંથિ | વૃદ્ધિ અંતઃસ્ત્રાવ (Growth Hormone) |
| 2. થાઇરોઇડ ગ્રંથિ | થાયરોક્સિન (Thyroxine) |
| 3. સ્વાદુપિંડ | ઇન્સ્યુલિન (Insulin) |
| 4. એડ્રિનલ ગ્રંથિ | એડ્રિનાલિન (Adrenaline) |
| 5. શુક્રપિંડ (નરમાં) | ટેસ્ટોસ્ટેરોન (Testosterone) |
| 6. અંડપિંડ (માદામાં) | ઈસ્ટ્રોજન (Estrogen) |
6. જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો એટલે શું ? તેમનું નામકરણ આ પ્રકારે કેમ કરવામાં આવ્યું છે ? તેમનાં કાર્યો જણાવો.
જવાબ :
જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો : પ્રજનન અંગો (નરમાં શુક્રપિંડ અને માદામાં અંડપિંડ) દ્વારા ઉત્પન્ન થતા અંતઃસ્ત્રાવોને જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો કહે છે.
નામકરણનું કારણ : આ અંતઃસ્ત્રાવો નર અને માદાના લિંગી લક્ષણો, ગૌણ જાતીય લક્ષણો અને પ્રજનન અંગોના વિકાસનું નિયંત્રણ કરતા હોવાથી તેમને જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો કહે છે.
કાર્યો :
• ટેસ્ટોસ્ટેરોન (નર) : શુક્રકોષોના ઉત્પાદનને ઉત્તેજે છે તથા દાઢી-મૂછ, અવાજ ઘેરો થવો જેવા પુરુષોચિત ગૌણ જાતીય લક્ષણો પ્રેરે છે.
• ઈસ્ટ્રોજન (માદા) : અંડકોષોની પરિપક્વતા, સ્તનગ્રંથિઓનો વિકાસ અને સ્ત્રીઓમાં માસિકચક્રનું નિયમન કરે છે.
7. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો :
(a) તરુણોએ તેમના આહાર બાબતે સચેત રહેવું જોઈએ, કારણ કે :
(i) યોગ્ય આહારથી તેમના મગજનો વિકાસ થાય છે.
(ii) શરીરમાં ઝડપી વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય આહારની આવશ્યકતા હોય છે.
(iii) કિશોરોને વારંવાર ભૂખ લાગે છે.
(iv) કિશોરોમાં સ્વાદકલિકાઓ વધુ વિકસિત હોય છે.
જવાબ : (ii) શરીરમાં ઝડપી વૃદ્ધિ માટે યોગ્ય આહારની આવશ્યકતા હોય છે.
(b) સ્ત્રીઓમાં પ્રજનનની ઉંમર શરૂ થાય છે જ્યારે :
(i) ઋતુસ્ત્રાવ શરૂ થાય છે.
(ii) સ્તન વિકસિત થવાનું શરૂ કરે છે.
(iii) શરીરનું વજન વધે છે.
(iv) ઊંચાઈ વધે છે.
જવાબ : (i) ઋતુસ્ત્રાવ શરૂ થાય છે.
(c) કિશોરો માટે નીચેનામાંથી કયો આહાર શ્રેષ્ઠ છે ?
(i) ચિપ્સ, નૂડલ્સ, કોક
(ii) રોટલી, દાળ, શાકભાજી
(iii) ભાત, નૂડલ્સ, બર્ગર
(iv) શાકભાજીની કટલેસ, ચિપ્સ, લીંબુ શરબત
જવાબ : (ii) રોટલી, દાળ, શાકભાજી (સંતુલિત આહાર)
8. નીચેના પર ટૂંકનોંધ લખો :
(a) કંઠમણિ (Adam's Apple) :
તરુણાવસ્થામાં પ્રવેશતાં જ છોકરાઓમાં સ્વરપેટી (Larynx) ની વૃદ્ધિ થાય છે. આ મોટી થયેલી સ્વરપેટી ગળાના અગ્ર ભાગમાં સ્પષ્ટ ઉપસેલી દેખાય છે, જેને કંઠમણિ કહે છે. તેના લીધે છોકરાઓનો અવાજ ઘેરો અને ગંભીર બને છે. છોકરીઓમાં સ્વરપેટી નાની હોવાથી બહારથી દેખાતી નથી.
(b) ગૌણ જાતીય લક્ષણો (Secondary Sexual Characters) :
જે બાહ્ય શારીરિક લક્ષણો તરુણાવસ્થામાં વિકસીને પુરુષ અને સ્ત્રી વચ્ચે સ્પષ્ટ ભેદ પારખવામાં મદદરૂપ બને છે, તેને ગૌણ જાતીય લક્ષણો કહે છે. દાખલા તરીકે, છોકરાઓમાં દાઢી-મૂછ ઊગવી, છાતી પર વાળ આવવા અને અવાજ ઘોઘરો થવો; જ્યારે છોકરીઓમાં સ્તનનો વિકાસ થવો અને અવાજ તીણો બનવો. આ લક્ષણો જાતીય અંતઃસ્ત્રાવો (ટેસ્ટોસ્ટેરોન અને ઈસ્ટ્રોજન) ના નિયંત્રણ હેઠળ હોય છે.
(c) ગર્ભસ્થ શિશુમાં લિંગનિશ્ચયન (Sex Determination in Unborn Child) :
માનવ કોષમાં 23 જોડ રંગસૂત્રો હોય છે, જેમાંથી એક જોડ લિંગી રંગસૂત્ર હોય છે. સ્ત્રીમાં XX અને પુરુષમાં XY રંગસૂત્રો હોય છે. સ્ત્રીના તમામ અંડકોષો X રંગસૂત્ર ધરાવે છે, જ્યારે પુરુષના શુક્રકોષો બે પ્રકારના (X અથવા Y) હોય છે. જો X રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ અંડકોષને ફલિત કરે તો XX યુગ્મનજ બનીને કન્યા (છોકરી) નો જન્મ થાય છે. જો Y રંગસૂત્રવાળો શુક્રકોષ ફલન કરે તો XY યુગ્મનજ બનીને પુત્ર (છોકરો) જન્મે છે. આમ, ગર્ભસ્થ શિશુની જાતિ માટે માત્ર પિતાના શુક્રકોષનું રંગસૂત્ર જવાબદાર બને છે.
9. નીચે આપેલ શબ્દ-કોયડાને અંગ્રેજી સંકેતોની મદદથી ઉકેલો :
આડી ચાવી (Across) :
3. નલિકાવિહીન ગ્રંથિઓ દ્વારા મુક્ત થતો રાસાયણિક પદાર્થ ➔ HORMONE
4. ગળામાં આવેલી ગ્રંથિ કે જે થાયરોક્સિન સ્ત્રવે છે ➔ THYROID
7. કિશોરો માટે સંબોધાતો શબ્દ (13 થી 19 વર્ષ) ➔ TEENAGERS
ઊભી ચાવી (Down) :
1. મગજ સાથે જોડાયેલી પ્રમુખ અંતઃસ્ત્રાવી ગ્રંથિ ➔ PITUITARY
2. અંડપિંડ દ્વારા મુક્ત થતો માદા અંતઃસ્ત્રાવ ➔ ESTROGEN
5. શુક્રપિંડ દ્વારા મુક્ત થતો નર અંતઃસ્ત્રાવ ➔ TESTOSTERONE
6. સ્વાદુપિંડમાંથી સ્ત્રવતો અંતઃસ્ત્રાવ ➔ INSULIN
10. નીચે આપેલા કોષ્ટક પરથી આલેખ દોરો અને તારણ આપો :
| ઉંમર (વર્ષ) | છોકરાઓની ઊંચાઈ (cm) | છોકરીઓની ઊંચાઈ (cm) |
|---|---|---|
| 0 | 53 | 53 |
| 4 | 96 | 92 |
| 8 | 114 | 110 |
| 12 | 129 | 133 |
| 16 | 152 | 150 |
| 20 | 173 | 165 |
તારણ :
(1) જન્મ સમયે છોકરા અને છોકરીઓની ઊંચાઈ સરખી હોય છે.
(2) 12 વર્ષની ઉંમરે છોકરીઓની વૃદ્ધિ છોકરાઓ કરતાં વધુ ઝડપી જોવા મળે છે.
(3) 16 વર્ષ પછી છોકરાઓની ઊંચાઈ ઝડપથી વધે છે અને 20 વર્ષની ઉંમરે પહોંચતાં સરેરાશ છોકરાઓની અંતિમ ઊંચાઈ છોકરીઓ કરતાં વધુ નોંધાય છે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. તમારા વર્ગના સહાધ્યાયીઓની ઉંમર અને ઊંચાઈનું સર્વેક્ષણ કરી પૂર્ણ ઊંચાઈનું અનુમાન કરો.
જવાબ : ગણતરીની રીત :
પાઠ્યપુસ્તકના સૂત્ર મુજબ :
સંભવિત પૂર્ણ ઊંચાઈ (cm) = [હાલની ઊંચાઈ (cm) / વર્તમાન ઉંમરે ઊંચાઈની ટકાવારી %] × 100
• ઉદાહરણ : 11 વર્ષના છોકરાની ઊંચાઈ 130 cm છે અને 11 વર્ષે છોકરાની સરેરાશ ઊંચાઈ ટકાવારી 81% હોય:
સંભવિત ઊંચાઈ = (130 / 81) × 100 = 160.49 cm.
2. ડોક્ટરની મુલાકાત લઈ આયોડિનયુક્ત મીઠું ખાવાનું મહત્ત્વ સમજો.
જવાબ : ડોક્ટર સાથેની મુલાકાત પરથી મળેલ માહિતી અનુસાર, ગળામાં આવેલી થાઇરોઇડ ગ્રંથિને 'થાયરોક્સિન' હોર્મોન બનાવવા માટે આયોડિન આવશ્યક છે. જો ખોરાકમાં આયોડિનની ખામી સર્જાય તો થાઇરોઇડ ગ્રંથિ ફૂલી જાય છે જેને ગોઇટર (Goitre) નો રોગ કહે છે. તેથી રોજિંદા ખોરાકમાં આયોડાઇઝ્ડ મીઠાનો ઉપયોગ કરવો અનિવાર્ય છે.
3. કિશોરોમાં સંતુલિત આહાર અને પોષણ અંગે ચાર્ટ તૈયાર કરો.
જવાબ : પોષણ માર્ગદર્શિકા :
• ઊર્જા માટે : અનાજ (ઘઉં, ચોખા, બાજરી).
• શારીરિક વૃદ્ધિ અને સમારકામ માટે : કઠોળ, દૂધ, પનીર, ઈંડાં (પ્રોટીનયુક્ત આહાર).
• રોગપ્રતિકારકતા અને લોહીના નિર્માણ માટે : લીલા પાંદડાવાળા શાકભાજી, ગોળ અને તાજા ફળો (આયર્ન અને વિટામિન્સ).
• ટાળવા જેવો ખોરાક : વધુ પડતા તળેલા પેકેટવાળા નાસ્તા, ચિપ્સ અને ફાસ્ટ ફૂડથી દૂર રહેવું.
4. "ડ્રગ્સને કહો ના" (Say NO to Drugs) વિષય પર જાગૃતિ સૂત્રો અને સંદેશાઓ.
જવાબ : જાગૃતિ સંદેશ :
(1) નશાકારક દ્રવ્યો સ્વાસ્થ્ય, ભવિષ્ય અને મનની શાંતિને નષ્ટ કરે છે.
(2) કોઈ મિત્રના ખોટા દબાણ કે ઉત્સુકતામાં આવીને ક્યારેય નશાની દવાઓ લેવી નહીં.
(3) સ્વસ્થ શરીર અને તેજસ્વી કારકિર્દી માટે હંમેશાં કહો : "ડ્રગ્સને કહો ના, સ્વસ્થ જીવનને કહો હા!"
Post a Comment