GSEB Std 6 Gujarati Chapter 17 Saputarano Pravas Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 ગુજરાતી વિષયના પાઠ 17 "સાપુતારાનો પ્રવાસ" (પ્રવાસવર્ણન - રતિલાલ નાયક) ના તમામ સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો (પ્રશ્ન ૧ થી ૧૧ ના સંપૂર્ણ સચોટ જવાબો), શબ્દભંડોળ, વ્યાકરણ, પ્રવાસ વર્ણન નિબંધ તેમજ એકમનો સારાંશ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 6 Gujarati Ch 17 Summary) ✦
પાઠ પરિચય અને ડાંગ-સાપુતારાની પ્રાકૃતિક સુંદરતા :
"સાપુતારાનો પ્રવાસ" એ જાણીતા બાળસાહિત્યકાર અને કોશકાર રતિલાલ નાયક દ્વારા આલેખાયેલું એક અત્યંત રમણીય, માહિતીપ્રદ અને જીવંત પ્રવાસવર્ણન છે. આ પાઠમાં ગુજરાતના એકમાત્ર ગિરિમથક સાપુતારા અને પ્રકૃતિની ગોદમાં વસેલા ડાંગ જિલ્લાના પ્રાકૃતિક વૈભવ તેમજ આદિવાસી સંસ્કૃતિનું અદ્ભુત ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે.
- સુરતથી વઘઈ અને આહવાની સફર : દિવાળીની રજાઓમાં સુરતથી વહેલી પરોઢે નીકળેલો પ્રવાસી સંઘ વઘઈ પહોંચે છે. વઘઈ સાગના ઇમારતી લાકડાનું મોટું મથક છે. અહીં વાંસમાંથી અદ્ભુત રમકડાં, ટોપલીઓ અને પંખા બનાવતા ભોળા, ભલા અને માયાળુ ડાંગી આદિવાસીઓ જોવા મળે છે. ત્યારબાદ ડાંગનું મુખ્ય મથક આહવા અને ત્યાંની આશ્રમશાળા જોઈને બસ સાપુતારાના સર્પાકાર ઘાટ તરફ આગળ વધે છે.
- સાપુતારાનું સૌંદર્ય અને દર્શનીય સ્થળો : લગભગ ૧૦૦૦ મીટરની ઊંચાઈએ બે ટેકરીઓ વચ્ચે વસેલું સાપુતારા એટલે 'સાપોનું રહેઠાણ'. અહીં સનરાઇઝ અને સનસેટ પોઇન્ટ, ઇકો પોઇન્ટ, બોટનિકલ ગાર્ડન, મધમાખી-ઉછેર કેન્દ્ર અને સંગ્રહસ્થાન આવેલાં છે. સર્પગંગા નદીના કાંઠે પથ્થરની સાપની પ્રાચીન મૂર્તિ છે જેની ડાંગી લોકો હોળી અને વાઘબારસે પૂજા કરે છે. આ નદી પર બંધ બાંધીને બનાવેલા સરોવરમાં પ્રવાસીઓ નૌકાવિહારનો આનંદ માણે છે.
- ડાંગી સંસ્કૃતિ અને જાદુઈ રાત્રિ : રાત્રિના સમયે પ્રવાસીઓ ડાંગી લોકોનું ઉત્સાહભર્યું સમૂહનૃત્ય માણે છે. સૂવા જતાં પહેલાં ઊંચી ટેકરી પરથી ખીણ તરફ જોતાં, છૂટાંછવાયાં ઝૂંપડાંમાં ટમકતાં ફાનસનાં અજવાળાં જાણે આકાશના તારા ધરતી પર ઊતરી આવ્યા હોય તેવો જાદુઈ અને અવિસ્મરણીય નજારો રચે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન : ભાગ ૧ (પ્રશ્ન ૧ થી ૭) ✦
૧. વાતચીત :
(૧) આ પ્રવાસવર્ણન સાંભળતાં તમને કયા કયા શબ્દો યાદ રહ્યા ?
જવાબ : મને 'પરોઢ', 'કેસરવર્ણ', 'વનરાઈ', 'સાપુતારા', 'સર્પગંગા', 'નૌકાવિહાર', 'ડાંગી નૃત્ય' અને 'લાટી' જેવા શબ્દો યાદ રહ્યા.
(૨) આ પ્રવાસવર્ણનની કઈ કઈ વાતોથી તમને નવાઈ લાગી ?
જવાબ : સાપુતારાનો રસ્તો સાપ ચાલે તેવો વાંકોચૂંકો છે, ડાંગી લોકો વાંસમાંથી પરદેશમાં પણ માંગ ધરાવતાં રમકડાં બનાવે છે અને રાત્રે ખીણમાં ફાનસનાં અજવાળાં આકાશના તારા જેવાં લાગે છે તે વાતોથી નવાઈ લાગી.
(૩) ઉનાળામાં લોકો હવા ખાવાના સ્થળે જવાનું શા માટે પસંદ કરતા હશે ?
જવાબ : કારણ કે ઉનાળામાં મેદાની પ્રદેશોમાં કાળઝાળ ગરમી પડે છે, જ્યારે ગિરિમથકો ઊંચાઈ પર હોવાથી ત્યાંની આબોહવા અત્યંત શીતળ, શાંત અને આહલાદક હોય છે.
(૪) તમે જાણતા હો એવા હવા ખાવાનાં સ્થળોનાં નામ જણાવો.
જવાબ : સાપુતારા (ગુજરાત), માઉન્ટ આબુ (રાજસ્થાન), મહાબળેશ્વર અને માથેરાન (મહારાષ્ટ્ર) તથા શિમલા અને મનાલી (હિમાચલ પ્રદેશ).
(૫) તમે કોઈ સંગ્રહાલય જોયું છે ? એમાં તમે શું શું નવું જોયું ?
જવાબ : હા, મેં વડોદરાનું સંગ્રહાલય જોયું છે. તેમાં પ્રાચીન રાજા-મહારાજાઓના શસ્ત્રો, સિક્કા, વાસણો, પ્રાચીન મૂર્તિઓ અને વિદેશી ચિત્રો જોયાં હતાં.
(૬) નૌકાવિહાર એટલે શું ? એ ક્યાં થઈ શકે ?
જવાબ : નૌકાવિહાર એટલે હોડી કે બોટમાં બેસીને પાણીમાં સહેલગાહ કરવી. તે વિશાળ સરોવર, નદી કે દરિયાકિનારે શાંત જળાશયોમાં થઈ શકે.
(૭) તમારે પ્રવાસ જવાનું હોય તો તમારે શી તૈયારી કરવી જોઈએ ?
જવાબ : ઋતુ અનુસાર કપડાં, પ્રાથમિક સારવારની દવાઓ, પાણીની બોટલ, સૂકો નાસ્તો, ટોર્ચ, જરૂરી રૂપિયા અને ઓળખકાર્ડ સાથે લેવાની તૈયારી કરવી જોઈએ.
(૮) પ્રવાસ માટે તમે કયા વાહનની પસંદગી કરશો ? શા માટે ?
જવાબ : હું પ્રવાસ માટે બસ કે ખાનગી વાહનની પસંદગી કરીશ; કારણ કે તેમાં રસ્તામાં આવતાં કુદરતી દૃશ્યો મનભરીને માણી શકાય છે અને ગમે ત્યાં રોકાઈ શકાય છે.
(૯) તમારા ગામનું નામ શેના પરથી પડ્યું ?
જવાબ : અમારા જૂનાગઢ શહેરનું નામ તેના ઐતિહાસિક અને પ્રાચીન કિલ્લા 'ઉપરકોટ' (જૂનો ગઢ) પરથી પડ્યું છે.
૨. ઉદાહરણ મુજબના શબ્દો શોધી લખો :
ઉદાહરણ : જાદુ ➔ જાદુઈ | હવા ➔ હવાઈ
• નવું ➔ નવાઈ
• સવા ➔ સવાઈ
• નરવું ➔ નરવાઈ
• ગરવું ➔ ગરવાઈ
• ભલું ➔ ભલાઈ
૩. આપેલા શબ્દસમૂહ વાક્યમાં પ્રયોજો :
ઉદાહરણ : ઊંચે ને ઊંચે ➔ પતંગ આકાશમાં ઊંચે ને ઊંચે ચડતો રહ્યો.
૧. પાસે ને પાસે :
➔ જેમ જેમ અમે આગળ વધતા ગયા તેમ સાપુતારા પાસે ને પાસે આવતું ગયું.
૨. દૂર ને દૂર :
➔ પંખીઓનું ટોળું આકાશમાં ઊડતું ઊડતું નજરથી દૂર ને દૂર ચાલ્યું ગયું.
૩. નીચે ને નીચે :
➔ પર્વત પરથી ખળખળ વહેતું ઝરણું ખીણમાં નીચે ને નીચે જતું હતું.
૪. અંદર ને અંદર :
➔ મુશ્કેલીની વાત કોઈને કહ્યા વગર તે મનમાં અંદર ને અંદર મૂંઝાતો રહ્યો.
૪. ઉદાહરણ જેવા નવા શબ્દો (વિશેષણ) બનાવો :
• ૧. 'ઈ' પ્રત્યય લગાવીને :
- ડાંગ ➔ ડાંગી
- સુરત ➔ સુરતી
- કાઠિયાવાડ ➔ કાઠિયાવાડી
- જંગલ ➔ જંગલી
• ૨. 'આળ' પ્રત્યય લગાવીને :
- ડુંગર ➔ ડુંગરાળ
- પથ્થર ➔ પથરાળ
- વન ➔ વનાળ
- રસ ➔ રસાળ
૫. આપેલાં વાક્યોને ઘટનાક્રમમાં ગોઠવો :
૨. સાપ તો જોવા મળે ત્યારે ખરા, પણ રસ્તો સાપ ચાલે એવો જ વાંકોચૂંકો હતો.
૩. પણ ઓછું કંઈ સીધું જ ચઢ્યા કરવાનું હોય છે?
૪. બસ-મથક આવી ગયું ને સામાન સાથે અમે હેઠે ઊતર્યા.
૫. એમાં નૌકાવિહારની સગવડ છે.
૬. રાતના અમને ડાંગી લોકોનું સમૂહનૃત્ય બતાવવામાં આવ્યું.
૬. છેડે 'તા' અનુગ આવતો હોય તેવા વિરોધી શબ્દો :
• હસતા ➔ રડતા
• ચઢતા ➔ ઊતરતા
• આવતા ➔ જતા
• સૂતા ➔ જાગતા
૭. ‘શબ્દ એક અર્થ અનેક’ શોધો અને લખો :
ઉદાહરણ : વડું ➔ મુખ્ય | વડું ➔ એક પ્રકારની તળેલી વાનગી
• ૧. હાર : પરાજય / ગળામાં પહેરવાની માળા / હરોળ (લાઈન)
• ૨. તીર : બાણ / નદીનો કાંઠો (કિનારો)
• ૩. કર : હાથ / સરકારી વેરો (ટેક્સ) / કરવું (ક્રિયા)
• ૪. પતંગ : આકાશમાં ચગાવવાની પતંગ / સૂર્ય / એક કીટક
✦ પ્રશ્નોત્તરી : પ્રશ્ન ૮ ના ઉત્તરો ✦
૧. ડાંગી લોકો હાથઉદ્યોગની વસ્તુઓ કેમ બનાવતા હશે ?
જવાબ : કારણ કે ડાંગના ગાઢ જંગલોમાં પુષ્કળ પ્રમાણમાં વાંસ થાય છે. આ વાંસનો ઉપયોગ કરીને તેઓ ટોપલા, ટોપલી, પંખા અને રમકડાં જેવી હસ્તકળાની ચીજો બનાવી પોતાની આજીવિકા મેળવે છે.
૨. ‘ડાંગ કુદરતી રીતે સમૃદ્ધ છે.’ એમ શા પરથી કહી શકાય ?
જવાબ : ડાંગમાં ગગનચુંબી ડુંગરોની હારમાળાઓ, ઘટાદાર સાગ અને વાંસનાં જંગલો, ખળખળ વહેતાં ઝરણાં, નદીઓ અને વિવિધ વન્ય પશુ-પંખીઓ આવેલાં હોવાથી તે કુદરતી રીતે સમૃદ્ધ છે.
૩. ડાંગમાં પ્રવેશતાં જ હવા બદલાઈ રહી હતી એવું પ્રવાસીઓને શા માટે લાગ્યું ?
જવાબ : ડુંગરાળ પ્રદેશ શરૂ થતાં બસ ઊંચાઈ પર ચઢવા લાગી હતી અને વનરાજીની શીતળતા તથા પહાડી વિસ્તારની સ્વચ્છ ઠંડકને કારણે હવા બદલાઈ રહી હતી એવું લાગ્યું.
૪. ગુજરાતના એકમાત્ર ગિરિમથકને 'સાપુતારા' નામ કેમ આપવામાં આવ્યું હશે ?
જવાબ : 'સાપુતારા'નો અર્થ 'સાપોનું રહેઠાણ' થાય છે. અહીં સર્પગંગા નદીના કાંઠે સાપની પ્રાચીન મૂર્તિ આવેલી છે અને આ ડુંગરાળ પ્રદેશનો રસ્તો પણ સાપની જેમ વાંકોચૂંકો હોવાથી આ નામ પડ્યું હશે.
૫. સાપુતારાની ઊંચાઈ હજાર મીટર જેટલી જ હોવા છતાં ચડાણ કરવામાં કેમ વધુ સમય જતો હશે ?
જવાબ : કારણ કે પર્વત પર સીધું ચઢાણ નથી હોતું; રસ્તામાં અસંખ્ય ઢાળ, તીવ્ર વળાંકો અને વાંકાચૂંકા ઘાટ રસ્તાઓ વટાવવાના હોવાથી વાહનને ધીમે ચલાવવું પડે છે.
૬. ડાંગી લોકો તહેવારમાં સાપની મૂર્તિની પૂજા શા માટે કરતા હશે ?
જવાબ : સાપુતારાની મૂળ જગ્યાની ઓળખ સર્પગંગા નદી કાંઠે આવેલી સાપની મૂર્તિ છે. પ્રકૃતિપૂજક ડાંગી આદિવાસીઓ પરંપરાગત શ્રદ્ધાથી પોતાના રક્ષણ અને આશીર્વાદ માટે હોળી અને વાઘબારસે તેની પૂજા કરે છે.
૭. ડાંગના સંગ્રહસ્થાનમાં પ્રવાસીઓને શું જોવા મળ્યું હશે ?
જવાબ : સંગ્રહસ્થાનમાં ડાંગી લોકોના પરંપરાગત પહેરવેશ, ઘરેણાં, વાદ્યો, શિકારનાં સાધનો, લાકડાં-વાંસની પ્રાચીન હસ્તકળા અને જંગલના પશુ-પંખીઓના નમૂના જોવા મળ્યા હશે.
૮. રાત્રિના સમયમાં ખીણ તરફ નજર નાખતાં પ્રવાસીઓને જાદુઈ નજારો કેમ દેખાયો ?
જવાબ : કારણ કે અંધારી રાત્રે ખીણમાં આવેલાં ડાંગીઓનાં છૂટાંછવાયાં ઝૂંપડાંમાં ટમકતાં રંગીન ફાનસનાં અજવાળાં જાણે આકાશના તારા ધરતી પર ઊતરી આવ્યા હોય તેવો ભાસ કરાવતાં હતાં.
✦ પ્રવાસ વર્ણન અને સાહિત્યિક અભિપ્રાય (પ્રશ્ન ૯ થી ૧૧) ✦
૯. મુદ્દાઓને આધારે પ્રવાસનું વર્ણન : ‘અમારો સાપુતારા પ્રવાસ’
• પ્રવાસના સ્થળની પસંદગી : દિવાળી વેકેશનમાં પ્રકૃતિના સૌંદર્યને માણવા અમે ગુજરાતના એકમાત્ર ગિરિમથક સાપુતારાની પસંદગી કરી હતી.
• પ્રવાસની પૂર્વતૈયારી : અમે ગરમ કપડાં, ટ્રેકિંગ શૂઝ, કેમેરા, જરૂરી દવાઓ અને સૂકો નાસ્તો બેગમાં પેક કરી લીધાં હતાં.
• સહપ્રવાસીઓનો પરિચય : મારા માતા-પિતા, નાની બહેન અને મારા કાકાનું કુટુંબ અમારી સાથે પ્રવાસમાં જોડાયું હતું.
• જોવાલાયક સ્થળોની મુલાકાત : સાપુતારા પહોંચીને અમે સનરાઇઝ પોઇન્ટ, સનસેટ પોઇન્ટ, રોપ-વે અને બોટનિકલ ગાર્ડન જોયાં. સર્પગંગા સરોવરમાં બોટિંગ કરવાની ખૂબ મજા આવી.
• વ્યક્તિગત અનુભૂતિ : લીલાછમ પર્વતો વચ્ચેથી પસાર થતી ઠંડી હવાની લહેરખીઓએ મન અને તનને નવી તાજગીથી ભરી દીધાં.
• આ તો નહીં જ ભૂલી શકાય : રાત્રે ઊંચી ટેકરી પરથી ખીણમાં ટમટમતા ફાનસના દીવાઓનું જાદુઈ દૃશ્ય અને ડાંગી સમૂહનૃત્યનો તાલ મારા જીવનની અવિસ્મરણીય ક્ષણ બની ગયાં.
૧૦. સાહિત્યકારોનાં પ્રવાસવર્ણનનાં પુસ્તકો :
• કવિ કલાપી : 'કાશ્મીરનો પ્રવાસ'
• ભોળાભાઈ પટેલ : 'વિદિશા', 'રાધે તારા કુંજમાં'
Post a Comment