ધોરણ-6 [ગણિત પ્રકાશ] 4. માહિતીનું નિયમન અને રજૂઆત | std-6 [maths prakash] 4. mahitinu niyaman ane rajuat

GSEB Class 6 Maths (Ganit Prakash) Chapter 4 Solutions (Gujarati Medium): અહીં ધોરણ 6 ગણિત પ્રકાશ પ્રકરણ 4 "માહિતીનું નિયમન અને રજૂઆત" (Std 6 Maths Prakash Chapter 4 Mahitinu Niyaman ane Rajuat) ના પાઠ્યપુસ્તક મુજબના તમામ વિભાગો 4.1 થી 4.5 માં આપેલા તમામ 'વિચારો અને શોધો', 'ગાણિતિક ચર્ચા' તથા 'ચાલો તેને શોધીએ' ના પ્રશ્નોનું સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ સંપૂર્ણ સોલ્યુશન આપેલું છે. આવૃત્તિ વિતરણ કોષ્ટક, ચિત્ર આલેખ (Pictograph), લંબાલેખ (Bar Graph), પ્રમાણમાપની પસંદગી તથા માહિતી આલેખો (Infographics) નું પરીક્ષાલક્ષી અગત્યના મુદ્દાઓ (IMP Notes) સાથે વિગતવાર સોલ્યુશન આપેલું છે.

std-6-maths-4-mahitinu-niyaman-ane-rajuat-eclassguru

✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (std 6 Maths chapter 4. mahitinu niyaman ane rajuat imp notes) ✦

  • માહિતી (Data) : કોઈ વસ્તુઓ વિશે સમજ આપતાં તથ્યો, સંખ્યાઓ, માપ, અવલોકનો કે વર્ણનના સંગ્રહને માહિતી કહેવાય છે.
  • આવૃત્તિ વિતરણ અને આવૃત્તિચિહ્ન : કોઈ અવલોકન કેટલી વાર આવે છે તે સંખ્યાને આવૃત્તિ કહે છે. આવૃત્તિચિહ્નમાં 4 ઊભી લીટીઓ પછી 5મી ગણતરી માટે ત્રાંસી લીટી દોરી પાંચનું જૂથ બનાવવામાં આવે છે.
  • ચિત્ર આલેખ (Pictograph) : માહિતીને પ્રતીકો કે ચિત્રોના ઉપયોગથી દૃશ્યમાન રીતે રજૂ કરવાની પદ્ધતિને ચિત્ર આલેખ કહે છે. તેમાં દરેક પ્રતીક એક ચોક્કસ પ્રમાણમાપ દર્શાવે છે.
  • લંબાલેખ (Bar Graph) : સમાન પહોળાઈવાળા અને પરસ્પર સમાન અંતરે ગોઠવાયેલા સ્તંભો (પટ્ટીઓ) દ્વારા માહિતી રજૂ કરવાની રીતને લંબાલેખ કહે છે. સ્તંભની ઊંચાઈ કે લંબાઈ જે-તે બાબતની આવૃત્તિ દર્શાવે છે.
  • માહિતી આલેખ (Infographics) : લંબાલેખ કે ચિત્રાલેખને વધુ રસપ્રદ, કલાત્મક અને સૌંદર્યલક્ષી બનાવવા માટે વાસ્તવિક આકારો અને રંગોનો ઉપયોગ કરીને તૈયાર કરાતી આકર્ષક રજૂઆતને માહિતી આલેખ (Infographics) કહે છે.

✦ વિભાગ 4.1 : માહિતીનું એકત્રીકરણ અને વ્યવસ્થાપન ✦

વિચારો અને શોધો (પાના નં. 75-76)

1. નરેશ અને નવ્યાના સહાધ્યાયીઓમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત શોધવા માટે તમે શું કરશો?

ઉકેલ :
યાદીમાં આપેલી દરેક રમત પસંદ કરનાર વિદ્યાર્થીઓની ગણતરી કરીશું અને આવૃત્તિચિહ્નોની મદદથી એક આવૃત્તિ કોષ્ટક બનાવીશું, જેથી દરેક રમતની સામે કુલ વિદ્યાર્થીઓની ચોક્કસ સંખ્યા મળી શકે.

2. તેમના વર્ગમાં સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત કઈ છે?

યાદીમાંથી દરેક રમતની ગણતરી કરતાં :
• કબડ્ડી = 6
• સતોડિયું (પીત્તુ) = 5
• હોકી = 8
• બેડમિન્ટન = 2
• ફૂટબોલ = 4
• ક્રિકેટ = 5
અહીં હોકી પસંદ કરનાર વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા સૌથી વધુ 8 છે.
આમ, સૌથી વધુ લોકપ્રિય રમત હોકી છે.

4. પરી, નીચે આપેલા પ્રશ્નોના જવાબ આપવા માંગે છે. જે પ્રશ્નો માટે તેને માહિતી એકઠી કરવાની જરૂર હોય ત્યાં (✔)નું નિશાન કરો અને જરૂર ન હોય તેના માટે (✖)ની નિશાન કરો. વર્ગખંડમાં તમારા જવાબોની ચર્ચા કરો.

a. તેના સહાધ્યાયીઓ વચ્ચે સૌથી લોકપ્રિય ટી.વી. શો કયો છે? ⟶ (✔) (સર્વેક્ષણ દ્વારા માહિતી એકત્ર કરવી પડે)
b. ભારતને આઝાદી ક્યારે મળી? ⟶ (✖) (15 ઓગસ્ટ 1947 એ ઐતિહાસિક તથ્ય છે, માહિતી એકત્ર કરવાની જરૂર નથી)
c. તેના વિસ્તારમાં કેટલું પાણી વેડફાઈ રહ્યું છે? ⟶ (✔) (માહિતી એકત્ર કરવી પડે)
d. ભારતની રાજધાની કઈ છે? ⟶ (✖) (નવી દિલ્હી એ નિશ્ચિત સામાન્ય જ્ઞાન છે)

ચાલો તેને શોધીએ (પાના નં. 76-77)

1. શ્રી નિલેશભાઈને યોગ્ય સંખ્યામાં મીઠાઈ ખરીદવામાં મદદ કરવા માટે કોષ્ટક પૂર્ણ કરો :

• કેટલા વિદ્યાર્થીઓએ જલેબી પસંદ કરી? ⟶ 6 વિદ્યાર્થીઓ
• કેટલા વિદ્યાર્થીઓએ બરફી પસંદ કરી? ⟶ 3 વિદ્યાર્થીઓ
• કેટલા વિદ્યાર્થીઓએ લાડુ પસંદ કર્યા? ⟶ 13 વિદ્યાર્થીઓ
• કેટલા વિદ્યાર્થીઓએ રસગુલ્લાં પસંદ કર્યા? ⟶ 7 વિદ્યાર્થીઓ
• કેટલા વિદ્યાર્થીઓએ ગુલાબજાંબુ પસંદ કર્યા? ⟶ 9 વિદ્યાર્થીઓ

2. શું ઉપરોક્ત કોષ્ટક વિદ્યાર્થીને તેની પસંદગીની મીઠાઈ વહેંચવા માટે પૂરતું છે? સમજાવો. જો તે પૂરતું નથી, તો કયો વિકલ્પ છે?

ના, પૂરતું નથી.
કારણ : આ કોષ્ટક માત્ર કઈ મીઠાઈ કેટલી સંખ્યામાં ખરીદવી તે જણાવે છે, પરંતુ કયા વિદ્યાર્થીએ કઈ મીઠાઈ પસંદ કરી હતી તેનું નામ દર્શાવતું નથી. તેથી વહેંચણી વખતે દરેક વિદ્યાર્થીના નામ સામે તેની પસંદગીની મીઠાઈ દર્શાવતી વિગતવાર યાદી જરૂરી બને છે.

વિચારો અને શોધો (પાના નં. 77-79)

1. સંધ્યાબહેનને નીચેનાં માપ શોધવામાં મદદ કરો :

ચડતો ક્રમ : 3, 3, 3, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 4, 5, 5, 5, 5, 5, 5, 5, 5, 5, 5, 6, 6, 6, 6, 7

• વર્ગમાં સૌથી મોટા બૂટનું માપ : 7
• વર્ગમાં સૌથી નાના બૂટનું માપ : 3
• 5 નંબર માપના બૂટ : 10 વિદ્યાર્થીઓ પહેરે છે.
• 4 નંબર કરતાં મોટા માપના બૂટ (5, 6 અને 7 નંબર) :
`= 10 + 4 + 1`
`= 15 \text{ વિદ્યાર્થીઓ}` પહેરે છે.

2. માહિતીને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવાથી આ પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં કેવી રીતે મદદ મળી? 3. માહિતી ગોઠવવાની અન્ય કોઈ રીતો છે?

ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવાથી સૌથી નાનું મૂલ્ય પ્રથમ અને સૌથી મોટું મૂલ્ય છેડે સીધું મળી જાય છે, તેમજ સમાન માપના અવલોકનો એકસાથે આવી જતાં તેમની સરળતાથી ગણતરી કરી શકાય છે.
અન્ય રીતોમાં આવૃત્તિ વિતરણ કોષ્ટક, ચિત્ર આલેખ કે લંબાલેખનો સમાવેશ થાય છે.

5. ધોરણ 6, અંગ્રેજી પાઠ્યપુસ્તકના પાના પરનો કોઈ એક ફકરો લો, તેમાં આવતા અંગ્રેજી મૂળાક્ષરો “c, e, i, r અને x' ની સંખ્યા ગણો અને કોષ્ટક ભરો.

ઉકેલ :
a. સૌથી વધુ વખત જોવા મળેલો મૂળાક્ષર સામાન્ય રીતે e હોય છે.
b. સૌથી ઓછી વખત જોવા મળેલો મૂળાક્ષર સામાન્ય રીતે x હોય છે.
c. આવૃત્તિના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવણી : x < c < r < i < e મળે છે. કારણ કે અંગ્રેજી ભાષામાં 'e' નો વપરાશ સૌથી વધુ અને 'x' નો વપરાશ અત્યંત ઓછો થાય છે.

✦ વિભાગ 4.2 : ચિત્ર આલેખ (Pictograph) ✦

મુસાફરી અને ઊંઘ આધારિત ઉદાહરણો (પાના નં. 79-81)

• સૌથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ મુસાફરીના કયા માધ્યમનો ઉપયોગ કરે છે? ⟶ શાળા બસ
• સૌથી ઓછા વિદ્યાર્થીઓ મુસાફરીના કયા માધ્યમનો ઉપયોગ કરે છે? ⟶ ખાનગી કાર

ઊંઘના કલાકો :
1. હંમેશાં ઓછામાં ઓછા 9 કલાક ઊંઘ લેતાં બાળકો : `5 \times 10 =` 50 બાળકો.
2. ક્યારેક ઓછામાં ઓછા 9 કલાક ઊંઘ લેતાં બાળકો : `(2 \times 10) + 5 =` 25 બાળકો.
3. હંમેશાં 9 કલાકથી ઓછો સમય ઊંઘતાં બાળકો ("કદી નહીં") : `4 \times 10 =` 40 બાળકો.

ગાણિતિક ચર્ચા (પાના નં. 83)

• જો કોઈ વર્ગમાં હાજર વિદ્યાર્થીઓની કુલ સંખ્યા 33 અથવા 27 હોય, તો આવો ચિત્રાલેખ તૈયાર કરવામાં કઈ સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડશે?

ઉકેલ :
જો પ્રમાણમાપ 1 પ્રતીક = 5 કે 10 વિદ્યાર્થીઓ લીધેલું હોય, તો 33 કે 27 જેવી અવિભાજ્ય કે વિષમ સંખ્યાઓ માટે પ્રતીકનો ચોક્કસ અપૂર્ણાંક ભાગ (જેમ કે 3/5 કે 7/10 ભાગ) દોરવો મુશ્કેલ બને છે અને ચોક્કસ સંખ્યા વાંચવામાં અસ્પષ્ટતા રહે છે.

વિચારો અને શોધો (પાના નં. 83-85)

1. નીચેનો ચિત્રાલેખ, ગિન્નોરીની એક માધ્યમિક શાળાની લાઈબ્રેરીમાંથી વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા એક અઠવાડિયામાં લીધેલાં પુસ્તકોની સંખ્યા દર્શાવે છે :

a. કયા દિવસે સૌથી ઓછી સંખ્યામાં પુસ્તકો લેવામાં આવ્યાં હતાં?
જવાબ : શનિવારે (2 પુસ્તકો).

b. અઠવાડિયા દરમિયાન લીધેલાં પુસ્તકોની કુલ સંખ્યા કેટલી હતી?
`= 8 + 5 + 6 + 7 + 4 + 2`
`= 32 \text{ પુસ્તકો}`

c. કયા દિવસે સૌથી વધુ સંખ્યામાં પુસ્તકો લેવામાં આવ્યાં હતાં? તેનું કારણ શું હોઈ શકે?
જવાબ : સોમવારે (8 પુસ્તકો). કારણ કે અઠવાડિયાની શરૂઆત હોવાથી વિદ્યાર્થીઓ સમગ્ર સપ્તાહના વાંચન માટે પુસ્તકો મેળવતા હોય છે.

2. મગનભાઈ જામનગરમાં પતંગો વેચે છે. આસપાસનાં ગામોમાંથી છ દુકાનદારો તેમની પાસેથી પતંગો ખરીદવા આવે છે. 100 પતંગો દર્શાવવા માટે પ્રતીક ✇ નો ઉપયોગ કરીને ચિત્રાલેખ તૈયાર કરો અને નીચેના પ્રશ્નોના જવાબ આપો :

ચિત્રાલેખની ગણતરી :
• ચમન (250) = 2 આખા અને 1 અડધું પ્રતીક
• રાણી (300) = 3 આખા પ્રતીક
• રૂખસાના (100) = 1 આખું પ્રતીક
• જસમીત (450) = 4 આખા અને 1 અડધું પ્રતીક
• જેઠાલાલ (250) = 2 આખા અને 1 અડધું પ્રતીક
• સચીબેન (700) = 7 આખા પ્રતીક

પ્રશ્નોના ઉત્તર :
a. રાણીએ ખરીદેલા પતંગો દર્શાવવા કેટલા પ્રતીકોનો ઉપયોગ થયો છે? ⟶ 3 પ્રતીકો.
b. સૌથી વધુ પતંગો કોણે ખરીદ્યા? ⟶ સચીબેને (700 પતંગો).
c. જસમીત કે ચમનમાંથી કોણે વધુ પતંગો ખરીદ્યા? ⟶ જસમીતે (450 > 250).
d. રૂખસાના કહે છે કે સચીબેને, રાણીએ ખરીદેલા પતંગોની સંખ્યા કરતાં બમણાથી વધુ પતંગો ખરીદ્યા. શું તે સાચી છે? કેમ?
રાણીના પતંગોના બમણા `= 300 \times 2 = 600`.
સચીબેને 700 પતંગો ખરીદ્યા છે અને `700 > 600`.
આથી, હા, રૂખસાના સાચી છે.

✦ વિભાગ 4.3 : લંબાલેખ (Bar Graphs) ✦

ગેરહાજર વિદ્યાર્થીઓનો લંબાલેખ (પાના નં. 86)

1. ધોરણ 2 માં, તે દિવસે 5 વિદ્યાર્થીઓ ગેરહાજર હતા.
2. સૌથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ ધોરણ 8 માં (7 વિદ્યાર્થીઓ) ગેરહાજર હતા.
3. તે દિવસે ધોરણ 5 માં સંપૂર્ણ હાજરી (0 ગેરહાજર) હતી.

વિચારો અને શોધો (ટ્રાફિક પોલીસ લંબાલેખ - પાના નં. 88)

1. સવારે 6 વાગ્યાથી બપોર સુધીમાં ચાર રસ્તા પરથી કુલ કેટલાં વાહનો પસાર થયાં હતાં?

`\text{કુલ વાહનો} = 150 + 1200 + 1000 + 800 + 700 + 600`
`= 4450 \text{ વાહનો}`

2. સવારે 7 વાગ્યાથી બપોર સુધીના અન્ય કલાકોની સરખામણીમાં સવારે 6થી 7 વાગ્યા દરમિયાન ટ્રાફિક ઓછો છે, તેવું તમે શા માટે વિચારો છો? 3. તમને કેમ લાગે છે કે સવારે 7-8 વાગ્યા દરમિયાન ટ્રાફિક સૌથી વધુ હતો? 4. તમને કેમ લાગે છે કે સવારે 8 વાગ્યા પછી બપોર સુધી દરેક કલાકે ટ્રાફિક ઓછો અને ઓછો થતો ગયો?

• સવારે 6 થી 7 દરમિયાન શાળાઓ, બજારો અને કચેરીઓ શરૂ થયેલ ન હોવાથી ટ્રાફિક ઓછો હતો.
• સવારે 7 થી 8 વાગ્યે વિદ્યાર્થીઓ શાળાએ તથા નોકરીયાત વર્ગ કામ પર જતો હોવાથી 'પીક અવર' દરમિયાન ટ્રાફિક સૌથી વધુ હતો.
• સવારે 8 વાગ્યા પછી લોકો પોતપોતાના સ્થાને પહોંચી જતાં ક્રમશઃ અવરજવર ઘટતી ગઈ.

ભારતની વસ્તીનો લંબાલેખ (પાના નં. 89)

• 50 વર્ષમાં (1951 થી 2001) ભારતની વસ્તીમાં થયેલો વધારો :
`= 102 - 36`
`= 66 \text{ કરોડ}`

• દરેક દાયકામાં વસ્તી વધારો :
- 1951 થી 1961 : 44 - 36 = 8 કરોડ
- 1961 થી 1971 : 54 - 44 = 10 કરોડ
- 1971 થી 1981 : 68 - 54 = 14 કરોડ
- 1981 થી 1991 : 84 - 68 = 16 કરોડ
- 1991 થી 2001 : 102 - 84 = 18 કરોડ

✦ વિભાગ 4.4 : લંબાલેખ દોરવો (વિચારો અને શોધો પ્રશ્નો 1 થી 11) ✦

ઈમરાનના પરિવારનો માસિક ખર્ચ (પાના નં. 93)

1. સૌથી વધુ ખર્ચ ખોરાક પર (₹ 3400) થાય છે અને બીજા નંબરે વધુ ખર્ચ ઘરભાડું (₹ 3000) છે.
2. શું વીજળીનો ખર્ચ શિક્ષણના ખર્ચ કરતાં લગભગ અડધો છે? ⟶ શિક્ષણ = ₹ 800, અડધો = ₹ 400. આથી, હા, વીજળીનો ખર્ચ બરાબર અડધો છે.
3. શું શિક્ષણનો ખર્ચ ખોરાકના ખર્ચના ચોથા ભાગ કરતાં ઓછો છે? ⟶ ખોરાકના ખર્ચનો ચોથો ભાગ = 3400 ÷ 4 = ₹ 850. શિક્ષણ ખર્ચ ₹ 800 હોવાથી, હા, શિક્ષણનો ખર્ચ ચોથા ભાગ કરતાં ઓછો છે.

વિચારો અને શોધો (પાના નં. 93-100)

1. સમાન્થાએ એક ચાના બગીચાની મુલાકાત લીધી, અને ત્યાં તેણે જોયેલાં જંતુઓ અને જીવડાંઓની માહિતી એકત્રિત કરી. આ માહિતી રજૂ કરતો લંબાલેખ તૈયાર કરવામાં તેને મદદ કરો.

સ્તંભની ઊંચાઈ (પ્રમાણમાપ : 1 એકમ લંબાઈ = 1 જંતુ) :
• કીડા = 6 એકમ ઊંચો સ્તંભ
• ઈયળો = 10 એકમ ઊંચો સ્તંભ
• ભમરા = 5 એકમ ઊંચો સ્તંભ
• પતંગિયા = 3 એકમ ઊંચો સ્તંભ
• તીતીઘોડા = 2 એકમ ઊંચો સ્તંભ

2. પૂજાએ ગુજરાતનાં કેટલાંક જુદાં જુદાં શહેરો માટે અમદાવાદ રેલવે સ્ટેશન પર બે કલાકના સમયગાળામાં વેચાયેલી ટિકિટોની સંખ્યા પર માહિતી એકત્રિત કરી :

a. સુરત માટે વેચાયેલી ટિકિટોની સંખ્યા = 24
b. રાજકોટ માટે વેચાયેલી ટિકિટોની સંખ્યા = 20
c. આલેખ માટેનું પ્રમાણમાપ :
સુરતમાં 24 ટિકિટ માટે 6 એકમ લંબાઈ છે :
`\text{પ્રમાણમાપ} = \frac{24}{6}`
`= 4 \text{ ટિકિટ}` (1 એકમ લંબાઈ = 4 ટિકિટ)
d. ભુજ માટે સ્તંભ : 16 ટિકિટ હોવાથી સ્તંભની ઊંચાઈ `= 16 \div 4 =` 4 એકમ દોરવી.
e. ઊભી ધરી પર 0, 4, 8, 12, 16, 20, 24, 28 અંકિત કરવા.
f. વડોદરા (16 ટિકિટ = 4 એકમ) અને પાલનપુર (28 ટિકિટ = 7 એકમ) ના સ્તંભ માપ અનુસાર સુધારીને દોરવા.

3. ચિનુએ સવારે 9 વાગ્યાથી 10 વાગ્યા સુધી તેના ઘરની સામેના રસ્તા પરથી પસાર થતાં પરિવહનનાં વિવિધ માધ્યમોની યાદી બનાવી :

a. આવૃત્તિ વિતરણ કોષ્ટક :
• મોટરસાઇકલ = 14
• કાર = 6
• ઓટોરિક્ષા = 7
• સાઇકલ = 6
• બસ = 4
• સ્કૂટર = 9
• બળદગાડું = 2
કુલ વાહનો = 48

b. પરિવહનનાં ક્યાં માધ્યમનો સૌથી વધુ ઉપયોગ થયો હતો? ⟶ મોટરસાઇકલ (14 વખત).

4. એક પાસાને 30 વખત ફેંકો અને દરેક વખતે તમને મળતો અંક નોંધો. આવૃત્તિ ચિહ્નનો ઉપયોગ કરીને આવૃત્તિ વિતરણ કોષ્ટક તૈયાર કરો. જોવા મળતા અંક શોધો : a. સૌથી ઓછી વખત મળતો અંક, b. સૌથી વધુ વખત મળતો અંક, c. સમાન સંખ્યામાં જોવા મળતા અંકો શોધો.

પ્રયોગ દરમિયાન 1 થી 6 અંકોની નોંધ કરી આવૃત્તિ કોષ્ટક બનાવવું. કોષ્ટક પરથી સૌથી ઓછી, સૌથી વધુ અને સમાન આવૃત્તિવાળા અંકો સરળતાથી નોંધી શકાય છે.

5. જસપ્રીત બુમરાહે તેની છેલ્લી 30 મેચોમાં લીધેલી વિકેટોની સંખ્યા પરની માહિતીનું આવૃત્તિ વિતરણ કોષ્ટક ફૈઝે તૈયાર કર્યું :

a. આ કોષ્ટક બુમરાહે છેલ્લી 30 મેચોમાં લીધેલી વિકેટોનું વિતરણ દર્શાવે છે.
b. યોગ્ય શીર્ષક : "જસપ્રીત બુમરાહની 30 મેચોમાં વિકેટોની આવૃત્તિ"
c. બુમરાહે સૌથી વધુ મેચોમાં (8 મેચોમાં) 3 વિકેટ લીધી છે.
d. 4 વિકેટ કેટલી મેચોમાં લીધી છે? ⟶ 3 મેચોમાં.
e. મયંક સાચો છે? ⟶ ના. કારણ કે 0 થી 7 એ વિકેટની શ્રેણી છે, દરેક વિકેટને અનુરૂપ મેચોની સંખ્યા સાથે ગુણીને સરવાળો કરવો પડે.
f. કુલ વિકેટોની સાચી ગણતરી :
`\text{કુલ વિકેટ} = (0 \times 2) + (1 \times 4) + (2 \times 6) + (3 \times 8) + (4 \times 3) + (5 \times 5) + (6 \times 1) + (7 \times 1)`
`= 0 + 4 + 12 + 24 + 12 + 25 + 6 + 7`
`= 90 \text{ વિકેટ}`

6. નીચેનો ચિત્રાલેખ પાંચ જુદાં જુદાં ગામોમાં ટ્રેક્ટરની સંખ્યા દર્શાવે છે :

a. કયા ગામમાં સૌથી ઓછી સંખ્યામાં ટ્રેક્ટર છે? ⟶ ગામ D (3 ટ્રેક્ટર).
b. કયા ગામમાં સૌથી વધુ ટ્રેક્ટર છે? ⟶ ગામ C (8 ટ્રેક્ટર).
c. ગામ C પાસે ગામ B કરતાં કેટલા વધુ ટ્રેક્ટર છે?
`= 8 - 5`
`= 3 \text{ ટ્રેક્ટર}`
d. કોમલ કહે છે કે, “ગામ Dમાં ગામ E કરતાં અડધી સંખ્યામાં ટ્રેક્ટર છે. શું તે સાચી છે? કેમ?
ગામ E માં 6 ટ્રેક્ટર છે. અડધા `= 6 \div 2 = 3` થાય.
ગામ D માં 3 ટ્રેક્ટર છે. આથી, હા, કોમલ સાચી છે.

7. એક શાળાના દરેક ધોરણમાં છોકરીઓની સંખ્યા ચિત્રાલેખ દ્વારા દર્શાવવામાં આવી છે (1 પ્રતીક = 4 છોકરીઓ) :

a. કયા ધોરણમાં સૌથી ઓછી છોકરીઓ છે? ⟶ ધોરણ 8 માં (1 આખું અને 1 અડધું = 6 છોકરીઓ).
b. ધોરણ 5 અને 6માં છોકરીઓની સંખ્યા વચ્ચેનો તફાવત કેટલો છે?
ધોરણ 5 = 2.5 પ્રતીક = 10 છોકરીઓ, ધોરણ 6 = 4 પ્રતીક = 16 છોકરીઓ.
`\text{તફાવત} = 16 - 10`
`= 6 \text{ છોકરીઓ}`
c. જો ધોરણ 2માં વધુ બે છોકરીઓને દાખલ કરવામાં આવે, તો આલેખ કેવી રીતે બદલાશે? ⟶ ધોરણ 2 ની સામે એક અડધું પ્રતીક ઉમેરાશે.
d. ધોરણ 7માં કેટલી છોકરીઓ છે? ⟶ 3 પ્રતીકો = `3 \times 4 =` 12 છોકરીઓ.

8. કર્ણાટકનાં છ ગામોમાં મુઢોલ શ્વાનની સંખ્યા નીચે મુજબ છે : ગામ A : 18, ગામ B: 36, ગામ C : 12, ગામ D : 48, ગામ E : 18, ગામ F : 24

a. ઉપયોગી પ્રમાણમાપ : 1 પ્રતીક = 6 શ્વાન (કારણ કે બધી સંખ્યાઓ 6 વડે વિભાજ્ય છે).
b. ગામ B માં શ્વાનો દર્શાવવા માટે પ્રતીકોની સંખ્યા :
`= \frac{36}{6}`
`= 6 \text{ પ્રતીકો}`
c. કામિનીએ કહ્યું કે, ગામ B અને ગામ Dમાં આ શ્વાનોની સંખ્યા અન્ય 4 ગામોના શ્વાનોની સંખ્યા કરતાં વધુ હશે. શું તે સાચી છે?
ગામ B + D `= 36 + 48 = 84`
અન્ય ચાર ગામો (A + C + E + F) `= 18 + 12 + 18 + 24 = 72`
અહીં 84 > 72 હોવાથી, હા, કામિની સાચી છે.

9. 1 એકમ લંબાઈ = 5 વિદ્યાર્થીઓના પ્રમાણમાપને લઈને ઉપરની માહિતીને દર્શાવતો લંબાલેખ દોરો. રમવા સિવાય કઈ પ્રવૃત્તિ સૌથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા પસંદ કરવામાં આવે છે?

સ્તંભની ઊંચાઈ : રમવું = 9 એકમ, વાર્તા વાંચવી = 6 એકમ, ટીવી = 4 એકમ, સંગીત = 2 એકમ, ચિત્રકામ = 3 એકમ.
• રમવા સિવાય સૌથી વધુ પસંદ કરાયેલી પ્રવૃત્તિ : વાર્તાનાં પુસ્તકો વાંચવાં (30 વિદ્યાર્થીઓ).

10. જુલાઈના પ્રથમ અઠવાડિયા દરમિયાન વાવેલા રોપાઓની વિગતોના લંબાલેખ પરથી પ્રશ્નો :

a. બુધવારે (30) અને ગુરુવારે (40) રોપાયેલા રોપાઓની કુલ સંખ્યા `= 30 + 40 =` 70.
b. આખા અઠવાડિયા દરમિયાન રોપાયેલા રોપાઓની કુલ સંખ્યા :
`= 52 + 40 + 30 + 40 + 50 + 60 + 40`
`= 312 \text{ રોપા}` (આલેખ મુજબ આશરે 300 થી 312 રોપા)
c. સૌથી વધુ રોપાઓ શનિવારે (60) વાવવામાં આવ્યા અને સૌથી ઓછા રોપાઓ બુધવારે (30) વાવવામાં આવ્યા હતા.

11. ભારતમાં વાઘની સંખ્યાનો લંબાલેખ (ભૂલો શોધો અને સુધારો) :

આલેખમાં રહેલી ભૂલો :
1. વર્ષ 2006 (1400), 2010 (1700), 2014 (2200), 2018 (3000) અને 2022 (3700) માટે દોરેલા સ્તંભો આપેલા કોષ્ટકના ચોક્કસ માપ સાથે બંધબેસતા ન હતા (દા.ત. 2006 નો સ્તંભ 1000 થી નીચે દોરેલો હતો જ્યારે વાસ્તવિક મૂલ્ય 1400 હતું).
2. સુધારો : 1 એકમ લંબાઈ = 500 વાઘનું પ્રમાણમાપ લઈને સમાન અંતરે સ્તંભ દોરીને સાચો લંબાલેખ તૈયાર કરવો.

✦ વિભાગ 4.5 : કલાત્મક અને સૌંદર્યલક્ષી બાબતો (Infographics) ✦

વિચારો અને શોધો (પાના નં. 103-105)

1. જો તમારે તમારી શાળાના દરેક વર્ગના સૌથી ઊંચા વિદ્યાર્થીઓની ઊંચાઈની માહિતીને દૃષ્ટિની રીતે રજૂ કરવી હોય, તો તમે ઊભા સ્તંભોવાળા આલેખનો ઉપયોગ કરશો કે આડા સ્તંભોવાળા આલેખનો? શા માટે?

ઉકેલ :
ઊભા સ્તંભોવાળા (Column Graph) આલેખનો ઉપયોગ કરીશું.
કારણ : ઊંચાઈ હંમેશાં જમીનથી ઉપરની તરફ શિરોલંબ માપવામાં આવે છે. તેથી ઊભા સ્તંભો વાસ્તવિક ઊંચાઈની સાહજિક અને સ્વાભાવિક સરખામણી પૂરી પાડે છે.

2. જો તમે દરેક ખંડની સૌથી લાંબી નદીઓ અને તેમની લંબાઈનું કોષ્ટક બનાવી રહ્યા હોય, તો તમે ઊભા સ્તંભોવાળા લંબાલેખનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરશો કે આડા સ્તંભોવાળા લંબાલેખનો? શા માટે? આ માહિતી શોધવાનો પ્રયાસ કરો, અને પછી તે મુજબનું કોષ્ટક અને લંબાલેખ બનાવો! કયા ખંડોમાં સૌથી લાંબી નદીઓ છે?

ઉકેલ :
આડા સ્તંભોવાળા (Horizontal Bar Graph) આલેખનો ઉપયોગ કરીશું.
કારણ : નદીઓ જમીન પર સપાટ રીતે આડી વહે છે, તેથી આડા સ્તંભો નદીની લંબાઈની ભૌગોલિક સ્થિતિ સાથે વધુ બંધબેસતા અને આકર્ષક લાગે છે.
• આફ્રિકા ખંડમાં નાઈલ નદી (આશરે 6650 કિમી) અને દક્ષિણ અમેરિકામાં એમેઝોન નદી સૌથી લાંબી નદીઓ છે.
🎓 આ પાઠના વિડિયો લેક્ચર, MCQ ટેસ્ટ અને PDF નોંધો મેળવવા માંગો છો? EclassGuru.com પર ધોરણ 1 થી 10 ના સંપૂર્ણ ઓનલાઈન કોર્સ અને પુસ્તકો ઉપલબ્ધ છે.

Comments