GSEB Std 6 Social Science Chapter 14 Aapani Aaspasni Aarthik Pravruttio Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 14 "આપણી આસપાસની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ" (Economic Activities Around Us) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), પ્રાથમિક, દ્વિતીયક અને તૃતીયક ક્ષેત્રો તેમજ તેમની પરસ્પર નિર્ભરતાનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 14 IMP Notes) ✦
- આર્થિક પ્રવૃત્તિઓનું વર્ગીકરણ : અર્થતંત્રમાં ચાલતી વિવિધ પ્રવૃત્તિઓને તેમની કામગીરીના આધારે મુખ્ય ત્રણ ક્ષેત્રોમાં વહેંચવામાં આવે છે: (૧) પ્રાથમિક ક્ષેત્ર, (૨) દ્વિતીયક (ગૌણ) ક્ષેત્ર, અને (૩) તૃતીયક (સેવા) ક્ષેત્ર.
- પ્રાથમિક ક્ષેત્ર (Primary Sector) : કુદરતી સંસાધનોના સીધા ઉપયોગ પર આધારિત પ્રવૃત્તિઓ. જેમાં ખેતી, પશુપાલન, વનસંવર્ધન, માછીમારી અને ખનનકામ (ખાણકામ) નો સમાવેશ થાય છે.
- દ્વિતીયક ક્ષેત્ર (Secondary Sector) : પ્રાથમિક ક્ષેત્રમાંથી મળેલા કાચા માલ પર યંત્રો કે હાથકારીગરી દ્વારા પ્રક્રિયા કરીને નવી વપરાશી વસ્તુઓ બનાવવાની પ્રવૃત્તિઓ. જેને ઉત્પાદન કે ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર કહે છે (દા.ત. કાપડ ઉદ્યોગ, ખાંડ ઉદ્યોગ, ઓટોમોબાઈલ).
- તૃતીયક ક્ષેત્ર (Tertiary / Service Sector) : આ ક્ષેત્ર કોઈ ભૌતિક વસ્તુનું ઉત્પાદન કરતું નથી, પરંતુ પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક ક્ષેત્રના વિકાસમાં સહાયક બને તેવી સેવાઓ પૂરી પાડે છે (દા.ત. પરિવહન, બેંકિંગ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, સંદેશાવ્યવહાર).
- પરસ્પર નિર્ભરતા : અર્થતંત્રનાં ત્રણેય ક્ષેત્રો એકબીજા સાથે અભિન્ન રીતે જોડાયેલાં છે. કોઈપણ એક ક્ષેત્ર અન્ય બે ક્ષેત્રોના સહકાર વિના સ્વતંત્ર રીતે સંપૂર્ણ વિકાસ સાધી શકતું નથી.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. પ્રાથમિક ક્ષેત્ર શું છે ? તે દ્વિતીય (ગૌણ) ક્ષેત્રથી કેવી રીતે અલગ પડે છે ? બે ઉદાહરણ આપો.
જવાબ - 1 :
પ્રાથમિક ક્ષેત્ર : કુદરતી સંસાધનો (જેવાં કે જમીન, પાણી, વનસ્પતિ અને ખનીજો) નો સીધો ઉપયોગ કરીને કાચો માલ મેળવવાની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓને 'પ્રાથમિક ક્ષેત્ર' કહેવામાં આવે છે.
પ્રાથમિક અને દ્વિતીયક ક્ષેત્ર વચ્ચેનો તફાવત :
• પ્રાથમિક ક્ષેત્ર કુદરતમાંથી સીધો કાચો માલ પૂરો પાડે છે, જ્યારે દ્વિતીયક ક્ષેત્ર તે કાચા માલ પર યંત્રો કે પ્રોસેસિંગ દ્વારા પ્રક્રિયા કરીને તૈયાર ચીજવસ્તુઓ બનાવે છે.
• પ્રાથમિક ક્ષેત્ર કુદરત પર વધુ નિર્ભર છે, જ્યારે દ્વિતીયક ક્ષેત્ર માનવશ્રમ, મૂડી અને ટેકનોલોજી પર આધારિત છે.
બે મુખ્ય ઉદાહરણો :
(૧) કપાસ અને કાપડ : ખેતરમાં કપાસ ઉગાડવો એ પ્રાથમિક ક્ષેત્ર છે, જ્યારે તે કપાસમાંથી મિલમાં સુતરાઉ કાપડ બનાવવું એ દ્વિતીયક ક્ષેત્ર છે.
(૨) શેરડી અને ખાંડ : જમીન પર શેરડીનું વાવેતર કરવું એ પ્રાથમિક ક્ષેત્ર છે, જ્યારે ફેક્ટરીમાં શેરડીના રસમાંથી ખાંડ બનાવવી એ દ્વિતીયક ક્ષેત્ર છે.
2. દ્વિતીય (ગૌણ) ક્ષેત્ર તૃતીયક્ષેત્ર પર કેવી રીતે નિર્ભર છે ? થોડાં ઉદાહરણો સાથે સમજાવો.
જવાબ - 2 :
દ્વિતીયક (ઔદ્યોગિક) ક્ષેત્રમાં વસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરવા અને તેને બજાર સુધી પહોંચાડવા માટે તૃતીયક (સેવા) ક્ષેત્રની અનિવાર્ય જરૂર પડે છે. તે નીચે મુજબ તૃતીયક ક્ષેત્ર પર નિર્ભર છે:
(૧) વાહનવ્યવહાર (પરિવહન સેવા) : ફેક્ટરી સુધી કાચો માલ લાવવા અને ફેક્ટરીમાં તૈયાર થયેલો પાકો માલ બજાર કે દુકાનો સુધી પહોંચાડવા માટે ટ્રક, ટ્રેન કે જહાજ જેવી પરિવહન સેવા વગર ઉદ્યોગ ચાલી શકે નહીં.
(૨) બેંકિંગ અને નાણાકીય સેવા : કારખાનું સ્થાપવા, મશીનરી ખરીદવા અને કર્મચારીઓને વેતન ચૂકવવા માટે બેંકો પાસેથી લોન કે ધિરાણ લેવું પડે છે.
(૩) સંદેશાવ્યવહાર (કમ્યુનિકેશન) : વેપારીઓ પાસેથી ઓર્ડર મેળવવા, ગ્રાહકો સાથે સંપર્ક સાધવા મોબાઈલ, ઈમેલ અને ઈન્ટરનેટ જેવી સેવાઓ ખૂબ જરૂરી છે.
(૪) વીમા સેવા (Insurance) : ફેક્ટરીમાં આગ, અકસ્માત કે ચોરી સામે માલનું જોખમ ટાળવા માટે વીમા કંપનીઓની સેવાની જરૂર પડે છે.
(૫) સંગ્રહ વ્યવસ્થા (ગોડાઉન / વેરહાઉસ) : માલ તૈયાર થયા પછી તેનું વેચાણ ન થાય ત્યાં સુધી તેને સુરક્ષિત સાચવવા માટે વેરહાઉસિંગ સેવાનો આધાર લેવો પડે છે.
3. પ્રાથમિક, દ્વિતીય (ગૌણ) અને તૃતીયક્ષેત્રો વચ્ચે પરસ્પર નિર્ભરતાનું ઉદાહરણ આપો. તેને ક્રમિક રીતે દર્શાવો.
જવાબ - 3 :
અર્થતંત્રનાં ત્રણેય ક્ષેત્રો એકબીજા પર સંપૂર્ણપણે નિર્ભર છે. તેને સમજવા માટે 'કાપડના શર્ટનું ઉત્પાદન' અથવા 'બ્રેડ/બિસ્કિટનું ઉત્પાદન' એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે:
ઉદાહરણ : ઘઉંમાંથી બિસ્કિટ બનીને ગ્રાહક સુધી પહોંચવાની સફર :
(૧) પ્રાથમિક ક્ષેત્ર : ખેડૂત પોતાના ખેતરમાં જમીન ખેડીને ઘઉંનું ઉત્પાદન કરે છે (કુદરતી કાચો માલ).
(૨) તૃતીયક ક્ષેત્ર (પ્રથમ તબક્કો) : ટ્રેક્ટર કે ટ્રક દ્વારા ખેતરમાંથી ઘઉં માર્કેટિંગ યાર્ડમાં અને ત્યાંથી બિસ્કિટ બનાવતી ફેક્ટરી સુધી લઈ જવામાં આવે છે (પરિવહન સેવા).
(૩) દ્વિતીયક ક્ષેત્ર : ફેક્ટરીમાં ઘઉંના લોટ, ખાંડ અને તેલની મદદથી યંત્રો દ્વારા બિસ્કિટનું ઉત્પાદન કરી આકર્ષક પેકિંગ કરવામાં આવે છે (ઔદ્યોગિક પ્રક્રિયા).
(૪) તૃતીયક ક્ષેત્ર (બીજો તબક્કો) : તૈયાર થયેલા બિસ્કિટના બોક્સને ફરી વાહનો દ્વારા હોલસેલ વેપારીઓ અને છૂટક દુકાનો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે. વેપારીઓ તેનું વેચાણ કરે છે અને ગ્રાહક તેને ખરીદે છે (વેપાર, પરિવહન અને બેંકિંગ સેવા).
ક્રમિક રેખાચિત્ર (Flow Chart) :
ખેતરમાં ઘઉંનું ઉત્પાદન (પ્રાથમિક ક્ષેત્ર) ➔ ટ્રક દ્વારા ફેક્ટરીમાં પરિવહન (તૃતીયક ક્ષેત્ર) ➔ ફેક્ટરીમાં બિસ્કિટનું ઉત્પાદન (દ્વિતીયક ક્ષેત્ર) ➔ દુકાનો અને ગ્રાહક સુધી વિતરણ/વેચાણ (તૃતીયક ક્ષેત્ર)
આ ઉદાહરણ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો ખેડૂત ઘઉં ન પકવે (પ્રાથમિક), તો ફેક્ટરી ચાલી શકે નહીં (દ્વિતીયક); અને જો પરિવહન કે વેપાર ન હોય (તૃતીયક), તો માલ ફેક્ટરી સુધી પહોંચી શકે નહીં કે બજારમાં વેચાઈ શકે નહીં.
Post a Comment