GSEB Std 6 Social Science Chapter 10 Mulbhut Lokshahi Tantra - Bhag 1 : Shasan Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 10 "મૂળભૂત લોકશાહી તંત્ર - ભાગ 1 : શાસન" (Grassroots Democracy - Part 1 : Governance) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), પ્રત્યક્ષ અને પ્રતિનિધિ લોકશાહી, સરકારનાં અંગો તેમજ ત્રિસ્તરીય સરકારની આવશ્યકતાનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 10 IMP Notes) ✦
- શાસનની જરૂરિયાત : દેશમાં શાંતિ, વ્યવસ્થા અને કાયદો જાળવવા, લોકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરવા તેમજ જાહેર સેવાઓ પૂરી પાડવા માટે સરકાર કે શાસનતંત્ર અનિવાર્ય છે.
- લોકશાહી (Democracy) : લોકશાહી એટલે લોકોનું, લોકો વડે અને લોકો માટે ચાલતું શાસન. લોકો પોતાના મતાધિકાર દ્વારા શાસકોની પસંદગી કરે છે.
- લોકશાહીના પ્રકારો : (૧) પ્રત્યક્ષ લોકશાહી (Direct Democracy) - જેમાં નાગરિકો સીધા જ કાયદા ઘડવામાં અને નીતિવિષયક નિર્ણયોમાં ભાગ લે છે. (૨) પ્રતિનિધિ લોકશાહી (Representative Democracy) - જેમાં લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટે છે અને ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સરકાર ચલાવે છે. ભારત પ્રતિનિધિ લોકશાહી ધરાવતો દેશ છે.
- સરકારનાં ત્રણ અંગો :
(૧) ધારાસભા (Legislature) : દેશ કે રાજ્ય માટે કાયદા ઘડવાનું કાર્ય કરે છે.
(૨) કારોબારી (Executive) : ધારાસભાએ ઘડેલા કાયદાઓનો અમલ કરાવવાનું કાર્ય કરે છે.
(૩) ન્યાયતંત્ર (Judiciary) : કાયદાનું પાલન કરાવે છે, કાયદાનો ભંગ કરનારને સજા કરે છે અને નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે. - ત્રિસ્તરીય સરકાર (Three Tiers of Government) : ભારત વિશાળ દેશ હોવાથી વહીવટની સરળતા માટે સરકાર ત્રણ સ્તરે કાર્ય કરે છે: (૧) સ્થાનિક સ્તર (ગ્રામ પંચાયત, નગરપાલિકા, મહાનગરપાલિકા), (૨) રાજ્ય સ્તર (રાજ્ય સરકાર), અને (૩) રાષ્ટ્રીય સ્તર (કેન્દ્ર સરકાર / સંઘ સરકાર).
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. તમારી જાતને તપાસો - પ્રત્યક્ષ લોકશાહી (Direct Democracy) અને પ્રતિનિધિ (Representative) લોકશાહી વચ્ચે શું તફાવત છે ?
જવાબ - 1 :
પ્રત્યક્ષ લોકશાહી અને પ્રતિનિધિ લોકશાહી વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચે મુજબ છે :
• પ્રત્યક્ષ લોકશાહી (Direct Democracy) :
(૧) આ પદ્ધતિમાં દેશના તમામ નાગરિકો કોઈપણ વચેટિયા કે પ્રતિનિધિ વિના સીધા જ કાયદા ઘડવામાં, સરકારી નીતિઓ નક્કી કરવામાં અને નિર્ણયો લેવામાં મતદાન દ્વારા ભાગ લે છે.
(૨) તે ઓછા વિસ્તાર અને મર્યાદિત વસ્તી ધરાવતા દેશો કે નાનાં રાજ્યો માટે જ અનુકૂળ છે (દા.ત. સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડના કેટલાક કેન્ટન અથવા ગ્રામસભાની પ્રક્રિયા).
• પ્રતિનિધિ લોકશાહી (Representative Democracy) :
(૧) આ પદ્ધતિમાં નાગરિકો નિયત સમયે યોજાતી ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરીને પોતાના પ્રતિનિધિઓ (જેમ કે સાંસદ, ધારાસભ્ય કે કાઉન્સિલર) ને ચૂંટે છે. આ ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ લોકો વતી કાયદા ઘડે છે અને શાસન ચલાવે છે.
(૨) તે વિશાળ ક્ષેત્રફળ અને કરોડોની વસ્તી ધરાવતા આધુનિક રાષ્ટ્રો માટે સૌથી વ્યવહારુ અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિ છે (દા.ત. ભારત, અમેરિકા, બ્રિટન).
2. સરકારનાં ત્રણ અંગો કયાં ક્યાં છે ? અને તેમની અલગ-અલગ ભૂમિકા જણાવો.
જવાબ - 2 :
સરકારનાં મુખ્ય ત્રણ અંગો અને તેમની વિશિષ્ટ ભૂમિકાઓ નીચે પ્રમાણે છે :
(૧) ધારાસભા (Legislature) :
• ભૂમિકા : દેશ કે રાજ્યના હિત માટે જરૂરી નવા કાયદાઓ ઘડવા, જૂના કાયદાઓમાં સમયાનુકૂળ સુધારા-વધારા કરવા અને બિનજરૂરી કાયદા રદ કરવા. ઉપરાંત સરકારના વાર્ષિક અંદાજપત્ર (બજેટ) ને મંજૂર કરવું (દા.ત. સંસદ અને વિધાનસભા).
(૨) કારોબારી (Executive) :
• ભૂમિકા : ધારાસભાએ ઘડેલા કાયદાઓ અને નીતિઓનો સમગ્ર દેશ કે રાજ્યમાં ચુસ્ત અને અસરકારક રીતે અમલ કરાવવો. દેશમાં કાયદો-વ્યવસ્થા, શાંતિ અને સુરક્ષા જાળવી રાખવી (દા.ત. વડાપ્રધાન, મુખ્યમંત્રી, મંત્રીમંડળ અને સરકારી અધિકારીઓ/વહીવટીતંત્ર).
(૩) ન્યાયતંત્ર (Judiciary) :
• ભૂમિકા : કાયદાનું અર્થઘટન કરવું, કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરનાર વ્યક્તિ કે સંસ્થાને દંડ અથવા સજા કરવી. નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું રક્ષણ કરવું અને બંધારણની સર્વોચ્ચતા જાળવી રાખવી (દા.ત. સર્વોચ્ચ અદાલત, વડી અદાલતો અને જિલ્લા અદાલતો).
3. ભારતના પરિપ્રેક્ષ્યમાં આપણને ત્રિસ્તરીય સરકારની આવશ્યકતા શા માટે છે ?
જવાબ - 3 :
ભારત જેવા વિશાળ ભૌગોલિક વિસ્તાર અને ૧૪૦ કરોડથી વધુ વસ્તી ધરાવતા વૈવિધ્યસભર દેશમાં ત્રિસ્તરીય સરકારની અનિવાર્ય જરૂરિયાત નીચેનાં કારણોસર છે :
(૧) વહીવટી સુગમતા અને કાર્યક્ષમતા : દિલ્હીમાં બેઠેલી એક જ કેન્દ્ર સરકાર દેશના લાખો ગામડાં, નગરો અને રાજ્યોની નાની-મોટી સ્થાનિક સમસ્યાઓનું સીધું સંચાલન કરી શકતી નથી. સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થવાથી વહીવટ ઝડપી અને સરળ બને છે.
(૨) સ્થાનિક સમસ્યાઓનો ત્વરિત ઉકેલ : સ્થાનિક સ્તરની સરકાર (ગ્રામ પંચાયત/નગરપાલિકા) પોતાના વિસ્તારના પીવાના પાણી, સફાઈ, ગટર, રસ્તા અને લાઈટ જેવા પ્રશ્નોને સૌથી સારી રીતે સમજીને ઝડપથી ઉકેલી શકે છે.
(૩) પ્રાદેશિક આકાંક્ષાઓની પૂર્તિ : રાજ્ય સરકાર પોતાના રાજ્યની વિશિષ્ટ ભાષા, સંસ્કૃતિ, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવી જરૂરિયાતો મુજબ યોગ્ય નીતિઓ બનાવી શકે છે.
(૪) રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને અખંડિતતા : કેન્દ્ર સરકાર સમગ્ર રાષ્ટ્રના સંરક્ષણ, વિદેશ નીતિ, રેલવે, ચલણ અને રાષ્ટ્રીય હિતના મોટા નિર્ણયો પર પોતાનું ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે છે.
(૫) લોકશાહીમાં નાગરિકોની સીધી ભાગીદારી : પંચાયતી રાજ અને સ્થાનિક સરકારો દ્વારા સામાન્ય નાગરિકોને પણ શાસનપ્રક્રિયામાં સીધા જોડાઈને નિર્ણય લેવાની તક મળે છે, જેથી લોકશાહીના મૂળિયાં મજબૂત બને છે.
4. તમારા વડીલો કે શિક્ષકોની મદદથી નીચેની માહિતી એકત્ર કરો. Covid-19 રોગચાળા દરમિયાન થયેલા લૉકડાઉન વિશે તમને યાદ હશે. તે સમયે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલાં પગલાંની યાદી બનાવો અને આ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા સરકારના કયાં કયાં સ્તરો સામેલ હતાં ? અને તેમાં સરકારનાં દરેક અંગની ભૂમિકા શું હતી ?
જવાબ - 4 :
(A) કોવિડ-19 લૉકડાઉન દરમિયાન સરકાર દ્વારા લેવાયેલાં મુખ્ય પગલાં :
• સંક્રમણ રોકવા સમગ્ર દેશમાં સંપૂર્ણ લૉકડાઉન, કન્ટેનમેન્ટ ઝોન અને રાત્રિ કરફ્યુ જાહેર કરવો.
• હોસ્પિટલોમાં વિશેષ કોવિડ કેર સેન્ટર, ઓક્સિજન બેડ અને વેન્ટિલેટરની તાત્કાલિક સુવિધાઓ ઊભી કરવી.
• સમગ્ર દેશમાં નાગરિકો માટે વિનામૂલ્યે રસીકરણ (Vaccination) અભિયાન ચલાવવું.
• ગરીબ અને મધ્યમવર્ગના પરિવારો માટે વિનામૂલ્યે અનાજ વિતરણ (પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના) અને સીધી આર્થિક સહાય પૂરી પાડવી.
• ટેલિવિઝન અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા માસ્ક, સેનિટાઇઝર અને સોશિયલ ડિસ્ટન્સિંગ અંગે વ્યાપક જનજાગૃતિ ફેલાવવી.
(B) આપત્તિ નિવારણમાં સામેલ સરકારનાં ત્રણેય સ્તરો :
• રાષ્ટ્રીય સ્તર (કેન્દ્ર સરકાર) : દેશવ્યાપી લૉકડાઉનની માર્ગદર્શિકા (SOP) જાહેર કરવી, આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસ પર પ્રતિબંધ મૂકવો, રસી સંશોધન અને ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું તેમજ રાજ્યો વચ્ચે ઓક્સિજન, દવાઓ અને નાણાકીય ભંડોળનું સંકલન કરવું.
• રાજ્ય સ્તર (રાજ્ય સરકાર) : રાજ્યની સિવિલ હોસ્પિટલોમાં તબીબી વ્યવસ્થાઓ ગોઠવવી, જિલ્લાઓ વચ્ચેની સરહદો નિયંત્રિત કરવી, આરોગ્ય કર્મચારીઓ અને પોલીસ દળની તહેનાતી કરવી.
• સ્થાનિક સ્તર (પંચાયત / મહાનગરપાલિકા) : સોસાયટીઓ અને શેરીઓનું સેનિટાઈઝેશન કરવું, ઘરે-ઘરે જઈને સર્વેલન્સ અને ટેસ્ટિંગ કરવું, ક્વોરેન્ટાઇન ઘરો પર સ્ટીકર લગાવવા, કન્ટેનમેન્ટ ઝોનમાં જીવનજરૂરી ચીજવસ્તુઓ પહોંચાડવી.
(C) સરકારનાં ત્રણેય અંગોની ભૂમિકા :
• ધારાસભા : આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અધિનિયમ (Disaster Management Act) અને રોગચાળા નિયંત્રણ કાયદા હેઠળ કટોકટીના નિર્ણયોને કાનૂની મંજૂરી આપવી તથા રાહત પેકેજોનું બજેટ પસાર કરવું.
• કારોબારી : વહીવટી અધિકારીઓ, કલેક્ટર, પોલીસતંત્ર અને ડોક્ટરો દ્વારા લૉકડાઉનના નિયમોનું કડક પાલન કરાવવું, રાહત સામગ્રીનું વિતરણ કરવું અને પરિસ્થિતિ પર ચોવીસે કલાક દેખરેખ રાખવી.
• ન્યાયતંત્ર : લૉકડાઉન દરમિયાન નાગરિકોના મૂળભૂત અધિકારોનું હનન ન થાય તે જોવું, સ્થળાંતરિત શ્રમિકોને ખોરાક-પરિવહનની સુવિધા મળે તે માટે સરકારને આદેશો આપવા અને જીવનજરૂરી દવાઓ તેમજ ઓક્સિજનની કાળાબજારી અટકાવવા જરૂરી હુકમો કરવા.
Post a Comment