GSEB Std 8 Science Chapter 10 Dhvani Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 10 "ધ્વનિ" (Sound) ના સંપૂર્ણ અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), કંપન અને ધ્વનિનું ઉત્પાદન, માનવમાં સ્વરપેટી અને કાનની રચના, ધ્વનિ પ્રસરણના માધ્યમો, કંપવિસ્તાર, આવૃત્તિ, આવર્તકાળ, શ્રાવ્ય અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ, ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો અને પ્રવૃત્તિઓનું સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 10 IMP Notes) ✦
- કંપન અને ધ્વનિનું ઉત્પાદન (Vibration and Production of Sound) : વસ્તુની આગળ-પાછળ કે ઉપર-નીચે થતી ઝડપી ગતિને કંપન (Vibration) કહે છે. ધ્વનિ હંમેશાં કંપન કરતી વસ્તુઓ દ્વારા જ ઉત્પન્ન થાય છે.
• પાઠ્યપુસ્તક અને રોજિંદા જીવનના ઉદાહરણો : શાળાનો ઘંટ વાગતો હોય ત્યારે તેને અડકતાં કંપન અનુભવાય છે; થાળી પર લાકડી મારી તેમાં પાણી ભરતાં પાણીની સપાટી પર તરંગો ઉદ્ભવે છે; રબરબેન્ડને ખેંચીને વચ્ચેથી છોડતાં તે કંપન કરે છે અને ધ્વનિ પેદા થાય છે. જો કંપન અટકી જાય તો ધ્વનિ પણ બંધ થઈ જાય છે. - માનવી દ્વારા ઉત્પન્ન થતો ધ્વનિ (Sound Produced by Humans) : મનુષ્યમાં ધ્વનિ ગળામાં આવેલા કંઠસ્થાન કે સ્વરપેટી (Larynx / Voice box) દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે[cite: 1].
• સ્વરપેટીમાં બે સ્વરતંતુઓ (Vocal cords) એવી રીતે ખેંચાયેલા હોય છે કે તેમની વચ્ચે હવાની અવરજવર માટે એક સાંકડી તિરાડ (Slit) રહે છે.
• જ્યારે ફેફસાંમાંથી હવા દબાણપૂર્વક તિરાડમાંથી બહાર નીકળે છે, ત્યારે સ્વરતંતુઓ કંપન અનુભવે છે અને અવાજ ઉત્પન્ન થાય છે.
• પુરુષોમાં સ્વરતંતુઓની લંબાઈ આશરે 20 mm, સ્ત્રીઓમાં આશરે 15 mm (ટૂંકા) અને બાળકોમાં તેનાથી પણ ઘણા ટૂંકા હોય છે. આથી પુરુષો, સ્ત્રીઓ અને બાળકોના અવાજમાં ભિન્નતા જોવા મળે છે. - ધ્વનિ પ્રસરણ માટે માધ્યમની અનિવાર્યતા (Propagation of Sound) : ધ્વનિના પ્રસરણ માટે ભૌતિક માધ્યમ (ઘન, પ્રવાહી કે વાયુ) અનિવાર્ય છે.
• શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરણ : ધ્વનિ શૂન્યાવકાશ (Vacuum) માંથી પ્રસરણ પામી શકતો નથી. કાચના પાત્રમાંથી હવા ચૂસી લેતાં ઘંટડીનો અવાજ સંભળાતો બંધ થઈ જાય છે.
• પ્રસરણ ઝડપનો ક્રમ : ઘન > પ્રવાહી > વાયુ (ધાતુના પાઇપ કે લાકડાના ટેબલમાં ધ્વનિ હવાની તુલનાએ વધુ ઝડપથી પ્રવાસ કરે છે; પાણીમાં વ્હેલ કે ડોલ્ફિન ધ્વનિ દ્વારા સંદેશાવ્યવહાર કરે છે). - માનવ કાનની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ (Human Ear) :
• કાનનો બહારનો ભાગ ગળણી જેવો હોય છે જેને કર્ણપલ્લવ કહે છે. તે ધ્વનિને એકત્રિત કરી કર્ણનાળ (નહેર) મારફતે આગળ મોકલે છે.
• કર્ણનાળના છેડે પાતળો, ચુસ્ત ખેંચાયેલો પડદો હોય છે જેને કાનનો પડદો (Eardrum / કર્ણપટલ) કહે છે.
• ધ્વનિના કંપનો કાનના પડદાને કંપિત કરે છે. કાનનો પડદો આ કંપનોને મધ્ય કાનના ત્રણ નાનાં હાડકાં મારફતે અંતઃકર્ણ સુધી પહોંચાડે છે, જ્યાંથી શ્રવણ ચેતા દ્વારા સંકેતો મગજ સુધી પહોંચે છે અને આપણને અવાજ સંભળાય છે. - કંપનના લક્ષણો (Characteristics of Vibration) :
• આવર્તકાળ (Time Period - T) : એક દોલન કે કંપન પૂર્ણ કરવા માટે લાગતા સમયને આવર્તકાળ કહે છે. તેનો એકમ સેકન્ડ (s) છે.
• આવૃત્તિ (Frequency - f) : એક સેકન્ડમાં થતાં દોલનો કે કંપનોની સંખ્યાને આવૃત્તિ કહે છે. તેનો એકમ હર્ટ્ઝ (Hertz - Hz) છે. (1 Hz = 1 દોલન પ્રતિ સેકન્ડ).
• કંપવિસ્તાર (Amplitude - A) : કંપન કરતા પદાર્થના મૂળ સ્થાનથી કોઈ એક તરફના મહત્તમ સ્થાનાંતરને કંપવિસ્તાર કહે છે. - પ્રબળતા અને પીચ (Loudness and Pitch) :
• ધ્વનિની પ્રબળતા (Loudness) : ધ્વનિની પ્રબળતા કંપવિસ્તારના વર્ગના સમપ્રમાણમાં હોય છે ($Loudness \propto Amplitude^2$). કંપવિસ્તાર મોટો હોય તો અવાજ મોટો (પ્રબળ) બને છે, અને કંપવિસ્તાર નાનો હોય તો અવાજ ધીમો (મંદ) હોય છે. પ્રબળતાનો એકમ ડેસિબલ (dB) છે. (80 dB થી વધુ પ્રબળ ધ્વનિ શારીરિક રીતે કષ્ટદાયક બને છે).
• ધ્વનિનું તીણાપણું કે પીચ (Pitch / Shrillness) : ધ્વનિનું તીણાપણું આવૃત્તિ પર આધાર રાખે છે. ઊંચી આવૃત્તિવાળો ધ્વનિ વધુ તીણો (High Pitch) હોય છે (દા.ત., સ્ત્રીનો અવાજ, સીટી, મચ્છરનો ગણગણાટ). નીચી આવૃત્તિવાળો ધ્વનિ ઘેરો કે ભારે (Low Pitch) હોય છે (દા.ત., પુરુષનો અવાજ, ઢોલકનો અવાજ). - શ્રાવ્ય અને અશ્રાવ્ય ધ્વનિ (Audible and Inaudible Sound) :
• શ્રાવ્ય ધ્વનિ (Audible Range) : મનુષ્યના કાન ફક્ત 20 Hz થી 20,000 Hz (20 kHz) વચ્ચેની આવૃત્તિવાળો ધ્વનિ જ સાંભળી શકે છે.
• ઇન્ફ્રાસોનિક ધ્વનિ (Infrasonic) : 20 Hz કરતાં ઓછી આવૃત્તિવાળો ધ્વનિ (દા.ત., હાથી, વ્હેલ, ભૂકંપના તરંગો).
• અલ્ટ્રાસોનિક ધ્વનિ (Ultrasonic) : 20,000 Hz કરતાં વધુ આવૃત્તિવાળો ધ્વનિ (દા.ત., ચામાચીડિયું, કૂતરા; તબીબી ક્ષેત્રે સોનોગ્રાફીમાં વપરાય છે). - સંગીત અને ઘોંઘાટ (Music vs Noise) : કાનને સાંભળવો ગમે તેવા સુખદ અને નિયમિત કંપનોવાળા ધ્વનિને સંગીત (Music) કહે છે (દા.ત., સિતાર, વાંસળીનો સૂર). જ્યારે કાનને અપ્રિય લાગતા અનિયમિત કંપનોવાળા અવાજને ઘોંઘાટ (Noise) કહે છે (દા.ત., ટ્રાફિકનો અવાજ, ફેક્ટરીઓનો ઘોંઘાટ).
- ધ્વનિ પ્રદૂષણ અને નિયંત્રણના ઉપાયો (Noise Pollution and Control) :
• નુકસાન : અનિદ્રા (ઊંઘ ન આવવી), હાઈ બ્લડપ્રેશર (હાયપરટેન્શન), ચિંતા, માનસિક તાણ અને કાનની સાંભળવાની ક્ષમતામાં કામચલાઉ કે કાયમી ખામી (બહેરાશ).
• નિયંત્રણના ઉપાયો : વિમાનના એન્જિનો, ઔદ્યોગિક મશીનો અને વાહનોમાં સાઇલેન્સર (Silencers) લગાવવા; રહેણાંક વિસ્તારોમાં વાહનોના હોર્નનો ઉપયોગ ઘટાડવો; ટીવી અને મ્યુઝિક સિસ્ટમ ધીમા અવાજે સાંભળવા; રસ્તાઓ અને ઇમારતોની આસપાસ વધુ વૃક્ષો વાવવા જેથી ધ્વનિનું શોષણ થઈ શકે (ગ્રીન મફલર).
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 10 Swadhyay Solution) ✦
1. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો : ધ્વનિ ...... માં પ્રસરણ પામી શકે છે.
(a) માત્ર વાયુઓમાં
(b) માત્ર ઘન પદાર્થોમાં
(c) માત્ર પ્રવાહીઓમાં
(d) ઘન, પ્રવાહી અને વાયુઓમાં
જવાબ : (d) ઘન, પ્રવાહી અને વાયુઓમાં
સમજૂતી : ધ્વનિ ત્રણેય ભૌતિક માધ્યમોમાંથી પ્રસરણ પામી શકે છે, પરંતુ તે શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરણ પામી શકતો નથી.
2. નીચેનામાંથી કોના અવાજની આવૃત્તિ ન્યૂનતમ (સૌથી ઓછી) હોવાની સંભાવના છે ?
(a) નાની બાળકીની
(b) નાના બાળકની
(c) પુરુષની
(d) સ્ત્રીની
જવાબ : (c) પુરુષની
સમજૂતી : પુખ્ત પુરુષના સ્વરતંતુઓ લાંબા અને જાડા હોવાથી તેમનો અવાજ ઘેરો હોય છે અને તેની આવૃત્તિ સૌથી ઓછી હોય છે. જ્યારે સ્ત્રીઓ અને બાળકોના અવાજની આવૃત્તિ ઊંચી હોય છે.
3. નીચેનાં વિધાનોમાં ખરા માટે (T) અને ખોટા માટે (F) પર નિશાની કરો :
(a) ધ્વનિ શૂન્યાવકાશમાં પ્રસરણ પામી શકતો નથી. - T
(b) કંપન કરતી વસ્તુના એક સેકન્ડમાં થતાં દોલનોની સંખ્યાને તેનો આવર્તકાળ કહે છે. - F (તેને આવૃત્તિ કહેવાય)
(c) જો કંપનનો કંપવિસ્તાર મોટો હોય, તો ધ્વનિ મંદ (ધીમો) હોય છે. - F (કંપવિસ્તાર મોટો હોય તો ધ્વનિ પ્રબળ/મોટો હોય)
(d) માનવ કાન માટે શ્રાવ્ય મર્યાદા 20 Hz થી 20,000 Hz છે. - T
(e) જેમ કંપનની આવૃત્તિ ઓછી, તેમ તેનું તીણાપણું વધુ હોય છે. - F (આવૃત્તિ વધુ હોય તો તીણાપણું વધુ હોય)
(f) અનિચ્છનીય કે અપ્રિય ધ્વનિને સંગીત કહેવાય છે. - F (તેને ઘોંઘાટ કહેવાય)
(g) ધ્વનિ પ્રદૂષણથી આંશિક શ્રવણ ક્ષતિ (સાંભળવાની ખામી) થઈ શકે છે. - T
4. યોગ્ય શબ્દો વડે ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) એક દોલન પૂર્ણ કરવા માટે વસ્તુ દ્વારા લેવાતા સમયને આવર્તકાળ કહે છે.
(b) પ્રબળતા કંપનના કંપવિસ્તાર દ્વારા નક્કી થાય છે.
(c) આવૃત્તિનો એકમ હર્ટ્ઝ (Hz) છે.
(d) અનિચ્છનીય ધ્વનિને ઘોંઘાટ કહે છે.
(e) કંપનની આવૃત્તિ દ્વારા ધ્વનિનું તીણાપણું નક્કી થાય છે.
5. એક લોલક 4 સેકન્ડમાં 40 દોલનો કરે છે. તેનો આવર્તકાળ અને આવૃત્તિ શોધો.
જવાબ :
અહીં, કુલ દોલનોની સંખ્યા = 40
દોલનો માટે લાગતો કુલ સમય = 4 સેકન્ડ
(1) આવૃત્તિ (f) :
સૂત્ર : આવૃત્તિ = કુલ દોલનો / લાગતો સમય
= 40 / 4
= 10 Hz
(2) આવર્તકાળ (T) :
સૂત્ર : આવર્તકાળ = 1 / આવૃત્તિ = 4 / 40
= 0.1 સેકન્ડ (s)
આમ, લોલકની આવૃત્તિ 10 Hz અને આવર્તકાળ 0.1 s થશે.
6. મચ્છર પોતાની પાંખોને 500 કંપન પ્રતિ સેકન્ડના સરેરાશ દરથી કંપિત કરીને ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરે છે, તો કંપનનો આવર્તકાળ કેટલો હશે ?
જવાબ :
અહીં, 1 સેકન્ડમાં થતાં કંપનો (આવૃત્તિ f) = 500 Hz
સૂત્ર : આવર્તકાળ ($T$) = 1 / આવૃત્તિ ($f$)
= 1 / 500
= 0.002 સેકન્ડ (s)
આમ, પાંખોના કંપનનો આવર્તકાળ 0.002 s થશે.
7. નીચે આપેલાં વાદ્યોમાં ધ્વનિ ઉત્પન્ન કરતો કંપન પામતો ભાગ ઓળખો :
(a) ઢોલક (b) સિતાર (c) વાંસળી
જવાબ :
• (a) ઢોલક : ખેંચાયેલી ત્વચા / પડદો (Stretched membrane)
• (b) સિતાર : ખેંચાયેલો તાર (Stretched string)
• (c) વાંસળી : હવાનો સ્તંભ (Air column)
8. ઘોંઘાટ અને સંગીત વચ્ચે શું તફાવત છે ? શું ક્યારેય સંગીત ઘોંઘાટ બની શકે ?
| સંગીત (Music) | ઘોંઘાટ (Noise) |
|---|---|
| 1. તે કાનને સાંભળવો ગમે તેવો સુખદ અને મધુર ધ્વનિ છે. | 1. તે કાનને સાંભળવો ન ગમે તેવો અપ્રિય અને કષ્ટદાયક અવાજ છે. |
| 2. તે નિયમિત કંપનો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. | 2. તે અનિયમિત કંપનો દ્વારા ઉત્પન્ન થાય છે. |
| 3. તેનાથી સ્વાસ્થ્યને કોઈ નુકસાન થતું નથી. | 3. તેનાથી માનસિક તણાવ, અનિદ્રા અને બહેરાશ જેવી મુશ્કેલીઓ થઈ શકે છે. |
| 4. દા.ત., સિતાર, વાંસળી કે હાર્મોનિયમનો અવાજ. | 4. દા.ત., વાહનોના હોર્ન, લાઉડસ્પીકર કે મશીનરીનો અવાજ. |
શું સંગીત ઘોંઘાટ બની શકે ? : હા, જો સંગીત ખૂબ જ મોટા અવાજે (અતિ ઊંચા ડેસિબલ પર) વગાડવામાં આવે, તો તે કાન માટે અસહ્ય બની જાય છે અને ઘોંઘાટમાં ફેરવાઈ જાય છે.
9. તમારી આસપાસ જોવા મળતા ઘોંઘાટ પ્રદૂષણના સ્ત્રોતોની યાદી બનાવો.
જવાબ : ઘોંઘાટ ઉત્પન્ન કરતાં મુખ્ય સ્ત્રોતો :
(1) રસ્તા પર દોડતાં વાહનો (બસ, ટ્રક, બાઇક) અને તેમના તીવ્ર હોર્નનો અવાજ.
(2) લગ્નપ્રસંગો કે જાહેર મેળાવડાઓમાં વધુ અવાજે વાગતાં લાઉડસ્પીકર્સ અને ડીજે (DJ).
(3) કારખાનાઓ અને મિલોમાં ચાલતા મોટા મશીનો અને જનરેટરનો અવાજ.
(4) તહેવારોમાં ફૂટતા મોટા અવાજવાળા ફટાકડા.
(5) ઘર વપરાશના સાધનો જેવા કે મિક્સર ગ્રાઇન્ડર, કૂલર, વેક્યૂમ ક્લીનર અને ઊંચા અવાજે વાગતો ટીવી.
10. સમજાવો : ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ માનવી માટે કઈ રીતે હાનિકારક છે ?
જવાબ : અતિશય ઘોંઘાટ માનવ સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસરો કરે છે :
(1) અનિદ્રા (Insomnia) : રાત્રિના સમયે અવાજને લીધે ઊંઘ પૂરી થતી નથી.
(2) હાઈ બ્લડપ્રેશર : સતત ઘોંઘાટવાળા વાતાવરણમાં રહેવાથી રક્તચાપ (હાયપરટેન્શન) વધે છે.
(3) માનસિક તાણ અને ચીડિયાપણું : માનસિક શાંતિ જોખમાય છે, એકાગ્રતા ઘટે છે અને સ્વભાવ ગુસ્સાવાળો બને છે.
(4) સાંભળવાની ક્ષમતામાં ઘટાડો : લાંબા સમય સુધી પ્રબળ ઘોંઘાટ સાંભળવાથી કાનના પડદાને નુકસાન થાય છે અને કાયમી કે આંશિક બહેરાશ આવી શકે છે.
11. તમારા માતા-પિતા એક ઘર ખરીદવા જઈ રહ્યા છે. તેમને એક ઘર મુખ્ય રસ્તાના કિનારે અને બીજું ઘર રસ્તાથી ત્રણ ગલી અંદર ઓફર કરવામાં આવ્યું છે. તમે તમારા માતા-પિતાને કયું ઘર ખરીદવાની સલાહ આપશો ? તમારો જવાબ સમજાવો.
જવાબ : હું મારા માતા-પિતાને મુખ્ય રસ્તાથી ત્રણ ગલી અંદર આવેલું ઘર ખરીદવાની સલાહ આપીશ.
કારણ :
• મુખ્ય રસ્તા પર વાહનોની સતત અવરજવર અને હોર્નના અવાજથી ખૂબ મોટો ઘોંઘાટ અને વાયુ પ્રદૂષણ રહેશે, જે પરિવારના સ્વાસ્થ્ય અને અભ્યાસ માટે નુકસાનકારક છે.
• ત્રણ ગલી અંદરના ઘરમાં વાહનોનો અવાજ બહુ ઓછો પહોંચશે, હવા સ્વચ્છ રહેશે અને શાંતિપૂર્ણ વાતાવરણ મળશે, જે સુખી અને તંદુરસ્ત જીવન માટે જરૂરી છે.
12. માનવ સ્વરપેટી (કંઠસ્થાન) ની આકૃતિ દોરો અને તેના કાર્યનું તમારા શબ્દોમાં વર્ણન કરો.
જવાબ :
• રચના : સ્વરપેટી શ્વાસનળીના ઉપલા છેડે ગળામાં આવેલી હોય છે[cite: 1]. તેમાં સામસામે બે ખેંચાયેલા પડદા જેવા સ્વરતંતુઓ આવેલા હોય છે, જેમની વચ્ચે હવા પસાર થવા માટે એક સાંકડી ચીરાડ હોય છે.
• કાર્ય : જ્યારે આપણે બોલીએ છીએ ત્યારે ફેફસાંમાંથી હવા દબાણપૂર્વક સ્વરતંતુઓની તિરાડમાંથી બહાર નીકળે છે. આ હવાથી સ્વરતંતુઓ કંપન પામે છે અને અવાજ પેદા થાય છે. સ્વરતંતુ સાથે જોડાયેલા સ્નાયુઓ તંતુઓને તંગ કે ઢીલા કરી શકે છે, જેથી અવાજની ગુણવત્તા અને પીચ બદલાય છે.
(વિદ્યાર્થીઓએ નોટબુકમાં સ્વરપેટી અને સ્વરતંતુઓ દર્શાવતી રેખાકૃતિ દોરવી.)
13. આકાશમાં વીજળી અને મેઘગર્જના એક જ સમયે અને આપણાથી સમાન અંતરે ઉદ્ભવે છે. છતાં આપણને વીજળી પહેલાં દેખાય છે અને મેઘગર્જના પછીથી સંભળાય છે. શું તમે આ સમજાવી શકો ?
જવાબ :
• હવામાં પ્રકાશની ઝડપ અતિ પ્રચંડ છે (આશરે 3,00,000 km/s અથવા $3 \times 10^8$ m/s).
• જ્યારે હવામાં ધ્વનિની ઝડપ ઘણી ધીમી છે (સામાન્ય તાપમાને આશરે 340 m/s).
આથી સમાન અંતરે એકસાથે ઉત્પન્ન થયેલી ઘટનામાં પ્રકાશ આપણી આંખો સુધી પળવારમાં પહોંચી જાય છે, જ્યારે ધ્વનિને આપણા કાન સુધી પહોંચવામાં થોડો સમય લાગે છે. તેથી વીજળીનો ચમકારો પહેલાં દેખાય છે અને મેઘગર્જના થોડી સેકન્ડો પછી સંભળાય છે.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. પ્લાસ્ટિકના ડબ્બા અને રબરના ફુગ્ગાની મદદથી માનવ કાનના પડદા (Eardrum) નું કાર્ય દર્શાવતું મોડેલ બનાવો.
જવાબ : પ્લાસ્ટિકના ડબ્બાના બંને છેડા કાપી નળાકાર બનાવો. એક છેડે ફુગ્ગાના રબરને ખેંચીને રબરબેન્ડથી બાંધી દો. રબર પર સૂકા અનાજના 4-5 દાણા મૂકો. હવે ખુલ્લા છેડેથી મોં રાખી "હુર્ર... હુર્ર..." મોટેથી બોલો. અવાજના કંપનો રબર સાથે અથડાતાં અનાજના દાણા ઉપર કૂદવા લાગશે. આ પ્રયોગ દર્શાવે છે કે કાનનો પડદો બહારના ધ્વનિ કંપનોથી કંપિત થઈ મધ્ય કાન સુધી ધ્વનિ પહોંચાડે છે.
2. 6 થી 8 કાચના પ્યાલાઓમાં જુદા-જુદા સ્તર સુધી પાણી ભરી 'જલતરંગ' વાદ્ય તૈયાર કરો અને તેનું અવલોકન નોંધો.
જવાબ : પ્યાલાઓમાં ચડતા ક્રમમાં પાણી ભરો (પહેલામાં થોડું પાણી અને છેલ્લામાં કાંઠાસુધી). પેન્સિલ વડે દરેક પ્યાલાની ધાર પર હળવેથી ટકોરા મારો. ઓછા પાણીવાળા પ્યાલામાં હવાનો સ્તંભ મોટો હોવાથી નીચી આવૃત્તિવાળો અવાજ આવશે, જ્યારે વધુ પાણીવાળા પ્યાલામાંથી તીણો (ઊંચી આવૃત્તિવાળો) સૂર નીકળશે. આ સુંદર સંગીતમય સુરાવલિને 'જલતરંગ' કહે છે.
3. રમકડાનો દોરીવાળો ટેલિફોન (Toy Telephone) બનાવી ચકાસો કે ધ્વનિ ઘન પદાર્થમાં પ્રસરણ પામે છે.
જવાબ : આઇસક્રીમના બે પેપર કપના તળિયે નાનું છિદ્ર પાડી લાંબી પાતળી દોરીથી બંને કપને જોડો. દોરીને પૂરી ખેંચાયેલી (તંગ) રાખો. એક મિત્ર કપમાં ધીમેથી બોલશે અને બીજો મિત્ર કાન પર કપ રાખશે તો ધીમો અવાજ પણ સ્પષ્ટ સંભળાશે. આ સાબિત કરે છે કે ધ્વનિ દોરી જેવા ઘન માધ્યમમાંથી ઉત્તમ રીતે વહન પામે છે.
4. તમારા વિસ્તારમાં ઘોંઘાટ પ્રદૂષણ ઘટાડવા માટે તમે કયા પગલાં લેશો ? સંક્ષિપ્ત કાર્યયોજના બનાવો.
જવાબ : વ્યક્તિગત અને સામૂહિક પગલાં :
(1) સોસાયટી અને ઘરની આસપાસ લીમડો, પીપળો અને વડ જેવા ઘટાદાર વૃક્ષો વાવવા જે અવાજ શોષી લે છે (ગ્રીન મફલર યોજના).
(2) સોસાયટીમાં વગર કારણે હોર્ન ન વગાડવા સાઇનબોર્ડ મૂકવા.
(3) ઉત્સવો કે તહેવારોમાં ડીજે અને મોટા લાઉડસ્પીકર્સનો ઉપયોગ મર્યાદિત કરવા જાગૃતિ લાવવી.
(4) ઘરના ટીવી અને રેડિયોનો અવાજ ઘરની બહાર ન જાય તે રીતે મધ્યમ રાખવો.
إرسال تعليق