GSEB Std 6 Social Science Chapter 6 Bhartiya Sabhyatano Prarambh Swadhyay Solution: અહીં નવા અભ્યાસક્રમ મુજબ ધોરણ 6 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 6 "ભારતીય સભ્યતાનો પ્રારંભ" (The Beginning of Indian Civilisation) ના પાઠ્યપુસ્તકના અસલ સ્વાધ્યાય પ્રમાણે સંપૂર્ણ પ્રશ્નોત્તરો, અગત્યના મુદ્દાઓ (Key Notes), સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતાનું નગર આયોજન, જળ વ્યવસ્થાપન, વેપાર અને હસ્તકલાનું સરળ સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 6 Social Science Ch 6 IMP Notes) ✦
- સભ્યતા (Civilisation) : માનવસમાજના સુવ્યવસ્થિત અને ઉન્નત તબક્કાને સભ્યતા કહે છે. તેનાં મુખ્ય લક્ષણોમાં શાસનવ્યવસ્થા, નગર આયોજન, હસ્તકલા, વેપાર-વાણિજ્ય, લિપિ (લેખનકલા) અને કૃષિ ઉત્પાદનનો સમાવેશ થાય છે.
- પ્રથમ શહેરીકરણ : ઈ.સ.પૂ. ૨૬૦૦ થી ૧૯૦૦ દરમિયાન સિંધુ અને સરસ્વતી નદીના ખીણપ્રદેશમાં ભારતનું પ્રથમ શહેરીકરણ પાંગર્યું હતું.
- વિવિધ નામો : આ સભ્યતાનું સર્વપ્રથમ સ્થળ ૧૯૨૦-૨૧માં હડપ્પા ખાતેથી મળ્યું હોવાથી તેને 'હડપ્પીય સભ્યતા' કહેવાય છે. સિંધુ નદીના તટપ્રદેશમાં ફેલાયેલી હોવાથી 'સિંધુ સભ્યતા' અને સરસ્વતી (ઘગ્ગર-હાકરા) નદીના પટમાં સૌથી વધુ સ્થળો હોવાથી 'સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા' તરીકે પણ ઓળખાય છે.
- નગર રચના : નગરો સુનિયોજિત, કાટખૂણે છેદતા પહોળા રસ્તાઓવાળાં અને કિલ્લેબંધી ધરાવતાં હતાં. મોટા ભાગનાં નગરો બે ભાગમાં વહેંચાયેલાં હતાં: ઉપલું નગર (શાસક/કુલીન વર્ગ માટે) અને નીચલું નગર (સામાન્ય પ્રજા માટે). ધોળાવીરા ત્રણ ભાગો (ત્રિસ્તરીય રચના) ધરાવતું વિશિષ્ટ નગર હતું.
- સ્નાનાગાર અને જળ વ્યવસ્થાપન : મોહેં-જો-દડોમાંથી વોટરપ્રૂફિંગ ઈંટોવાળું 'વિશાળ જાહેર સ્નાનાગાર' મળી આવ્યું છે. ઘરોમાં સ્નાનાગાર અને ગંદા પાણીના નિકાલ માટે ભૂગર્ભ ઢંકાયેલી ગટર વ્યવસ્થા હતી. ધોળાવીરામાંથી પથ્થર કાપીને બનાવેલાં ૭૩ મીટર સુધીનાં વિશાળ જળાશયો મળ્યાં છે.
- ખેતી અને ખોરાક : હડપ્પીય પ્રજા ઘઉં, જવ, કઠોળ, તલ અને બાજરી ઉગાડતી હતી. યુરેશિયામાં સૌપ્રથમ કપાસ ઉગાડવાનો શ્રેય તેમને ફાળે જાય છે. બનાવલીમાંથી માટીનું રમકડાનું હળ મળ્યું છે.
- વેપાર અને લોથલ બંદર : લોથલ (ગુજરાત) ખાતે ૨૧૭ મીટર લાંબો વિશાળ ધક્કો (ડૉકયાર્ડ/ગોદી) મળી આવ્યો છે, જ્યાંથી આંતરરાષ્ટ્રીય દરિયાઈ વેપાર થતો હતો. અકીકના મણકા, હાથીદાંત, તાંબુ અને કાંસાની વસ્તુઓનો વેપાર મેસોપોટેમિયા અને ઓમાન સુધી થતો હતો.
- કલા અને મહોરો : સ્ટેટાઈટ પથ્થરમાંથી બનેલી ચોરસ મહોરો (સીલ), મોહેં-જો-દડોની કાંસાની 'નર્તકીની મૂર્તિ', પુરોહિત રાજાનું શિલ્પ અને ટેરાકોટાનાં વિવિધ રમકડાં તેમની ઉત્કૃષ્ટ કલા દર્શાવે છે.
- સભ્યતાનો અંત : ઈ.સ.પૂ. ૧૯૦૦ ની આસપાસ આબોહવા પરિવર્તન, વરસાદમાં ઘટાડો, દુષ્કાળ અને સરસ્વતી નદી સુકાઈ જવાને કારણે શહેરો ખાલી થયાં અને લોકો ગ્રામીણ જીવનશૈલી તરફ વળ્યા.
✦ પ્રશ્નો, પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Swadhyay Solution) ✦
1. આ પ્રકરણમાં જે સભ્યતાનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો છે શા માટે તેનાં અનેક નામો છે ? તેમના મહત્ત્વની ચર્ચા કરો.
જવાબ - 1 :
આ સભ્યતા સાથે સંકળાયેલાં વિવિધ નામો અને તેનું ઐતિહાસિક મહત્ત્વ નીચે મુજબ છે:
(૧) હડપ્પીય સભ્યતા : પુરાતત્વના નિયમ મુજબ જે સભ્યતાનું સર્વપ્રથમ સ્થળ શોધાયું હોય તેના પરથી નામ અપાય છે. ઈ.સ. ૧૯૨૦-૨૧માં સૌથી પહેલું ઉત્ખનન હડપ્પા મુકામે થયું હોવાથી તેને હડપ્પીય સભ્યતા કહે છે.
(૨) સિંધુ ખીણની સભ્યતા : પ્રારંભમાં શોધાયેલાં મોટા ભાગનાં પ્રમુખ નગરો (જેવાં કે હડપ્પા, મોહેં-જો-દડો, ચન્હુ-દડો) સિંધુ નદી અને તેની શાખાઓના મેદાનમાં મળ્યાં હોવાથી તેને આ નામ અપાયું હતું.
(૩) સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા : પાછળથી થયેલાં સંશોધનોમાં જણાયું કે સિંધુ નદીની પૂર્વમાં પ્રાચીન પવિત્ર સરસ્વતી નદી (હાલની ઘગ્ગર-હાકરા)ના સૂકા પટ વિસ્તારમાં સૌથી વધુ નગરો (જેવાં કે રાખીગઢી, કાલીબંગા, બનાવલી, ગંનવેરીવાલા) વસેલાં હતાં. આથી ભૌગોલિક વાસ્તવિકતા દર્શાવવા વિદ્વાનો તેને 'સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા' કહે છે.
આ વિવિધ નામો સભ્યતાના ઉત્તરોત્તર થયેલા સંશોધન અને તેના વિશાળ ભૌગોલિક વ્યાપનું મહત્ત્વ સ્પષ્ટ કરે છે.
2. સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતાની કેટલીક સિદ્ધિઓનો સારાંશ આપતો એક સંક્ષિપ્ત અહેવાલ (150 થી 200 શબ્દોમાં) લખો.
જવાબ - 2 :
સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતાની મુખ્ય સિદ્ધિઓ પર અહેવાલ :
સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા એ પ્રાચીન વિશ્વની સૌથી વિકસિત અને સુનિયોજિત સભ્યતાઓમાં અગ્રણી સ્થાન ધરાવે છે. તેની પ્રમુખ સિદ્ધિઓ નીચે મુજબ છે:
(૧) અજોડ નગર આયોજન : કાટખૂણે છેદતા પહોળા રસ્તાઓ, કિલ્લેબંધી, પકવેલી ઈંટોના સુગ્રથિત મકાનો અને કુલીન તેમજ સામાન્ય પ્રજા માટે ઉપલા-નીચલા નગરની સુંદર વ્યવસ્થા હતી.
(૨) ઉત્કૃષ્ટ જળ વ્યવસ્થાપન : દરેક ઘરમાં સ્નાનાગાર અને ગંદા પાણીના નિકાલ માટે ઢંકાયેલી ભૂગર્ભ ગટરોની સ્વચ્છ પ્રણાલી હતી. મોહેં-જો-દડોનું 'વિશાળ સ્નાનાગાર' અને ધોળાવીરામાં પથ્થર કાપીને બનાવેલાં વરસાદી પાણી સંગ્રહનાં વિશાળ જળાશયો તેમની ઇજનેરી કુશળતા દર્શાવે છે.
(૩) કૃષિ ક્રાંતિ : નદીઓના ફળદ્રુપ કાંપમાં હળ વડે ખેતી કરી ઘઉં, જવ અને કપાસનું મબલક ઉત્પાદન મેળવતા હતા. વિશ્વમાં સૌપ્રથમ કપાસની ખેતી અને વણાટકામનો શ્રેય તેમને જાય છે.
(૪) વેપાર અને ધાતુકામ : લોથલ ખાતે જહાજો લાંગરવા માટેની વિશાળ ગોદી (ડૉકયાર્ડ) આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારની સાક્ષી પૂરે છે. કાંસાની નર્તકીની મૂર્તિ, અકીકના મણકા અને સ્ટેટાઈટની મહોરો તેમની ઉચ્ચ કક્ષાની હસ્તકલા અને ધાતુશાસ્ત્રની સિદ્ધિ છે.
આમ, આ સભ્યતા સ્વચ્છતા, સમાનતા અને શાંતિપ્રિય નાગરિક જીવનનું ઉત્તમ પ્રતીક હતી.
3. કલ્પના કરો કે તમારે હડપ્પા શહેરથી કાલીબંગા સુધીની મુસાફરી કરવી છે. તમારી પાસે જુદા જુદા વિકલ્પો કયા છે ? શું તમે દરેક વિકલ્પમાં કેટલો સમય લાગશે તેનો અંદાજ લગાવી શકો છો ?
જવાબ - 3 :
હડપ્પા (પંજાબ) થી કાલીબંગા (રાજસ્થાન) વચ્ચેનું વાસ્તવિક અંતર આશરે ૩૦૦ થી ૩૫૦ કિલોમીટર જેટલું છે. તે સમયના પરિવહન મુજબ નીચેના વિકલ્પો વિચારી શકાય:
(૧) બળદગાડું અથવા ઊંટગાડી (જમીન માર્ગ) : સપાટ મેદાની રસ્તે બળદગાડું રોજનું આશરે ૨૫ થી ૩૦ કિ.મી. અંતર કાપી શકે. આ વિકલ્પથી મુસાફરી કરતાં આશરે ૧૨ થી ૧૫ દિવસ જેટલો સમય લાગે.
(૨) જળમાર્ગ (નદી માર્ગ) : હડપ્પા રાવી નદીના કિનારે છે. રાવીમાંથી સતલજ અને ત્યાંથી સરસ્વતી નદીની શાખાઓ તરફ નાની હોડી કે નૌકા દ્વારા મુસાફરી કરવામાં આવે તો પ્રવાહની અનુકૂળતા મુજબ આશરે ૭ થી ૧૦ દિવસ લાગી શકે.
(૩) પગપાળા મુસાફરી : કોઈ મુસાફર પગપાળા સરેરાશ ૨૦ કિ.મી. પ્રતિદિન ચાલે તો આ યાત્રા પૂર્ણ કરતાં આશરે ૧૫ થી ૧૮ દિવસ જેટલો સમય લાગે.
4. કલ્પના કરો કે આપણે હડપ્પાથી કોઈ પુરુષ કે સ્ત્રીને આજના ભારતના એક સામાન્ય રસોડામાં લઈ જાઓ તો તેમને ક્યાં ચાર-પાંચ સૌથી મોટાં આશ્ચર્ય લાગશે.
જવાબ - 4 :
હડપ્પીય સમયના માનવીને આજના આધુનિક રસોડામાં નીચેની બાબતો જોઈને ભારે અચરજ થશે:
(૧) ગેસનો ચૂલો અને લાઈટર : પથ્થર ઘસીને કે લાકડાં સળગાવ્યા વગર માત્ર એક બટન કે સ્વિચ ફેરવતાં જ ભૂરી જ્યોત સાથે અગ્નિ પ્રગટે તે જોઈને તેઓ દંગ રહી જશે.
(૨) નળમાંથી વહેતું પાણી : કૂવે કે નદીએ પાણી ભરવા જવાને બદલે રસોડાના સિંકમાં રહેલો નળ ખોલતાં જ સતત પાણી આવતું જોઈને તેમને ચમત્કાર લાગશે.
(૩) રેફ્રિજરેટર (ફ્રિજ) : વીજળીથી ચાલતી પેટી જેવી રચનામાં રાંધેલું ભોજન, દૂધ અને શાકભાજી દિવસો સુધી ઠંડા અને તાજાં રહે છે તે તેમના માટે કલ્પનાતીત હશે.
(૪) મિક્સર-ગ્રાઇન્ડર : પથ્થરના પાટા કે ખલ-દસ્તા વગર મસાલા અને અનાજ સેકન્ડોમાં પીસાઈ જાય તેવું વીજળીનું ઉપકરણ જોઈને આશ્ચર્ય થશે.
(૫) સ્ટીલ અને પ્લાસ્ટિકના વાસણો : માટી, તાંબા કે કાંસા સિવાય ચળકતા સ્ટેનલેસ સ્ટીલ, કાચ અને પ્લાસ્ટિકના વિવિધ ડબ્બાઓ અને વાસણો તેમના માટે સાવ અજાણ્યા હશે.
5. આ પ્રકરણનાં આપેલાં બધાં ચિત્રો જોતાં, આપણી 21મી સદીમાં જે આભૂષણો હાવભાવ/વસ્તુઓ આજે પણ પરિચિત લાગે તેની યાદી બનાવો.
જવાબ - 5 :
પ્રકરણમાં દર્શાવેલા અવશેષોમાંથી ૨૧મી સદીના જીવન સાથે સામ્ય ધરાવતી બાબતોની યાદી:
(૧) નમસ્તેની મુદ્રા : હાથ જોડીને અભિવાદન કરતી ટેરાકોટાની મૂર્તિ, જે આજે પણ ભારતીય સંસ્કૃતિનું અભિન્ન અંગ છે.
(૨) હાથ ભરીને બંગડીઓ પહેરવી : મોહેં-જો-દડોની નર્તકીની મૂર્તિના આખા હાથમાં પહેરેલી બંગડીઓ જેવી પરંપરા આજે પણ ગુજરાત અને રાજસ્થાનની ગ્રામીણ સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે.
(૩) અકીક (કાર્નેલિયન)ના મણકાની માળાઓ : લાલ અકીકના પથ્થરોમાંથી બનાવેલા હાર અને આભૂષણો આજે પણ મહિલાઓ હોંશેહોંશે પહેરે છે.
(૪) સ્વસ્તિક (સાથિયો) નું ચિહ્ન : હડપ્પીય સીલ પર જોવા મળતું સ્વસ્તિકનું પવિત્ર પ્રતીક આજે પણ તમામ શુભ કાર્યોમાં દોરવામાં આવે છે.
(૫) રમકડાં અને ગેમબોર્ડ : સિસોટી, માટીની ગાડીઓ અને પથ્થર પર કોતરેલા પાસા/ચોપાટ જેવા ગેમબોર્ડ આજના રમકડાં અને રમતો જેવાં જ છે.
(૬) સિંદૂર અને માથાના વાળની સેંથી : મૂર્તિઓમાં માથાના વાળની રચના અને શણગાર આજના શણગાર સાથે મળતો આવે છે.
6. ધોળાવીરામાં જળાશયોની પ્રણાલી કઈ માનસિકતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે ?
જવાબ - 6 :
ધોળાવીરા કચ્છના રણ વિસ્તારમાં ખદીરબેટ ખાતે આવેલું હોવાથી ત્યાં વરસાદ અત્યંત અલ્પ અને અનિયમિત પડતો હતો. આવા શુષ્ક વાતાવરણમાં ખડકો કાપીને બનાવેલાં ૭૩ મીટર લાંબા વિશાળ જળાશયો અને ઢંકાયેલી ભૂગર્ભ નહેરો નીચે મુજબની માનસિકતા દર્શાવે છે:
(૧) જળસંચયની દીર્ઘદૃષ્ટિ : વરસાદી પાણીના એક-એક ટીપાંનું મૂલ્ય સમજી તેનો સંગ્રહ કરવાની આગવી સૂઝબૂઝ.
(૨) અદભુત ઇજનેરી કૌશલ્ય : ઢોળાવ પરથી વહેતા પાણીને નહેરો દ્વારા જળાશય સુધી પહોંચાડવાની તકનીકી નિપુણતા.
(૩) આયોજનબદ્ધ સામાજિક શાસન : આવા વિશાળ જળાશયોના નિર્માણ માટે રાજા કે વહીવટીતંત્રનું સક્ષમ નેતૃત્વ અને પ્રજાનું સામૂહિક શ્રમદાન પ્રતિબિંબિત થાય છે.
(૪) કુદરતી આપત્તિઓ કે દુષ્કાળ સામે લડવાની તેમની લવચિકતા અને પૂર્વતૈયારી દર્શાવે છે.
7. મોહેં-જો-દડોમાં ઈંટોથી બનેલા 700 જેટલા કૂવાઓ મળી આવ્યા છે. તેઓ ઘણી સદીઓથી નિયમિતપણે જાળવવામાં આવ્યા છે અને તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય તેવું લાગે છે. આ વિગતો ધ્યાનમાં રાખી અસરો અંગે ચર્ચા કરો.
જવાબ - 7 :
મોહેં-જો-દડોમાંથી ૭૦૦ જેટલા પાકી ઈંટોના કૂવાઓનું સદીઓ સુધી જળવાઈ રહેવું નીચે મુજબની અસરો દર્શાવે છે:
(૧) પાણીની સરળ સુલભતા : લગભગ દરેક મહોલ્લા કે વ્યક્તિગત ઘરો પાસે પોતાનો કૂવો હોવાથી નાગરિકોને પીવાનું શુદ્ધ પાણી ઘરઆંગણે જ મળી રહેતું હતું.
(૨) ઉચ્ચ નાગરિક સભાનતા અને સ્વચ્છતા : કૂવાઓ સદીઓ સુધી સુરક્ષિત રહ્યા તેનો અર્થ એ થાય છે કે લોકો તેનું નિયમિત સમારકામ અને સફાઈ કરતા હતા, જેથી પાણી દૂષિત ન થાય.
(૩) સક્ષમ નગરપાલિકા જેવું વહીવટીતંત્ર : જાહેર સુવિધાઓની જાળવણી માટે કોઈ સક્ષમ સ્થાનિક વહીવટી સંસ્થા કાર્યરત હોવી જોઈએ, જે જાહેર કૂવાઓની દેખરેખ રાખતી હતી.
(૪) ભૂગર્ભ જળસ્તર તે સમયે ઊંચા અને સમૃદ્ધ હોવાનું પણ આ બાબત સ્પષ્ટ કરે છે.
8. એવું ઘણીવાર કહેવામાં આવે છે કે હડપ્પીય લોકો આદર્શ નાગરિકની સમજ ધરાવતા હતા. આ વિધાનના મહત્ત્વની ચર્ચા કરો. શું તમે તેની સાથે સહમત છો ? તેની આજના ભારતના એક મોટા શહેરના નાગરિકો સાથે તુલના કરો.
જવાબ - 8 :
હા, અમે આ વિધાન સાથે સંપૂર્ણપણે સહમત છીએ.
વિધાનનું મહત્ત્વ : હડપ્પીય નગરોમાં ક્યાંય કચરાના ઢગલા, રસ્તા પર દબાણ કે ગંદા પાણીના ખાબોચિયાં જોવા મળતાં નથી. કાયદો-વ્યવસ્થા અને જાહેર નિયમોનું પાલન લોકો સ્વયંશિસ્તથી કરતા હતા, જે એક આદર્શ નાગરિક સમાજનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.
આજના મોટા શહેરના નાગરિકો સાથે તુલના :
• સ્વચ્છતા બાબતે : હડપ્પાવાસીઓ ઘરનું ગંદુ પાણી ઢંકાયેલી ગટરોમાં જ વહાવતા હતા, જ્યારે આજના શહેરોમાં લોકો ખુલ્લામાં કચરો ફેંકે છે અને પ્લાસ્ટિકથી ગટરો બ્લોક થઈ જાય છે.
• રસ્તા અને બાંધકામ : હડપ્પામાં રસ્તાઓ કાટખૂણે અને ખુલ્લા રહેતા, કોઈ દબાણ કરતું નહીં. આજે શહેરોમાં રસ્તાઓ પર ગેરકાયદે દબાણો અને ટ્રાફિકની મોટી સમસ્યા જોવા મળે છે.
• જળસંચય : હડપ્પાવાસીઓ પાણીના એક-એક ટીપાંનો સંગ્રહ કરતાં (દા.ત. ધોળાવીરા), જ્યારે આજના નાગરિકો નળ ચાલુ રાખીને પુષ્કળ પાણીનો બગાડ કરે છે.
• શાંતિપ્રિય જીવન : હડપ્પીય સંસ્કૃતિમાંથી યુદ્ધના કોઈ મોટા હથિયારો મળ્યા નથી, જે દર્શાવે છે કે તેઓ હળીમળીને શાંતિપૂર્ણ સહઅસ્તિત્વથી રહેતા હતા.
ટૂંકમાં, આજના આધુનિક નાગરિકોએ હડપ્પીય સભ્યતા પાસેથી નાગરિક ધર્મ, સફાઈ અને નિયમપાલનના પાઠ શીખવાની જરૂર છે.
Post a Comment