ધોરણ-8 [સંસ્કૃત] 9. भाषासज्जता | std-8 [sanskrut] 9. bhashasajjata

GSEB Std 8 Sanskrut Chapter 9 Bhashasajjata Swadhyay Solution & Notes: અહીં ધોરણ 8 સંસ્કૃત વિષયના પ્રકરણ 9 "भाषासज्जता" (Bhashasajjata - વ્યાકરણ સમજૂતી) નું સંપૂર્ણ પાઠ્યપુસ્તક આધારિત વિવરણ, વર્ણ ઉચ્ચારણ સ્થાન, વિભક્તિ પરિચય, કારાન્ત નામોના રૂપો, સર્વનામ, કાળ-પુરુષ-વચન અને ધાતુરૂપોનું સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન સુંદર રીતે પ્રસ્તુત કરવામાં આવ્યા છે.

ઝડપી નેવિગેશન (Quick Links) :

• ✦ વર્ણ ઉચ્ચારણ સ્થાન કોષ્ટક (Pronunciation Places)
• ✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Swadhyay Solution)
• ✦ વિભક્તિ પરિચય અને કારાન્ત રૂપો (Declensions)
• ✦ ક્રિયાપદ અને વર્તમાનકાળ પરસ્મૈપદ ધાતુરૂપો (Verb Forms)
• ▶ વિડીયો સમજૂતી (Video Explanation)
• ▶ એકમ સ્વાધ્યાય વિડીયો સોલ્યુશન

✦ વર્ણ ઉચ્ચારણ સ્થાન અને વર્ગીકરણ (Pronunciation Places) ✦

પ્રવૃત્તિ ૧ : બંને હોઠ એકબીજાને અડે નહિ તે રીતે આપેલ શબ્દોનું વાચન કરો :
मनोजः, पठति, भारतम्, फलम्, बभूव

પ્રવૃત્તિ ૨ : જીભ દાંતને અડે નહિ તે રીતે નીચે આપેલા શબ્દોનું વાચન કરો :
तत्परः, ददाति, धनम्, पन्थाः

શબ્દોનું વાચન કરી શકાયું ? નહિ ને ? કારણ કે આ વર્ણોના ઉચ્ચારણ માટે મુખના ચોક્કસ અવયવો (ઓષ્ઠ, દંત વગેરે) પરસ્પર સ્પર્શ કરવા અનિવાર્ય છે. સંસ્કૃત મૂળાક્ષરોમાં ૩૩ વ્યંજનો અને ૧૩ સ્વરોનો સમાવેશ થાય છે.

સ્થાન	સ્વર			સ્પર્શ વ્યંજન					અંતઃસ્થ	ઉષ્માક્ષર
	હ્રસ્વ	દીર્ઘ	સંધિ દીર્ઘ	અઘોષ		ઘોષ		અનુનાસિક
કંઠ્ય	अ	आ	-	क्	ख्	ग्	घ्	ङ्	-	ह्
તાલવ્ય	इ	ई	ए, ऐ (કંઠ-તાલુ)	च्	छ्	ज्	झ्	ञ્	य्	श्
મૂર્ધન્ય	ऋ	ॠ	-	ट्	ठ्	ड्	ढ्	ण्	र्	ष्
દંત્ય	लृ	-	-	त्	थ्	द्	ध्	न्	ल्	स्
ઓષ્ઠ્ય	उ	ऊ	ओ, औ (કંઠ-ઓષ્ઠ)	प्	फ्	ब्	भ્	મ્	व् (દંતોષ્ઠ્ય)	-

કોષ્ટકના આધારે પ્રશ્નોત્તરી :

(1) કંઠ ઉચ્ચારણસ્થાનવાળા મૂળાક્ષરો લખો, તેના સ્વરો અને વ્યંજનો જુદા પાડો :
સ્વરો : अ, आ | વ્યંજનો : क्, ख्, ग्, घ्, ङ्, ह्

(2) તાલુ ઉચ્ચારણસ્થાનવાળા મૂળાક્ષરો લખો, તેના સ્વરો અને વ્યંજનો જુદા પાડો :
સ્વરો : इ, ई, ए, ऐ | વ્યંજનો : च्, छ्, ज्, झ्, ञ્, य्, श्

(3) મૂર્ધા ઉચ્ચારણસ્થાનવાળા મૂળાક્ષરો લખો, તેના સ્વરો અને વ્યંજનો જુદા પાડો :
સ્વરો : ऋ, ॠ | વ્યંજનો : ट्, ठ्, ड्, ढ्, ण्, र्, ष्

✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Sanskrut Chapter 9 Swadhyay Solution) ✦

1. નીચે આપેલા શબ્દોને સુવાચ્ય અક્ષરે લખો :

नृपः, उत्तुङ्गः, भविष्यति, चञ्चलः, भद्रम्, शङ्करः ।

2. નીચેના વર્ણોનાં ઉચ્ચારણ-સ્થાન લખો :

(1) क्, ख्, ग्, घ् : कण्ठः (કંઠ્ય)

(2) प्, फ्, ब्, भ् : ओष्ठौ (ઓષ્ઠ્ય)

(3) ट्, ठ्, ड्, ढ् : मूर्धा (મૂર્ધન્ય)

(4) च्, छ्, ज्, झ् : तालु (તાલવ્ય)

✦ વિભક્તિ પરિચય અને કારાન્ત નામો (Declensions & Cases) ✦

વિભક્તિ-પરિચય કોષ્ટક (કર્તરિ પ્રયોગ) :

વિભક્તિ	કારક	શું દર્શાવે છે	ઉદાહરણ (સંસ્કૃત)	ગુજરાતી અર્થ
प्रथमा	કર્તા	ક્રિયાનો કરનાર, કર્તા	गजः	હાથી
द्वितीया	કર્મ	ક્રિયાનું કર્મ	गजम्	હાથીને
तृतीया	કરણ	ક્રિયાનું સાધન	गजेन	હાથી વડે / દ્વારા
चतुर्थी	સંપ્રદાન	ક્રિયા જેના માટે થઈ હોય તે	गजाय	હાથી માટે
पञ्चमी	અપાદાન	જે સ્થાનેથી છૂટું પડવું તે	गजात्	હાથીમાંથી / પરથી
षष्ठी	સંબંધક	નામનો જેની સાથે સંબંધ હોય તે	गजस्य	હાથીનો, હાથીના, હાથીની, હાથીનું
सप्तमी	અધિકરણ	જેના આધારે ક્રિયા થતી હોય તે	गजे	હાથીમાં, હાથી ઉપર
सम्बोधन	સંબોધન	વાત કરવાની હોય તે વ્યક્તિને બોલાવવા	हे गज !	હે હાથી !

અ-કારાન્ત પુલ્લિંગ : राम

વિભક્તિ	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	रामः	रामौ	रामाः
द्वितीया	रामम्	रामौ	रामान्
तृतीया	रामेण	रामाभ्याम्	रामैः
चतुर्थी	रामाय	रामाभ्याम्	रामेभ्यः
पञ्चमी	रामात्	रामाभ्याम्	रामेभ्यः
षष्ठी	रामस्य	रामयोः	रामाणाम्
सप्तमी	रामे	रामयोः	रामेषु
सम्बोधनम्	हे राम !	हे रामौ !	हे रामाः !

આ-કારાન્ત સ્ત્રીલિંગ : बाला

વિભક્તિ	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	बाला	बाले	बालाः
द्वितीया	बालाम्	बाले	बालाः
तृतीया	बालया	बालाभ्याम्	बालाभिः
चतुर्थी	बालायै	बालाभ्याम्	बालाभ्यः
पञ्चमी	बालायाः	बालाभ्याम्	बालाभ्यः
षष्ठी	बालायाः	बालयोः	बालानाम्
सप्तमी	बालायाम्	बालयોઃ	बालासु
सम्बोधनम्	हे बाले !	हे बाले !	हे बालाः !

અ-કારાન્ત નપુંસકલિંગ : वन

વિભક્તિ	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
प्रथमा	वनम्	वने	वनानि
द्वितीया	वनम्	वने	वनानि
सम्बोधनम्	हे वन !	हे वने !	हे वनानि !

(નોંધ : તૃતીયાથી સપ્તમી સુધીનાં રૂપો અ-કારાન્ત પુલ્લિંગ 'राम' પ્રમાણે જ થાય છે.)

સર્વનામ રૂપો (અસ્મદ્ - હું / યુષ્મદ્ - તું) :

વિભક્તિ	अस्मद् (एक./द्वि./बहु.)	युष्मद् (एक./द्वि./बहु.)
प्रथमा	अहम् / आवाम् / वयम्	त्वम् / युवाम् / यूयम्
द्वितीया	माम् / आवाम् / अस्मान્	त्वाम् / युवाम् / युष्मान્
षष्ठी	मम / आवयोः / अस्माकम्	तव / युवयोः / युष्माकम्

✦ ક્રિયાપદ અને વર્તમાનકાળ પરસ્મૈપદ ધાતુરૂપો (Verb Forms) ✦

વર્તમાનકાળ પરસ્મૈપદ પ્રત્યયો :

પુરુષ	एकवचनम्	द्विवचनम्	बहुवचनम्
उत्तम पुरुष (પહેલો)	मि	वः	मः
मध्यम पुरुष (બીજો)	सि	थः	थ
अन्य पुरुष (ત્રીજો)	ति	तः	अन्ति

૧. પહેલો ગણ (વિકરણ પ્રત્યય: 'अ') - नम (નમવું) :

उत्तम पुरुष	नमामि	नमावः	नमामः
मध्यम पुरुष	नमसि	नमथः	नमथ
अन्य पुरुष	नमति	नमतः	नमन्ति

૨. ચોથો ગણ (વિકરણ પ્રત્યય: 'य') - नृत्य (નાચવું) :

उत्तम पुरुष	नृत्यामि	नृत्यावः	नृत्यामः
मध्यम पुरुष	नृत्यसि	नृत्यथः	नृत्यथ
अन्य पुरुष	नृत्यति	नृत्यतः	नृत्यन्ति

૩. છઠ્ઠો ગણ (વિકરણ પ્રત્યય: 'अ') - लिख (લખવું) :

उत्तम पुरुष	लिखामि	लिखावः	लिखामः
मध्यम पुरुष	लिखसि	लिखथः	लिखथ
अन्य पुरुष	लिखति	लिखतः	लिखन्ति

૪. દસમો ગણ (વિકરણ પ્રત્યય: 'अय') - कथ (કહેવું) :

उत्तम पुरुष	कथयामि	कथयावः	कथयामः
मध्यम पुरुष	कथयसि	कथयथः	कथयथ
अन्य पुरुष	कथयति	कथयतः	कथयन्ति

વાક્યોમાંથી નામપદ અને ક્રિયાપદની ઓળખ :

(1) गन्त्री गच्छति । → નામપદ : गन्त्री | ક્રિયાપદ : गच्छति

(2) बालकः खादति । → નામપદ : बालकः | ક્રિયાપદ : खादति

(3) शिशुः खेलति । → નામપદ : शिशुः | ક્રિયાપદ : खेलति

(4) हंसः तरति । → નામપદ : हंसः | ક્રિયાપદ : तरति

(5) गजः चलति । → નામપદ : गजः | ક્રિયાપદ : चलति

---

✦ નીચે ધોરણ - 8 ના બધા વિષયોની link આપેલી છે. તેની મુલાકાત લેવી. ✦

ગુજરાતી હિન્દી સંસ્કૃત અંગ્રેજી ગણિત વિજ્ઞાન સામાજિક વિજ્ઞાન