GSEB Std 6 Social Science Chapter 12 Mulbhut Lokshahi - Bhag 3 : Shaheri Vistaro ma Sthanik Sarkar Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 12 "મૂળભૂત લોકશાહી - ભાગ 3 : શહેરી વિસ્તારોમાં સ્થાનિક સરકાર" (Grassroots Democracy - Part 3 : Local Government in Urban Areas) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), નગરપાલિકા અને મહાનગરપાલિકાની રચના અને કાર્યો તેમજ ગ્રામીણ અને શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓની તુલનાનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 12 IMP Notes) ✦
- શહેરી સ્થાનિક સરકાર : શહેરી વિસ્તારોમાં નાગરિકોની સુખાકારી અને સ્થાનિક વિકાસ માટે કાર્ય કરતી સંસ્થાઓને શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ કહે છે.
- શહેરી સંસ્થાઓના પ્રકાર : વસ્તીના આધારે શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓનું વર્ગીકરણ થાય છે: (૧) નાના શહેરો અને નગરો માટે - નગરપાલિકા (Municipality), અને (૨) મોટા મહાનગરો માટે - મહાનગરપાલિકા (Municipal Corporation).
- વહીવટી વડા : નગરપાલિકાના ચૂંટાયેલા વડાને 'પ્રમુખ' અને વહીવટી વડાને 'ચીફ ઓફિસર' કહે છે. મહાનગરપાલિકાના ચૂંટાયેલા વડાને 'મેયર' અને વહીવટી વડાને 'મ્યુનિસિપલ કમિશનર' કહે છે.
- વોર્ડ અને કાઉન્સિલર : શહેરને વસ્તીના આધારે જુદા જુદા વિભાગોમાં વહેંચવામાં આવે છે, જેને 'વોર્ડ' કહેવાય છે. દરેક વોર્ડમાંથી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિને 'કાઉન્સિલર' (કોર્પોરેટર / સભ્ય) કહે છે.
- મુખ્ય કાર્યો : શહેરમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી પૂરું પાડવું, રસ્તા અને ફ્લાયઓવર બનાવવા, ઘન કચરાનો નિકાલ અને ગટર વ્યવસ્થા જાળવવી, જાહેર બગીચાઓ અને સ્ટ્રીટ લાઈટની સુવિધા કરવી તેમજ જન્મ-મરણની નોંધણી રાખવી.
- આવકના સ્રોતો : મિલકત વેરો (હાઉસ ટેક્સ), પાણી વેરો, વાહન વેરો, દુકાન વેરો તેમજ રાજ્ય સરકાર તરફથી મળતી વિવિધ ગ્રાન્ટ.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. તમે તમારા મિત્ર સાથે શાળા એ જઈ રહ્યા છો અને રસ્તામાં પાણીની પાઇપ તૂટી ગયેલી જોવા મળે છે, જેમાંથી ઘણું પાણી વેડફાઈ રહ્યું છે. તો તમે આવી સ્થિતિમાં શું કરશો ?
જવાબ - 1 :
જો શાળાએ જતાં રસ્તામાં પાણીની પાઇપ તૂટેલી અને પાણીનો વ્યય થતો જોવા મળે, તો એક જાગૃત નાગરિક અને વિદ્યાર્થી તરીકે અમે નીચે મુજબનાં પગલાં ભરીશું:
(૧) તાત્કાલિક જાણ કરવી : જો શક્ય હોય તો નજીકના સ્થાનિક દુકાનદાર કે વડીલને આ બાબતે જણાવીશું અથવા શાળાએ પહોંચીને તરત જ આચાર્યશ્રી કે શિક્ષકને આ બાબતથી માહિતગાર કરીશું.
(૨) સ્થાનિક કચેરીમાં ફરિયાદ : શિક્ષકની મદદથી સ્થાનિક નગરપાલિકા કે મહાનગરપાલિકાના વોટર સપ્લાય (પાણી પુરવઠા) વિભાગના હેલ્પલાઇન નંબર કે કંટ્રોલ રૂમ પર ફોન કરીને પાઇપ તૂટ્યાનું ચોક્કસ સરનામું આપીને જાણ કરીશું.
(૩) સ્થાનિક કાઉન્સિલરનો સંપર્ક : અમારા વિસ્તારના સ્થાનિક વોર્ડ કાઉન્સિલર (કોર્પોરેટર) ને આ સમસ્યા જણાવીશું જેથી ઝડપથી સમારકામ ટીમ ઘટનાસ્થળે પહોંચી શકે.
(૪) પ્રાથમિક સાવચેતી : જો કોઈ વાલ્વ સરળતાથી બંધ કરી શકાય તેવો હોય અને સલામત હોય, તો વડીલોની મદદથી તેને બંધ કરાવવા પ્રયત્ન કરીશું જેથી કિંમતી પાણીનો બગાડ અટકે.
2. તમારી નજીકની શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાના સભ્યને તમારા વર્ગમાં આમંત્રિત કરો. તેમની ભૂમિકા અને જવાબદારીઓની ચર્ચા કરો. તેમને પૂછવા માટે તે પ્રશ્નોની યાદી તૈયાર કરો, જેથી ચર્ચા કરી શકાય.
જવાબ - 2 :
શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાના સભ્ય (કાઉન્સિલર / નગરસેવક) સાથે વર્ગખંડમાં ચર્ચા કરવા માટે તૈયાર કરેલા પ્રશ્નોની યાદી:
(૧) "તમારા વોર્ડના નાગરિકો માટે તમારી મુખ્ય દૈનિક જવાબદારીઓ અને ભૂમિકા શું હોય છે?"
(૨) "શહેરમાં પીવાનું શુદ્ધ પાણી, નિયમિત કચરાનો નિકાલ અને ગટર વ્યવસ્થા જાળવવા માટે તંત્ર કઈ રીતે આયોજન કરે છે?"
(૩) "સ્થાનિક વિસ્તારના રસ્તાઓ, સ્ટ્રીટ લાઈટ કે બગીચાઓના વિકાસ માટે ફંડ (ગ્રાન્ટ) ક્યાંથી અને કેવી રીતે મળે છે?"
(૪) "સામાન્ય નાગરિક પોતાના વિસ્તારની સમસ્યાઓ (જેમ કે તૂટેલા રસ્તા કે ઉભરાતી ગટરો) ની ફરિયાદ સીધી તમારા સુધી કેવી રીતે પહોંચાડી શકે?"
(૫) "શહેરને સ્વચ્છ અને હરિયાળું રાખવા માટે વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનો કઈ રીતે સહયોગ આપી શકે?"
3. તમારા કુટુંબના કે આજુબાજુના વડીલો, સંસ્થાઓ પાસે તેઓ કેવાં કાર્યની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે તેની યાદી બનાવો.
જવાબ - 3 :
કુટુંબના અને સોસાયટી/વિસ્તારના વડીલો સ્થાનિક શહેરી સંસ્થા (નગરપાલિકા/મહાનગરપાલિકા) પાસે નીચે મુજબના કાર્યોની અપેક્ષા રાખે છે:
(૧) નિયમિત અને શુદ્ધ પાણી પુરવઠો : દૈનિક ધોરણે પૂરતા દબાણથી અને સમયસર પીવાનું ચોખ્ખું પાણી મળી રહે.
(૨) સ્વચ્છતા અને કચરા વ્યવસ્થાપન : ડોર-ટુ-ડોર કચરા કલેક્શનની ગાડી રોજ નિયમિત આવે, જાહેર કચરાપેટીઓ સમયસર સાફ થાય અને ગટરો ઉભરાય નહીં.
(૩) સારા રસ્તા અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થા : ખાડા મુક્ત પાકા રસ્તાઓ હોય, યોગ્ય ફુટપાથ બનેલા હોય અને વરસાદી પાણી ભરાઈ ન રહે.
(૪) શેરીબત્તી અને સુરક્ષા : રાત્રિ દરમિયાન તમામ શેરીઓમાં સ્ટ્રીટ લાઈટો ચાલુ રહે જેથી વડીલો અને મહિલાઓ સુરક્ષિત રીતે હરીફરી શકે.
(૫) બગીચાઓ અને આરોગ્ય સેવાઓ : વડીલો માટે બેસવા અને ચાલવા માટે સુંદર બગીચાઓની જાળવણી થાય તથા નજીકમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (અર્બન હેલ્થ સેન્ટર) દ્વારા સસ્તી તબીબી સેવાઓ મળે.
4. એક સારી શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાની લાક્ષણિકતાઓની યાદી બનાવો.
જવાબ - 4 :
એક આદર્શ અને કાર્યક્ષમ શહેરી સ્થાનિક સંસ્થા (નગરપાલિકા/મહાનગરપાલિકા) ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
(૧) પારદર્શક અને ભ્રષ્ટાચારમુક્ત વહીવટ : તમામ નાણાકીય હિસાબો અને વિકાસકામોની માહિતી નાગરિકો માટે ખુલ્લી અને સ્પષ્ટ હોય.
(૨) ઝડપી ફરિયાદ નિવારણ પ્રણાલી : નાગરિકોની ફરિયાદો ઓનલાઇન કે હેલ્પલાઇન દ્વારા સ્વીકારીને તેનો નિયત સમયમર્યાદામાં સંતોષકારક ઉકેલ લાવતી હોય.
(૩) ગુણવત્તાયુક્ત પાયાની સેવાઓ : ૨૪ કલાક સ્વચ્છતા, અવિરત પાણી પુરવઠો, સુગ્રથિત ભૂગર્ભ ગટર નેટવર્ક અને ટકાઉ રસ્તાઓ પૂરા પાડતી હોય.
(૪) પર્યાવરણ પ્રત્યે સંવેદનશીલતા : શહેરમાં હરિયાળી વધારવા વૃક્ષારોપણ, સોલિડ વેસ્ટ પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ અને વરસાદી પાણી સંગ્રહ (રેઇન વોટર હાર્વેસ્ટિંગ) ને પ્રોત્સાહન આપતી હોય.
(૫) નાગરિક સહભાગિતા : શહેરના વિકાસના નિર્ણયો અને અંદાજપત્રમાં સામાન્ય નાગરિકો અને રેસિડેન્ટ વેલ્ફેર એસોસિએશનના અભિપ્રાયોને માન આપતી હોય.
5. ગ્રામીણ વિસ્તારમાં પંચાયતીરાજ વ્યવસ્થા અને શહેરી વિસ્તારમાં સ્થાનિક સંસ્થાઓ વચ્ચે શું શું સમાનતા અને તફાવત જોવા મળે છે ?
જવાબ - 5 :
ગ્રામીણ પંચાયતી રાજ વ્યવસ્થા અને શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ વચ્ચેની સમાનતાઓ અને તફાવતો નીચે મુજબ છે:
• સમાનતાઓ :
(૧) બંને પ્રણાલીઓ 'સ્થાનિક સ્વરાજ્ય' ની સંસ્થાઓ છે અને સ્થાનિક લોકો દ્વારા જ તેમના પ્રતિનિધિઓ સીધા મતદાન દ્વારા ચૂંટાય છે.
(૨) બંને વ્યવસ્થાઓમાં સભ્યોની ચૂંટણી દર ૫ વર્ષે યોજાય છે.
(૩) બંને સંસ્થાઓમાં મહિલાઓ માટે ૫૦ % બેઠકો અનામત રાખવામાં આવી છે.
(૪) બંનેનું મુખ્ય કાર્ય સ્થાનિક કક્ષાએ પીવાનું પાણી, રસ્તા, લાઈટ, સફાઈ અને આરોગ્ય જેવી પાયાની સેવાઓ આપવાનું તથા જન્મ-મરણની નોંધણી કરવાનું છે.
• તફાવતો :
| બાબત | ગ્રામીણ પંચાયતી રાજ | શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ |
|---|---|---|
| માળખું | ત્રિસ્તરીય માળખું છે (ગ્રામ, તાલુકા અને જિલ્લા પંચાયત). | દ્વિસ્તરીય માળખું છે (નગરપાલિકા અને મહાનગરપાલિકા). |
| કાર્યક્ષેત્ર અને વસ્તી | ઓછી વસ્તી અને નાના ગ્રામીણ વિસ્તારો પૂરતું સીમિત છે. | ગીચ વસ્તી અને વિશાળ શહેરી વિસ્તારો માટે કાર્ય કરે છે. |
| હોદ્દેદારો | ચૂંટાયેલા વડા સરપંચ/પ્રમુખ અને સરકારી વડા તલાટી/TDO/DDO છે. | ચૂંટાયેલા વડા પ્રમુખ/મેયર અને સરકારી વડા ચીફ ઓફિસર/મ્યુનિસિપલ કમિશનર છે. |
| લોકભાગીદારી સભા | તમામ મતદારોની બનેલી 'ગ્રામસભા' ની કાનૂની જોગવાઈ છે. | ગ્રામસભા જેવી કોઈ સર્વસામાન્ય સભા હોતી નથી; વોર્ડ કમિટીઓ હોય છે. |
| સેવાઓનું સ્વરૂપ | ખેતી, સિંચાઈ અને પાયાની પ્રાથમિક સુવિધાઓ પર વધુ ભાર હોય છે. | ફ્લાયઓવર, સિટી બસ, ફાયર બ્રિગેડ અને ટાઉન પ્લાનિંગ જેવી જટિલ સેવાઓ સંભાળે છે. |
Post a Comment