GSEB Std 8 Science Chapter 9 Gharshan Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 9 "ઘર્ષણ" (Friction) ના સંપૂર્ણ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), ઘર્ષણને અસર કરતાં પરિબળો, ઘર્ષણના પ્રકારો (સ્થિત, સરકતું, લોટણ ઘર્ષણ), ઘર્ષણ એક જરૂરી અનિષ્ટ, ઘર્ષણ વધારવા અને ઘટાડવાના ઉપાયો, તરલ ઘર્ષણ (ધારારેખી આકાર) તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો અને પ્રવૃત્તિઓનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 9 IMP Notes) ✦
- ઘર્ષણ બળ (Frictional Force) : બે સપાટીઓ જ્યારે એકબીજાના સંપર્કમાં રહીને સાપેક્ષ ગતિ કરતી હોય કે ગતિ કરવાનો પ્રયત્ન કરતી હોય, ત્યારે તેમની સંપર્ક સપાટી પર ગતિનો વિરોધ કરતું જે બળ ઉદ્ભવે છે તેને ઘર્ષણ બળ કહે છે.
• ઘર્ષણ હંમેશાં લગાડેલા બળની કે પદાર્થની સાપેક્ષ ગતિની વિરુદ્ધ દિશામાં જ કાર્ય કરે છે.
• રોજિંદા ઉદાહરણો : જમીન પર ગબડતો દડો થોડા અંતરે જઈને આપમેળે અટકી જવો, સાયકલનું પેડલ મારવાનું બંધ કરતાં સાયકલની ગતિ ધીમી પડી જવી, કેળાની છાલ પર પગ પડતાં લપસી જવું. - ઘર્ષણનું કારણ (Cause of Friction) : સંપર્કમાં રહેલી બંને સપાટીઓનું ખરબચડાપણું (Irregularities) ઘર્ષણ માટે જવાબદાર છે.
• આપણને લીસી દેખાતી સપાટીઓ પર પણ સૂક્ષ્મદર્શક રીતે અસંખ્ય ખાડા-ટેકરા (સૂક્ષ્મ ખરબચડાપણું) હોય છે.
• જ્યારે બે સપાટીઓ એકબીજાના સંપર્કમાં આવે છે ત્યારે આ ખાડા-ટેકરા એકબીજામાં ભરાઈ જાય છે (Interlocking). આ જોડાણમાંથી મુક્ત થવા માટે બળ લગાડવું પડે છે. - ઘર્ષણને અસર કરતાં પરિબળો (Factors Affecting Friction) :
1. સપાટીનો પ્રકાર (લીસી કે ખરબચડી) : ખરબચડી સપાટી પર અનિયમિતતાઓ વધુ હોવાથી ઘર્ષણ બળ વધુ લાગે છે, જ્યારે લીસી સપાટી પર ઓછું ઘર્ષણ લાગે છે. (દા.ત., કાચ કે ટાઇલ્સ પર દડો વધુ દૂર જાય છે, પરંતુ રેતી કે કાંકરાવાળા રસ્તા પર તરત અટકી જાય છે).
2. બે સપાટીઓ વચ્ચેનું દબાણબળ (સામાન્ય બળ) : બે સપાટીઓ એકબીજા સાથે કેટલી મજબૂતીથી દબાયેલી છે તેના પર ઘર્ષણ આધાર રાખે છે. જો ભારે બોક્સ હોય તો તળિયા સાથેનું દબાણ વધતાં ખાડા-ટેકરા વધુ મજબૂતીથી જોડાય છે, તેથી ભારે બોક્સને ખસેડવા માટે ખાલી બોક્સ કરતાં વધુ બળ લગાડવું પડે છે. - સ્પ્રિંગ કાંટો (Spring Balance) : સ્પ્રિંગ કાંટો એ વસ્તુ પર લાગતા બળનું માપન કરતું સાધન છે. તેમાં એક સ્પ્રિંગનું ગૂંચળું હોય છે, જે તેના પર બળ લાગતાં ખેંચાય છે. સ્પ્રિંગનું આ ખેંચાણ સ્કેલ પર સરકતા દર્શક (Pointer) દ્વારા વંચાય છે.
- ઘર્ષણના પ્રકારો (Types of Friction) :
• સ્થિત ઘર્ષણ (Static Friction) : જ્યારે કોઈ સ્થિર પદાર્થને સપાટી પરથી ગતિમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે ત્યારે પ્રવર્તતા ઘર્ષણને સ્થિત ઘર્ષણ કહે છે. પદાર્થ ખસવાની અણી પર હોય ત્યારે લાગતું સ્થિત ઘર્ષણ મહત્તમ હોય છે.
• સરકતું ઘર્ષણ (Sliding Friction) : જ્યારે કોઈ પદાર્થ બીજી સપાટી પર સતત સરકતો (ખસતો) હોય ત્યારે લાગતા અવરોધક બળને સરકતું ઘર્ષણ કહે છે. સરકતા ઘર્ષણનું મૂલ્ય સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં ઓછું હોય છે, કારણ કે સંપર્ક બિંદુઓને એકબીજામાં યોગ્ય રીતે ભરાઈ જવાનો પૂરતો સમય મળતો નથી.
• લોટણ ઘર્ષણ (Rolling Friction) : જ્યારે કોઈ પદાર્થ બીજી સપાટી પર ગબડે છે (Roll થાય છે), ત્યારે તેની ગતિને અવરોધતા બળને લોટણ ઘર્ષણ કહે છે. લોટણ ઘર્ષણનું મૂલ્ય સરકતા ઘર્ષણ કરતાં પણ ખૂબ ઓછું હોય છે.
• સંબંધ : સ્થિત ઘર્ષણ > સરકતું ઘર્ષણ > લોટણ ઘર્ષણ. (આથી જ ભારે સૂટકેસ કે લગેજ ટ્રોલીમાં પૈડાં લગાવવામાં આવે છે જેથી બાળક પણ તેને સહેલાઈથી ખેંચી શકે છે). - ઘર્ષણ : એક જરૂરી અનિષ્ટ (Friction: A Necessary Evil) :
• ઘર્ષણના ફાયદા (લાભ) :
1. ઘર્ષણ વગર આપણે જમીન પર ચાલી શકતા નથી (લીસા કે તેલવાળા ફ્લોર પર લપસી જવાય છે).
2. પેન કે પેન્સિલ વડે કાગળ પર લખવું ઘર્ષણના કારણે જ શક્ય બને છે.
3. શિક્ષક બ્લેકબોર્ડ પર ચોકથી લખી શકે છે કારણ કે ચોકના કણો બોર્ડની ખરબચડી સપાટી સાથે ઘસાય છે.
4. દીવાલમાં ખીલી ઠોકી શકાય છે અને દોરીમાં ગાંઠ બાંધી શકાય છે.
5. વાહનો રસ્તા પર ચાલી શકે છે અને બ્રેક મારતાં ઘર્ષણને લીધે જ અટકે છે.
• ઘર્ષણના ગેરફાયદા (નુકસાન) :
1. વસ્તુઓ ઘસાઈ જાય છે (બૂટ-ચંપલના તળિયાં ઘસાવવા, વાહનોના ટાયર ઘસાવવા, સ્ક્રૂ અને બોલ બેરિંગ ઘસાવવા).
2. ઘર્ષણથી ઉષ્મા (ગરમી) ઉત્પન્ન થાય છે, જેના કારણે મશીનો ગરમ થઈ જાય છે અને મોટી માત્રામાં ઉપયોગી ઊર્જાનો વ્યય થાય છે. (દા.ત., મિક્સરને થોડી મિનિટ ચલાવતાં તેનો જાર ગરમ થઈ જાય છે, હથેળીઓ ઘસવાથી ગરમી પેદા થાય છે). - ઘર્ષણ વધારવાની રીતો (Increasing Friction) :
• વાહનોના ટાયરોને ખાંચાવાળા (Treaded) બનાવવામાં આવે છે જેથી રસ્તા સાથે પકડ મજબૂત રહે.
• રમતવીરો (સ્પોર્ટ્સમેન) અને ફૂટબોલ ખેલાડીઓના બૂટમાં ખીલાવાળા તળિયાં (Spikes) રાખવામાં આવે છે.
• વાહનોમાં બ્રેક પેડ વાપરીને બ્રેક મારતાં વ્હીલની ગતિ અટકાવવામાં આવે છે.
• કબડ્ડીના ખેલાડીઓ હાથ પર માટી ઘસે છે અને કુસ્તીબાજો હાથ પર ખાસ પાવડર લગાવે છે જેથી પકડ મજબૂત બને. - ઘર્ષણ ઘટાડવાની રીતો અને સ્નેહક (Reducing Friction and Lubricants) :
• સ્નેહક (Lubricants) : ઘર્ષણ ઘટાડવા માટે બે ગતિશીલ સપાટીઓ વચ્ચે જે પદાર્થો ઉમેરવામાં આવે છે તેને સ્નેહક કહે છે. જેમ કે તેલ (Oil), ગ્રીસ (Grease) કે ગ્રેફાઇટ (Graphite). તે સપાટીઓ વચ્ચે પાતળું પડ બનાવી ખાડા-ટેકરાઓનું સીધું ઘસાણ રોકે છે.
• કેરમ બોર્ડ પર ઝીણો પાઉડર છાંટવાથી કૂકરીઓ સરળતાથી સરકે છે.
• દરવાજાના મિજાગરામાં તેલના બે-ત્રણ ટીપાં નાખવાથી અવાજ બંધ થાય છે અને દરવાજો સરળતાથી ખૂલે છે.
• બોલ બેરિંગ (Ball Bearings) : મોટાભાગના મશીનો, સીલિંગ ફેન અને સાયકલોમાં ધરી અને કેન્દ્ર વચ્ચે સરકતા ઘર્ષણને લોટણ ઘર્ષણમાં ફેરવવા માટે બોલ બેરિંગનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. - તરલ ઘર્ષણ (Fluid Friction) :
• હવા, પાણી અને અન્ય પ્રવાહીઓને વિજ્ઞાનમાં તરલ (Fluids) કહે છે.
• તરલમાંથી ગતિ કરતી વસ્તુઓ પર લાગતા ઘર્ષણ બળને ઘસારો કે ડ્રેગ (Drag) કહે છે.
• તરલ ઘર્ષણ વસ્તુની તરલની સાપેક્ષ ઝડપ, વસ્તુનો આકાર અને તરલના પ્રકાર (સ્નિગ્ધતા) પર આધાર રાખે છે.
• ધારારેખી આકાર (Streamlined Shape) : પક્ષીઓ અને માછલીઓ કુદરતી રીતે ધારારેખી આકાર ધરાવે છે જેથી પાણી કે હવામાં ગતિ કરતી વખતે ઘર્ષણ બળ ઘટી જાય અને ઊર્જાનો વ્યય ન થાય. આ જ કુદરતી સિદ્ધાંત પરથી વિમાન (Aeroplane), રોકેટ, બોટ અને સ્પોર્ટ્સ કારનો આકાર ધારારેખી બનાવવામાં આવે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 9 Swadhyay Solution) ✦
1. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) ઘર્ષણ એકબીજાના સંપર્કમાં રાખેલી બે સપાટીઓની વચ્ચેની સાપેક્ષ ગતિ નો વિરોધ કરે છે.
(b) ઘર્ષણ સપાટીઓના ખરબચડાપણા (પ્રકાર) પર આધાર રાખે છે.
(c) ઘર્ષણથી ઉષ્મા (ગરમી) ઉત્પન્ન થાય છે.
(d) કેરમ બોર્ડ પર પાઉડર છાંટવાથી ઘર્ષણ ઘટી જાય છે.
(e) સરકતું ઘર્ષણ એ સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં ઓછું હોય છે.
2. ચાર બાળકોને લોટણ, સ્થિત અને સરકતા ઘર્ષણને કારણે લાગતા બળોને ઘટતા ક્રમમાં ગોઠવવાનું કહેવામાં આવ્યું. તેમની આ ગોઠવણ નીચે આપેલ છે. સાચી ગોઠવણ પસંદ કરો :
(a) લોટણ, સ્થિત, સરકતું
(b) લોટણ, સરકતું, સ્થિત
(c) સ્થિત, સરકતું, લોટણ
(d) સરકતું, સ્થિત, લોટણ
જવાબ : (c) સ્થિત, સરકતું, લોટણ
સમજૂતી : સ્થિત ઘર્ષણ સૌથી વધુ હોય છે, સરકતું ઘર્ષણ તેનાથી ઓછું હોય છે અને લોટણ ઘર્ષણ સૌથી ઓછું હોય છે (સ્થિત > સરકતું > લોટણ).
3. આલિદા પોતાની રમકડાની કારને આરસના સૂકા ભોંયતળિયા પર, આરસના ભીના ભોંયતળિયા પર, વર્તમાનપત્ર પર અને ટુવાલ પર ચલાવે છે. કાર પર જુદી-જુદી સપાટી દ્વારા લાગતા ઘર્ષણ બળનો વધતો ક્રમ કયો હશે ?
(a) આરસનું ભીનું ભોંયતળિયું, આરસનું સૂકું ભોંયતળિયું, વર્તમાનપત્ર, ટુવાલ
(b) વર્તમાનપત્ર, ટુવાલ, આરસનું સૂકું ભોંયતળિયું, આરસનું ભીનું ભોંયતળિયું
(c) ટુવાલ, વર્તમાનપત્ર, આરસનું સૂકું ભોંયતળિયું, આરસનું ભીનું ભોંયતળિયું
(d) આરસનું ભીનું ભોંયતળિયું, વર્તમાનપત્ર, ટુવાલ, આરસનું સૂકું ભોંયતળિયું
જવાબ : (a) આરસનું ભીનું ભોંયતળિયું, આરસનું સૂકું ભોંયતળિયું, વર્તમાનપત્ર, ટુવાલ
સમજૂતી : ભીનો આરસ સૌથી વધુ લીસો હોવાથી તેના પર સૌથી ઓછું ઘર્ષણ લાગે છે, ત્યારબાદ સૂકો આરસ, પછી પેપર અને ટુવાલ સૌથી વધુ ખરબચડો હોવાથી તેના પર સૌથી વધુ ઘર્ષણ લાગે છે.
4. ધારો કે તમે તમારા લખવાના ડેસ્કને થોડું નમાવો છો. તેના પર મૂકેલું કોઈ પુસ્તક નીચે તરફ સરકવાનું શરૂ કરે છે. તેના પર લાગતા ઘર્ષણ બળની દિશા દર્શાવો.
જવાબ : પુસ્તક પર લાગતું ઘર્ષણ બળ ઢાળવાળા ડેસ્કની સપાટી પર ઉપરની તરફ લાગશે.
કારણ : પુસ્તક ડેસ્ક પર નીચેની દિશામાં સરકી રહ્યું છે, અને ઘર્ષણ બળ હંમેશાં પદાર્થની સાપેક્ષ ગતિની વિરુદ્ધ દિશામાં જ કાર્ય કરે છે.
5. તમે આકસ્મિક રીતે સાબુના પાણીથી ભરેલી ડોલ આરસના ભોંયતળિયા પર ઢોળો છો. આ ભીના તળિયા પર તમારા માટે ચાલવું સરળ હશે કે મુશ્કેલ ? શા માટે ?
જવાબ : સાબુવાળા ભીના ભોંયતળિયા પર ચાલવું અત્યંત મુશ્કેલ હશે.
કારણ : આપણે જ્યારે ચાલીએ છીએ ત્યારે આપણા પગના તળિયા અને જમીન વચ્ચેનું ઘર્ષણ બળ આપણને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. સાબુનું પાણી સ્નેહક (Lubricant) તરીકે વર્તીને આરસ અને પગ વચ્ચેનું ખરબચડાપણું પૂરી દે છે, જેથી ઘર્ષણ બળ ખૂબ જ ઘટી જાય છે. પરિણામે પગને પૂરતી પકડ (Grip) ન મળતાં પગ લપસી જાય છે.
6. રમતવીરો ખીલાવાળા બૂટ (Spikes) કેમ પહેરે છે ? સમજાવો.
જવાબ : રમતવીરોના બૂટના તળિયે ખીલા (Spikes) લગાવવાથી બૂટનું તળિયું ખૂબ જ ખરબચડું બને છે. આ ખરબચડાપણાને લીધે બૂટ અને જમીન/મેદાન વચ્ચેનું ઘર્ષણ બળ વધી જાય છે. પરિણામે રમતવીર ઝડપથી દોડતી વખતે કે વળાંક લેતી વખતે લપસી પડતો નથી અને જમીન સાથે ઉત્તમ પકડ જળવાઈ રહે છે.
7. સીમાએ એક હલકા બોક્સને ધકેલવું છે અને ઇકબાલે તે જ ભોંયતળિયા પર એક તેવા જ ભારે બોક્સને ધકેલવું છે. કોણે વધારે બળ લગાડવું પડશે અને શા માટે ?
જવાબ : ઇકબાલને વધારે બળ લગાડવું પડશે.
કારણ : ઘર્ષણ બળ બે સપાટીઓ વચ્ચેના પરસ્પર દબાણબળ પર આધાર રાખે છે. ભારે બોક્સનું વજન વધુ હોવાથી તે ભોંયતળિયા પર વધુ જોરથી દબાય છે, જેથી બંને સપાટીઓના ખાડા-ટેકરાઓનું જોડાણ (Interlocking) ખૂબ મજબૂત બને છે. આથી ભારે બોક્સ પર લાગતું ઘર્ષણ બળ વધારે હોય છે, જેને ખસેડવા માટે ઇકબાલે વધુ બળ લગાડવું પડે છે.
8. સમજાવો : સરકતું ઘર્ષણ એ સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં શા માટે ઓછું હોય છે ?
જવાબ : જ્યારે કોઈ પદાર્થ સપાટી પર સ્થિર હોય છે, ત્યારે બંને સપાટીઓના સૂક્ષ્મ ખાડા-ટેકરાઓને એકબીજામાં ઊંડે સુધી ભરાઈ જવા માટે (Interlocking થવા માટે) પૂરતો સમય મળે છે, જેને તોડવા માટે વધુ બળ (સ્થિત ઘર્ષણ) જોઈએ.
પરંતુ જ્યારે પદાર્થ સરકવાનું શરૂ કરી દે છે, ત્યારે સંપર્ક સપાટીના બિંદુઓને એકબીજામાં બરાબર ભરાઈ જવાનો પૂરતો સમય મળતો નથી. આથી સરકતી વખતે જોડાણ નબળું રહેતું હોવાથી સરકતું ઘર્ષણ હંમેશાં સ્થિત ઘર્ષણ કરતાં ઓછું હોય છે.
9. દર્શાવો કે ઘર્ષણ કઈ રીતે મિત્ર અને શત્રુ બંને છે.
જવાબ : ઘર્ષણ આપણા માટે લાભદાયી હોવાથી તે મિત્ર છે, પરંતુ નુકસાનકારક હોવાથી તે શત્રુ પણ છે :
(A) ઘર્ષણ મિત્ર તરીકે (લાભ) :
(1) ઘર્ષણને કારણે આપણે જમીન પર લપસ્યા વગર સુરક્ષિત ચાલી શકીએ છીએ.
(2) કાગળ પર પેન/પેન્સિલથી અને બ્લેકબોર્ડ પર ચોકથી લખવું ઘર્ષણને લીધે જ શક્ય બને છે.
(3) વાહનોની ગતિને બ્રેક લગાવીને નિયંત્રિત કરી શકાય છે.
(4) દીવાલમાં ખીલી જડી શકાય છે અને દોરીમાં ગાંઠ ટકી રહે છે.
(B) ઘર્ષણ શત્રુ તરીકે (નુકસાન) :
(1) ઘર્ષણને લીધે પગરખાંના તળિયાં, વાહનોના ટાયર અને મશીનોના પાર્ટ્સ ઘસાઈને નકામા થઈ જાય છે.
(2) મશીનોમાં ઘર્ષણના કારણે પુષ્કળ ઉષ્મા ઉત્પન્ન થાય છે, જેનાથી કિંમતી ઊર્જાનો બગાડ થાય છે અને મશીન બગડી શકે છે.
(3) ઘર્ષણ ઘટાડવા માટે સમયાંતરે સ્નેહક (તેલ/ગ્રીસ) વાપરવાનો ખર્ચ થાય છે.
10. સમજાવો : તરલમાં ગતિ કરતી વસ્તુઓનો આકાર વિશિષ્ટ કેમ હોવો જોઈએ ?
જવાબ : જ્યારે કોઈ વસ્તુ હવા કે પ્રવાહી (તરલ) માંથી ગતિ કરે છે ત્યારે તરલ તેના પર ગતિની વિરુદ્ધ દિશામાં ઘર્ષણ બળ (ડ્રેગ) લગાડે છે.
આ ઘર્ષણ બળને પાર કરવામાં વસ્તુની ઘણી બધી ઊર્જા વપરાઈ જાય છે અને ગતિ ધીમી પડે છે.
જો વસ્તુનો આકાર આગળથી સાંકડો અને પાછળથી વિસ્તૃત એટલે કે ધારારેખી (Streamlined) બનાવવામાં આવે (જેમ કે પક્ષી કે માછલી જેવો), તો તરલ તેની આજુબાજુથી સરળતાથી વહી જાય છે. આ વિશિષ્ટ આકારના કારણે તરલ ઘર્ષણ નહિવત્ થઈ જાય છે અને ઊર્જાનો વ્યય ઘટે છે. તેથી વિમાન, રોકેટ અને વહાણોનો આકાર વિશિષ્ટ ધારારેખી બનાવવામાં આવે છે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. ઢાળવાળા પાટિયા પરથી સેલ (બેટરી) ગબડાવી જુદી-જુદી સપાટીઓ પર કાપેલું અંતર માપો.
જવાબ :
• પ્રયોગ : એક ઢાળવાળા લાકડાના પાટિયા પરથી પેન્સિલ સેલને મુક્ત રીતે નીચે ગબડવા દો. ટેબલ પર વારાફરતી (1) કાચની પ્લેટ, (2) કાગળ, (3) સુતરાઉ કાપડ અને (4) રેતીનું પાતળું સ્તર પાથરીને સેલે કાપેલું અંતર માપો.
• અવલોકન : કાચની લીસી સપાટી પર સેલ સૌથી વધુ દૂર જાય છે, જ્યારે રેતી કે કાપડ પર ખૂબ ઓછું અંતર કાપે છે.
• તારણ : સપાટીનું ખરબચડાપણું વધતાં ઘર્ષણ વધે છે અને ગતિમાન પદાર્થ વહેલો અટકી જાય છે.
2. નળાકાર પેન્સિલોની મદદથી સરકતા ઘર્ષણનું લોટણ ઘર્ષણમાં રૂપાંતર દર્શાવો.
જવાબ : એક જાડા પુસ્તકને ટેબલ પર સીધું ધકેલતાં વધુ બળ આપવું પડે છે (સરકતું ઘર્ષણ). હવે તે પુસ્તકની નીચે 3-4 ગોળાકાર નળાકાર પેન્સિલો સમાંતર ગોઠવીને પુસ્તકને સહેજ ધક્કો મારતાં તે ખૂબ સરળતાથી આગળ ગબડે છે. આ પ્રવૃત્તિ સાબિત કરે છે કે લોટણ ઘર્ષણ એ સરકતા ઘર્ષણ કરતાં ઘણું ઓછું હોય છે.
3. સાયકલ રિપેરીંગની દુકાનની મુલાકાત લઈ બોલ બેરિંગની ઉપયોગિતા વિશે ટૂંકનોંધ તૈયાર કરો.
જવાબ : સાયકલના પૈડાંની ધરી (Axle) અને પેડલના ક્રેન્ક વચ્ચે નાના સ્ટીલના ગોળ છરા (બોલ બેરિંગ) ફીટ કરેલા હોય છે. બોલ બેરિંગ ફરતી સપાટીઓ વચ્ચે સરકતા ઘર્ષણને અત્યંત અલ્પ એવા લોટણ ઘર્ષણમાં રૂપાંતરિત કરી દે છે. આથી સાયકલ સરળતાથી ચાલે છે, પેડલ મારવામાં શ્રમ ઓછો પડે છે અને ધરી ઘસાઈ જતી અટકે છે.
4. પક્ષીઓ અને વિમાનના આકારની તુલના કરી ધારારેખી આકારનું મહત્વ સમજાવો.
જવાબ : કુદરતમાં આકાશમાં ઊડતાં પક્ષીઓનો આગળનો ભાગ સાંકડો અને શરીર સુરેખ (ધારારેખી) હોય છે, જેથી હવાનું ઘર્ષણ નહિવત્ લાગે છે. એરોનોટિકલ એન્જિનિયરોએ પક્ષીઓની આ રચનાનું અનુકરણ કરીને જ વિમાનનો આકાર આગળથી અણીદાર અને પાંખો ધારારેખી બનાવી છે. આ આકાર વિમાનને હવામાં અતિ ઝડપે ઊડતી વખતે હવાનું અવરોધક બળ ઘટાડી ઇંધણની ભારે બચત કરાવે છે.
إرسال تعليق