GSEB Std 7 Gujarati Chapter 14 Re Pankhida Sukhthi Chanjo Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ ૭ ગુજરાતી પાઠ ૧૪ “રે પંખીડાં! સુખથી ચણજો”ના કવિ ‘કલાપી’નો પરિચય, કાવ્યનો સારાંશ, સ્વાધ્યાયના પ્રશ્ન ૧ થી ૧૧ના જવાબો, શબ્દોના અર્થભેદ તથા “ચાલો, યાદ કરીએ”ના ઉત્તરો આપેલાં છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 7 Gujarati Ch 14 Summary) ✦
કવિ પરિચય : સૂરસિંહજી તખ્તસિંહજી ગોહિલનું તખલ્લુસ ‘કલાપી’ છે. તેઓ અમરેલી જિલ્લાના લાઠીના રાજવી હતા. ‘કલાપીનો કેકારવ’ તેમનો કાવ્યસંગ્રહ છે. પ્રકૃતિ, પ્રણય અને પ્રભુભક્તિ તેમની કવિતાના મુખ્ય વિષયો છે. તેમણે ‘કાશ્મીરનો પ્રવાસ’ નામનું પ્રવાસપુસ્તક પણ લખ્યું છે.
કાવ્યનો ભાવ : આ ઊર્મિકાવ્યમાં કવિ ચણી રહેલાં પંખીઓને નિરાંતે ચણવા અને ગીત ગાવા કહે છે. તેઓ પંખીઓને સમજાવે છે કે પોતે પાસે ચરતી ગાય જેવા નિર્દોષ છે અને તેમને ક્યારેય નુકસાન કરશે નહીં. તેમણે માળીને પણ પંખીઓ તરફ કાંકરી ફેંકવાની ના પાડી છે. તેમનો બગીચો બધાં પંખીઓ માટે સદા ખુલ્લો છે.
માણસોથી ડરવાની ટેવ પડી ગઈ હોવાથી પંખીઓ કવિથી પણ ડરે છે. કવિ તેમાં પંખીઓની સલામતી જ જુએ છે. પંખીઓ ઊડી જાય ત્યારે કોઈ ક્રૂર માણસનો ભય હોવો જોઈએ એમ તેઓ માને છે. કુદરતે સર્જેલા જીવોમાં સમાનતા અને એકતા હોવા છતાં માણસો પંખીઓ પર નિર્દય સત્તા ભોગવે છે, તેથી કવિ દુઃખી છે.
યાદ રાખવાના અગત્યના મુદ્દા :
• કવિનું તખલ્લુસ : કલાપી.
• કાવ્યપ્રકાર : ઊર્મિકાવ્ય.
• કવિએ પોતાની સરખામણી પાસે ચરતી ગાય સાથે કરી છે.
• માળીને પંખીઓ તરફ કાંકરી ફેંકવાની મનાઈ કરી છે.
• ઉપવન પર માણસોની સાથે પશુ-પંખીઓનો પણ હક છે.
• કાવ્યનો સંદેશ : જીવદયા, સલામતી, પ્રાકૃતિક સમાનતા અને એકતા.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Gujarati Chapter 14 Swadhyay Solution) ✦
નોંધ : વાતચીત, પોતાના અનુભવ, જૂથચર્ચા અને સર્જનાત્મક લેખનના પ્રશ્નોમાં નમૂના જવાબો આપેલા છે. વિદ્યાર્થી પોતાના અનુભવ અને અવલોકન પ્રમાણે તેમાં ફેરફાર કરી શકે છે.
૧. વાતચીત
૧. તમારા આંગણામાં કે આસપાસ કયાં કયાં પંખીઓ ચણવા આવે છે?
નમૂના જવાબ : અમારા આંગણામાં કે આસપાસ ચકલી, કબૂતર, હોલો અને કાગડો ચણવા આવે છે.
૨. આંગણામાં આવતાં કે આસપાસ દેખાતાં પંખીઓ શું શું કરતાં જોવા મળે છે?
નમૂના જવાબ : પંખીઓ દાણા ચણતાં, પાણી પીતાં, કલરવ કરતાં, ઊડતાં અને માળા માટે તણખલાં ભેગાં કરતાં જોવા મળે છે.
૩. તમારા આંગણામાં આવતાં પંખીઓથી વાતાવરણમાં કોઈ ફેરફાર થાય છે? કેવો?
નમૂના જવાબ : હા, પંખીઓના મધુર કલરવ અને ચહલપહલથી આંગણાનું વાતાવરણ આનંદમય અને જીવંત બને છે.
૪. પંખીઓ આપણને જોઈને શા માટે ઊડી જતાં હશે?
નમૂના જવાબ : કેટલાક માણસો પંખીઓને પકડે છે, ભગાડે છે કે પથ્થર મારે છે. તેથી માણસથી નુકસાન થવાનો ભય લાગતાં પંખીઓ ઊડી જાય છે.
૫. પંખીઓ માણસો સિવાય બીજા કોનાથી ડરે છે?
નમૂના જવાબ : પંખીઓ બિલાડી, સાપ અને બાજ જેવા શિકારી જીવો તથા પોતાના ઈંડાં કે બચ્ચાંને નુકસાન પહોંચાડનાર પ્રાણીઓથી ડરે છે.
૬. વધુ પંખીઓ ચણવા આવે તે માટે તમે શું શું કરશો?
નમૂના જવાબ : હું આંગણામાં સ્વચ્છ જગ્યાએ યોગ્ય દાણા અને સ્વચ્છ પાણી રાખીશ. વૃક્ષો અને છોડ ઉછેરીશ, પંખીઓને ભગાડીશ નહીં અને તેમને નિરાંતે ચણવા દઈશ.
૨. આપેલ ભાવ દર્શાવતી કાવ્યપંક્તિ કાવ્યમાંથી શોધીને લખો.
૧. તમારી આસપાસ ચરતાં અન્ય પ્રાણીઓ જેવો જ હું છું.
જવાબ : પાસે જેવી ચરતી હતી આ ગાય તેવો જ હું છું,
૨. બધાં જ પંખીઓ માટે મારો બગીચો કાયમ ખુલ્લો છે.
જવાબ : ખુલ્લું હારું ઉપવન સદા પંખીડાં સર્વને છે;
૩. તમને કુદરતી રીતે જ માણસોથી ડરવાની ટેવ મળી છે.
જવાબ : રે! રે! તોયે કુદરતી મળી ટેવ બીહવા જનોથી,
૪. જો ઊડી જાઓ છો તો કોઈ નિર્દય હાથનો ડર જરૂરથી છે.
જવાબ : જો ઊડો તો જરૂર ડર છે ક્રૂર કો’ હસ્તનો, હા!
૫. કુદરતમાં રહેલો એકતાનો ભાવ ત્યજીને લોકો તમારા પર નિર્દયતા આચરે તેનાથી હું દુઃખી છું.
જવાબ : દુઃખી છું કે કુદરત તણા સામ્યનું ઐક્ય ત્યાગી,
રે! રે! સત્તા તમ પર જનો ભોગવે ક્રૂર આવી.
૩. કાવ્યપંક્તિમાં રહેલા ભાવ મુજબ હાવભાવ અને સંકેતો સાથે પઠન કરો.
આ પઠનની પ્રવૃત્તિ છે. નીચેના સૂચનો પ્રમાણે પંક્તિઓ ભાવપૂર્વક બોલો.
૧. રે પંખીડાં! સુખથી ચણજો, ગીત વા કંઈ ગાજો
પઠન માટેનું સૂચન : પ્રેમભર્યા સ્વરે બોલો. ખુલ્લી હથેળીથી પંખીઓને નજીક આવવાનો સંકેત કરો અને દાણા ચણવા જણાવો.
૨. શાને આવાં મુજથી ડરીને ખેલ છોડી ઊડો છો?
પઠન માટેનું સૂચન : ચહેરા પર આશ્ચર્ય અને સ્નેહનો ભાવ રાખો. હાથથી ઊડતાં પંખીઓનો સંકેત કરીને પ્રશ્ન પૂછો.
૩. પાસે જેવી ચરતી હતી આ ગાય તેવો જ હું છું
પઠન માટેનું સૂચન : ગાય તરફ સૂચક હાવભાવ કરો અને પછી પોતાની તરફ હાથ રાખીને નિર્દોષ હોવાનો ભાવ દર્શાવો.
૪. ના પાડી છે તમ તરફ કે ફેંકવા માળીને મેં,
પઠન માટેનું સૂચન : હાથ હલાવીને કાંકરી ફેંકવાની મનાઈનો સંકેત કરો. સ્વરમાં પંખીઓની રક્ષાનો ભાવ રાખો.
૫. રે! રે! સત્તા તમ પર જનો ભોગવે ક્રૂર આવી.
પઠન માટેનું સૂચન : ચહેરા પર દુઃખ અને કરુણાનો ભાવ રાખો. નિર્દયતા અંગે ખેદ વ્યક્ત કરતાં ધીમા, ગંભીર સ્વરે પઠન કરો.
૪. પંક્તિમાંથી વાક્ય બનાવો.
૧. ના ના કો’ દી’તમ શરીરને કંઈ હાનિ કરું હું.
જવાબ : ના, ના, હું કોઈ દિવસ તમારા શરીરને કંઈ હાનિ નહીં કરું.
૨. ના પાડી છે તમ તરફ કે ફેંકવા માળીને મેં,
જવાબ : મેં માળીને તમારી તરફ કાંકરી ફેંકવાની ના પાડી છે.
૩. ખુલ્લું હારું ઉપવન સદા પંખીડાં સર્વને છે;
જવાબ : મારું ઉપવન બધાં પંખીઓ માટે સદા ખુલ્લું છે.
૪. છો બીહાતાં તો મુજથી પણ સૌ ક્ષેમ તેમાં જ માની.
જવાબ : તમારી બધી સલામતી મારાથી ડરવામાં જ માનીને તમે મારાથી પણ ડરો છો.
૫. પા’ણો ફેંકે તમ તરફ, રે! ખેલ એ તો જનોના!
જવાબ : અરે! તમારી તરફ પથ્થર ફેંકવો એ તો માણસોનો ખેલ છે.
૫. કાવ્યને આધારે સાચું હોય તો ‘આવ પંખીડાં’ લખો અને ખોટું હોય તો ‘જાવ પંખીડાં’ લખો.
૧. પંખીઓ બહાદુર બનીને માણસને બીવડાવે છે.
જવાબ : જાવ પંખીડાં. પંખીઓ પોતે માણસોથી ડરે છે.
૨. કવિએ પોતાને ગાય જેવા કહ્યા.
જવાબ : આવ પંખીડાં.
૩. મારો બગીચો બધાં જ પંખીઓ માટે ખુલ્લો છે.
જવાબ : આવ પંખીડાં.
૪. કવિથી પંખી પર પથ્થર ફેંકાઈ ગયો.
જવાબ : જાવ પંખીડાં. કવિ તો પંખીઓને હાનિ નહીં કરે તેવી ખાતરી આપે છે.
૬. ઉદાહરણ મુજબ કૌંસમાં આપેલ શબ્દનો ઉપયોગ કરી વાક્ય બનાવો. જરૂર હોય ત્યાં વાક્યમાં જરૂરી સુધારા કરી વાક્ય ફરીથી લખો.
ઉદાહરણ : મારે લીધે કોઈને પણ નુકસાન થાય તો મને દુઃખ થાય. (હાનિ)
જવાબ : મારે લીધે કોઈને પણ હાનિ થાય તો મને દુઃખ થાય.
૧. અમારી શાળાના ઉદ્યાનમાં જાતજાતનાં ફૂલો ખીલે છે. (ઉપવન)
જવાબ : અમારી શાળાના ઉપવનમાં જાતજાતનાં ફૂલો ખીલે છે.
૨. માબાપનું હૈયું હંમેશાં બાળકોનું કલ્યાણ જ ચાહે. (ક્ષેમ)
જવાબ : માબાપનું હૈયું હંમેશાં બાળકોનું ક્ષેમ જ ચાહે.
૩. મૂંગાં પશુપંખીઓને રંજાડનાર કેવા નિર્દય હોય! (ક્રૂર)
જવાબ : મૂંગાં પશુપંખીઓને રંજાડનાર કેવા ક્રૂર હોય!
૪. વડીલોના કર આશીર્વાદ માટે ઊઠતા હોય છે. (હસ્ત)
જવાબ : વડીલોના હસ્ત આશીર્વાદ માટે ઊઠતા હોય છે.
૫. નાત-જાત તે તે ભેદભાવ હોય? દરેકના લોહીના રંગમાં સમાનતા છે. (સામ્ય)
જવાબ : નાત-જાત તે તે ભેદભાવ હોય? દરેકના લોહીના રંગમાં સામ્ય છે.
૭. શબ્દ અને તેનો અર્થ વાંચો. જે વાક્યમાં શબ્દ સાચી રીતે વપરાયો હોય તેની સામે ✓ કરો અને તે શબ્દનો ઉપયોગ કરી સાચું વાક્ય બનાવો.
અર્થ અંગે સ્પષ્ટતા : આ પ્રશ્નમાં “ઐક્ય : એકલા” છપાયું છે; પાઠ્યપુસ્તકના શબ્દાર્થ અને કાવ્યના સંદર્ભ પ્રમાણે ઐક્યનો અર્થ એકતા છે.
૧. ઐક્ય
જવાબ : ✓ ઐક્ય વિના દેશ ઉત્કર્ષ ન કરી શકે.
બીજું આપેલું વાક્ય : ચબૂતરે પંખીઓ ક્ષેમપૂર્વક બેસે છે અને ચણે છે.
ઐક્ય શબ્દનું નવું વાક્ય : દેશના વિકાસ માટે લોકોમાં ઐક્ય હોવું જરૂરી છે.
૨. પાણો : પથ્થર
જવાબ : ✓ પર્વત એટલે નાના-મોટા પાણાનો ઢગલો.
બીજું આપેલું વાક્ય : મોટા અને ઊંચા પાણા પર ચઢતાં હું હાંફી ગયો.
પાણો શબ્દનું નવું વાક્ય : રસ્તામાં પડેલો પાણો મેં બાજુએ મૂક્યો.
નોંધ : બીજા વાક્યમાં “પાણા”થી આખો પર્વત અભિપ્રેત હોય તો “પર્વત” શબ્દ વધુ યોગ્ય છે. ખરેખર ઊંચો પથ્થર અભિપ્રેત હોય તો તે સંદર્ભમાં “પાણા”નો પ્રયોગ પણ થઈ શકે છે.
૮. શબ્દકોશનો ઉપયોગ કરી નીચેના શબ્દોના અર્થભેદની નોંધ કરો.
| શબ્દ | અર્થ | શબ્દ | અર્થ |
|---|---|---|---|
| વન | જંગલ; કુદરતી રીતે વૃક્ષોથી છવાયેલો વિસ્તાર. | ઉપવન | બાગ, ઉદ્યાન કે બગીચો. |
| વાસ | રહેવું; નિવાસ. | ઉપવાસ | નિયમ કે વ્રત પ્રમાણે ભોજનનો ત્યાગ કરવો. |
| ખંડ | ભાગ; પૃથ્વીનો મોટો ભૂભાગ, જેમ કે એશિયા ખંડ. | ઉપખંડ | ખંડનો વિશિષ્ટ મોટો ભાગ, જેમ કે ભારતીય ઉપખંડ. |
| ગ્રહ | સૂર્ય જેવા તારાની આસપાસ ફરતો અવકાશી પિંડ. | ઉપગ્રહ | ગ્રહની આસપાસ ફરતો કુદરતી કે કૃત્રિમ પિંડ. |
| નામ | વ્યક્તિ કે વસ્તુની ઓળખ આપતો શબ્દ. | ઉપનામ | મૂળ નામ ઉપરાંતનું બીજું નામ; તખલ્લુસ, જેમ કે ‘કલાપી’. |
૯. વિદ્યાર્થીઓનાં ચાર જૂથ પાડવાં. દરેક જૂથને કોઈ એક વિષય આપવો. વિદ્યાર્થીઓ જૂથમાં ચર્ચા કરી વર્ગ સમક્ષ અહેવાલ રજૂ કરે.
નીચેના અહેવાલો નમૂનારૂપ છે. જૂથના સભ્યો પોતાની ચર્ચા અને ખરેખર કરેલા અવલોકન પ્રમાણે અહેવાલ રજૂ કરે.
૧. ઘરચકલીની માળો બાંધવાની કવાયત
નમૂના અહેવાલ : ઘરચકલી માળો બનાવવા માટે ઘાસનાં તણખલાં, સૂકાં પાંદડાં અને નરમ સામગ્રી ભેગી કરે છે. તે સુરક્ષિત ખૂણામાં આ સામગ્રી ગોઠવી માળો બનાવે છે. માળામાં ઈંડાં અને બચ્ચાં સુરક્ષિત રહે છે. આપણે તેનો માળો તોડવો નહીં અને તેને ખલેલ પહોંચાડવી નહીં.
૨. પતંગની દોરીથી ઘવાયેલું પંખી
નમૂના અહેવાલ : પતંગની દોરીમાં ફસાતાં પંખીની પાંખ કે શરીર ઘવાઈ શકે છે. ઘવાયેલા પંખીને જોઈને વડીલ અથવા પક્ષી બચાવ સંસ્થાને જાણ કરવી જોઈએ. જાતે દોરી ખેંચવાને બદલે જાણકારની મદદ લેવી જોઈએ. પંખીઓની સલામતી માટે નુકસાનકારક દોરીનો ઉપયોગ ટાળવો જોઈએ.
૩. સુઘરીની વસાહત
નમૂના અહેવાલ : સુઘરી ઘાસના પાતળા તણખલાં ગૂંથી લટકતો માળો બનાવે છે. એક જ વૃક્ષ પર ઘણા માળા હોય ત્યારે તે સુઘરીની વસાહત જેવી લાગે છે. માળાની રચનામાં તેની કુશળતા જોવા મળે છે. આપણે વૃક્ષો અને તેના માળાઓનું રક્ષણ કરવું જોઈએ.
૪. ચબૂતરાનાં પંખીઓ
નમૂના અહેવાલ : ચબૂતરા પર ચકલી, કબૂતર અને અન્ય પંખીઓ દાણા ચણવા આવે છે. તેઓ ચણે છે, પાણી પીએ છે અને કલરવ કરે છે. ચબૂતરો સ્વચ્છ રાખવો અને પંખીઓ માટે યોગ્ય દાણા તથા સ્વચ્છ પાણી મૂકવું જોઈએ. પંખીઓને શાંતિથી ચણવા દેવું એ જીવદયાનું કામ છે.
૧૦. પ્રશ્નોના જવાબ લખો.
૧. ઊડી જતાં પંખીઓને ઉદ્દેશીને કવિ શું કહે છે?
જવાબ : કવિ ઊડી જતાં પંખીઓને કહે છે કે તેઓ સુખથી દાણા ચણે અને ગીત ગાય. તેઓ પૂછે છે કે મારાથી ડરીને પોતાનો ખેલ છોડીને શા માટે ઊડી જાઓ છો? કવિ પોતે પાસે ચરતી ગાય જેવા નિર્દોષ હોવાનું જણાવે છે અને કોઈ દિવસ તેમના શરીરને હાનિ નહીં કરે તેવી ખાતરી આપે છે.
૨. ઊડી જતાં પંખીઓને કયો ભય સતાવતો હશે?
જવાબ : ઊડી જતાં પંખીઓને કોઈ ક્રૂર માણસ પથ્થર કે કાંકરી મારીને નુકસાન પહોંચાડશે એવો ભય સતાવતો હશે.
૩. કવિ કઈ વાતે દુઃખી છે?
જવાબ : કુદરતના જીવોમાં રહેલી સમાનતા અને એકતાને ભૂલીને માણસો પંખીઓ પર ક્રૂર સત્તા ભોગવે છે અને તેમને નુકસાન પહોંચાડે છે, એ વાતે કવિ દુઃખી છે.
૪. પંખીઓ પોતાનાથી ડરે છે એ બાબતે કવિ શું માને છે?
જવાબ : કવિ માને છે કે માણસોથી ડરવાની ટેવ પંખીઓને કુદરતી રીતે મળી છે. પોતાની સલામતી ડરવામાં જ માનીને તેઓ કવિથી પણ ડરે છે.
૫. કુદરતે સર્જેલા બધા જીવો સમાન ગણાય? હા કે ના? સમજાવો.
જવાબ : હા, કુદરતે સર્જેલા બધા જીવોને જીવવાનો અને કુદરતી વાતાવરણમાં રહેવાનો સમાન અધિકાર છે. માણસોની જેમ પશુ-પંખીઓ પણ કુદરતનો ભાગ છે. માણસ વધુ શક્તિશાળી હોય તેથી તેને બીજા જીવોને હાનિ પહોંચાડવાનો અધિકાર મળતો નથી. કાવ્યમાં કવિનું ઉપવન બધાં પંખીઓ માટે ખુલ્લું હોવાનું કહેવામાં આવ્યું છે. તેથી સૌ પ્રત્યે દયા અને સમાનતાનો ભાવ રાખવો જોઈએ.
૧૧. આ કવિતાના રાગ પરથી ગાય વિશે ચાર નવી પંક્તિઓ આપી છે, તે વાંચો અને કબૂતર કે માછલી કે અન્ય મનપસંદ પ્રાણી/પક્ષી પસંદ કરી નવી કવિતા બનાવો.
પાઠ્યપુસ્તકમાં આપેલું ઉદાહરણ :
રે ધેનુઓ! સુખથી ચરજો, ઘાસ વા પાન ખાજો,
શાને આવી મુજથી ડરીને આઘી આઘી ખસો છો?
પાસે જેવો ભ્રમણ કરતો મોર તેવો જ હું છું,
ના ના કો’ દી’તમ ઉપર હું કાંકરી એક ફેંકું.
કબૂતર વિશે નમૂના કવિતા :
રે કબૂતરો! સુખથી ચણજો, દાણા ને પાણી લેજો,
શાને આવાં મુજથી ડરીને દૂર દૂર ઊડો છો?
પાસે જેવી રમતી હતી આ ચકલી તેવો જ હું છું,
ના ના કોઈ દી’ તમ તરફ હું કાંકરી એક ફેંકું.
✦ ચાલો, યાદ કરીએ... (પ્રશ્નોત્તરી) ✦
• વાતચીતનો કયો પ્રશ્ન તમને સૌથી વધારે ગમ્યો હતો? તેનો ક્રમાંક લખો. આ પ્રશ્નમાં તમે શો જવાબ આપ્યો હતો?
નમૂના જવાબ : મને વાતચીતનો પ્રશ્ન ક્રમાંક ૬ સૌથી વધારે ગમ્યો હતો. મેં જવાબ આપ્યો હતો કે વધુ પંખીઓ ચણવા આવે તે માટે હું યોગ્ય દાણા અને સ્વચ્છ પાણી રાખીશ, વૃક્ષો ઉછેરીશ અને પંખીઓને ભગાડીશ નહીં.
• કાવ્ય શીખતી વખતે તમને કયાં પક્ષી વિશે શું યાદ આવી ગયું હતું?
નમૂના જવાબ : મને ઘરચકલી વિશે યાદ આવ્યું હતું. અમારા આંગણામાં ચકલી દાણા ચણવા આવે છે. અમે અચાનક નજીક જઈએ તો તે ડરીને ઊડી જાય છે.
• આ એકમમાં આપેલ ચિત્રમાં શું શું હતું?
નમૂના જવાબ : ચિત્રમાં દાણા ચણતાં અને ઊડતાં પંખીઓ, ગાય, વાછરડું, બે બાળકો, વૃક્ષો, લીલોતરી અને એક ઘર દેખાતાં હતાં.
• કાવ્યની કઈ કઈ પંક્તિઓ તમને યાદ રહી ગઈ? તે પંક્તિઓ ગાઓ.
નમૂના જવાબ : મને નીચેની પંક્તિઓ યાદ રહી ગઈ છે. તેમને કાવ્યના રાગમાં ગાઈ શકાય :
રે પંખીડાં! સુખથી ચણજો, ગીત વા કંઈ ગાજો,
શાને આવાં મુજથી ડરીને ખેલ છોડી ઊડો છો?
પાસે જેવી ચરતી હતી આ ગાય તેવો જ હું છું,
ના-ના કો’ દી તમ શરીરને કંઈ હાનિ કરું હું.
Post a Comment