GSEB Std 7 Social Science Chapter 12 Vatavaran-ni Sajivo Par Asaro Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 12 "વાતાવરણની સજીવો પર અસરો" ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), વાતાવરણની સ્તરરચના (ક્ષોભ, સમતાપ, મધ્યાવરણ, ઉષ્માવરણ), હવામાન અને આબોહવા, પવનોના પ્રકારો, કુદરતી વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિ, સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નો-જવાબો તેમજ સ્વાધ્યાય પછીની પ્રવૃત્તિનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 12 IMP Notes) ✦
- વાતાવરણનું નિર્માણ : પૃથ્વી સૂર્યમાંથી છૂટી પડી ત્યારે અગનગોળા સ્વરૂપમાં હતી. ઠંડી પડતાં ઘન તત્ત્વો મૃદાવરણ, પ્રવાહી તત્ત્વો જલાવરણ અને વાયુ તત્ત્વો વાતાવરણ તરીકે રૂપાંતર પામ્યા. પૃથ્વીસપાટીથી 32 કિમીની ઊંચાઈ સુધીના વાતાવરણના પડમાં 99% હવા સમાયેલી છે.
- વાતાવરણના વાયુઓનું પ્રમાણ : નાઇટ્રોજન 78.03%, ઑક્સિજન 20.99%, આર્ગોન 0.94%, કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ 0.03% અને અન્ય વાયુઓ 0.01% રહેલા છે. નાઇટ્રોજન આશરે 130 કિમી, ઑક્સિજન આશરે 110 કિમી અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ આશરે 20 કિમીની ઊંચાઈ સુધી જોવા મળે છે.
- વાતાવરણની સ્તરરચના :
• ક્ષોભ-આવરણ : પ્રથમ આવરણ. વિષુવવૃત્ત પર 16 કિમી, સમશીતોષ્ણ કટિબંધમાં 12 કિમી અને ધ્રુવો પર 8 કિમી સુધી ફેલાયેલું છે. વાતાવરણનાં તોફાનો, વાદળો, વીજળી અને વરસાદ અહીં અનુભવાય છે. દર 1 કિમીની ઊંચાઈએ તાપમાન 6.5° સે. ઘટે છે.
• સમતાપ આવરણ : ક્ષોભ-સીમાથી આશરે 50 કિમી સુધી વિસ્તરેલું છે. વાદળ, વરસાદ કે ચક્રવાત ન હોવાથી જેટ વિમાનો સરળતાથી ઊડી શકે છે. 15 થી 35 કિમી વચ્ચે ઓઝોન વાયુનું સ્તર છે જે સૂર્યના હાનિકારક પારજાંબલી (UV) કિરણો શોષી લે છે.
• મધ્યાવરણ : સમતાપ આવરણની ઉપર આશરે 80 કિમી સુધીનો વિસ્તાર, જ્યાં ઊંચાઈ સાથે તાપમાન ઘટે છે.
• ઉષ્માવરણ : 80 કિમીથી શરૂ થઈ વાતાવરણ પૂરું થાય ત્યાં સુધી વિસ્તરેલું છે. તેમાં આયનાવરણ આવેલું છે, જેનાથી રેડિયો તરંગો પરાવર્તિત થઈ ટીવી, રેડિયો અને ઇન્ટરનેટ પ્રસારણ શક્ય બને છે. તેની ઉપરના ભાગને બાહ્યાવરણ કહે છે. - હવામાન અને આબોહવા :
• હવામાન (Weather) : ટૂંકા સમયગાળાની વાતાવરણની સરેરાશ પરિસ્થિતિ. ભારતની હવામાન કચેરી (IMD) દિલ્લીમાં આવેલી છે.
• આબોહવા (Climate) : કોઈપણ પ્રદેશની 35 કે તેથી વધુ વર્ષોની સરેરાશ હવામાનની સ્થિતિ. - વાતાવરણનું દબાણ : સમુદ્રસપાટી પર વાતાવરણનું દબાણ સૌથી વધુ હોય છે. ઊંચાઈએ જતાં દબાણ ઘટે છે. ગરમ હવા હલકી થઈ ઊંચે જતાં હલકું દબાણ અને ઠંડા પ્રદેશોમાં ભારે દબાણ રચાય છે.
- પવનોના પ્રકારો :
1. કાયમી પવનો : બારેમાસ નિશ્ચિત દિશામાં વાય છે (વ્યાપારી પવનો, પશ્ચિમિયા પવનો, ધ્રુવીય પવનો).
2. મોસમી પવનો : ઋતુ પ્રમાણે દિશા બદલે છે (ઉનાળામાં નૈઋત્યના અને શિયાળામાં ઈશાન ખૂણેથી વાતા પવનો).
3. દૈનિક કે સ્થાનિક પવનો : ટૂંકા સમય માટે વાતા પવનો (દરિયાઈ-જમીનની લહેરો, પર્વત-ખીણની લહેરો, લૂ, શીતલહેર). - કુદરતી વનસ્પતિ અને જંગલોના પ્રકારો :
• ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલો : રોઝવુડ, અબનૂસ, મહોગની. અંદમાન-નિકોબારમાં જોવા મળે છે.
• ઉષ્ણકટિબંધીય ખરાઉ (પાનખર) જંગલો : સાગ, સાલ, લીમડો, સીસમ. ઉનાળામાં 6 થી 8 અઠવાડિયામાં પાંદડાં ખરી પડે છે. વાઘ, સિંહ, હાથી જોવા મળે છે.
• સમશીતોષ્ણ બારેમાસ લીલાં જંગલો : વાંસ, ચીડ, નીલગિરિ. હાથી અને એકશિંગી ગેંડો વસે છે.
• સમશીતોષ્ણ ખરાઉ જંગલો : ઓક, મેપલ. હરણ, શિયાળ, વરુ જોવા મળે છે.
• ભૂમધ્ય સાગરનાં જંગલો : ખટાશવાળાં ફળો (સંતરાં, અંજીર, ઓલિવ/જૈતૂન, દ્રાક્ષ) થાય છે.
• શંકુદ્રુમ જંગલો : ઊંચા પર્વતીય પ્રદેશોમાં શંકુ આકારની વનસ્પતિ (ચીડ, દેવદાર, ફર) થાય છે, જેનું નરમ લાકડું કાગળ, દીવાસળી અને પેકિંગમાં વપરાય છે. - ઘાસનાં મેદાનો અને રણપ્રદેશ : આફ્રિકાનું સવાના ઘાસનું મેદાન વિશ્વવિખ્યાત છે. ગુજરાતમાં વેળાવદર અને કચ્છના બન્ની વિસ્તારમાં સમશીતોષ્ણ ઘાસ થાય છે. રણમાં બોરડી, થોર, બાવળ, ખીજડી ઊગે છે. કચ્છના નાના રણમાં ઘુડખર અને મોટા રણમાં સુરખાબ પક્ષી જોવા મળે છે. કશ્મીરમાં પશ્મિનો બકરી જોવા મળે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 12 Swadhyay Solution) ✦
1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો :
(1) ક્ષોભ-આવરણ વિષુવવૃત્ત પર કેટલા કિલોમીટર સુધી ફેલાયેલું છે ?
જવાબ - 1 : ક્ષોભ-આવરણ વિષુવવૃત્ત પર આશરે 16 કિલોમીટરની ઊંચાઈ સુધી ફેલાયેલું છે.
(2) ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલોમાં ક્યાં વૃક્ષો જોવા મળે છે ?
જવાબ - 2 : ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલોમાં રોઝવુડ, અબનૂસ અને મહોગની જેવાં મુખ્ય વૃક્ષો જોવા મળે છે.
(3) શંકુદ્રુમનાં જંગલોમાં ક્યાં પ્રાણીઓ વધુ જોવા મળે છે ?
જવાબ - 3 : શંકુદ્રુમનાં જંગલોમાં વાંદરાં, ધ્રુવીય રીંછ, કસ્તૂરી મૃગ અને યાક જેવાં પ્રાણીઓ વધુ જોવા મળે છે.
(4) રણ પ્રદેશના લોકો સતત ઊડતી રેતીથી બચવા કેવો પોશાક પહેરે છે ?
જવાબ - 4 : રણ પ્રદેશના લોકો સતત ઊડતી રેતીથી બચવા માટે માથે રૂમાલ કે કપડું વીંટાળે છે અને શરીર ઢંકાય તેવાં સુતરાઉ વસ્ત્રો પહેરે છે.
(5) નૈઋત્યના પવનો કોને કહેવાય છે ?
જવાબ - 5 : ઉનાળાની ઋતુમાં નૈઋત્ય (દક્ષિણ-પશ્ચિમ) દિશામાંથી વાતા મોસમી પવનોને નૈઋત્યના પવનો કહેવાય છે.
2. ટૂંક નોંધ લખો :
(1) સમશીતોષ્ણ ઘાસનાં મેદાનો
જવાબ - 1 : સમ આબોહવા ધરાવતા ખંડોના મધ્યભાગમાં સમશીતોષ્ણ ઘાસનાં મેદાનો આવેલાં છે. આ પ્રદેશમાં ટૂંકું અને પૌષ્ટિક ઘાસ ઊગે છે. આ ઘાસના મેદાનોમાં જંગલી ભેંસ, બાયસન અને કાળિયાર જેવાં પ્રાણીઓ મોટી સંખ્યામાં જોવા મળે છે. ગુજરાતમાં ભાવનગર જિલ્લાના વેળાવદર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન અને કચ્છના બન્ની વિસ્તારમાં આ પ્રકારનું સમશીતોષ્ણ ઘાસ થાય છે.
(2) ભૂમધ્ય સાગરનાં જંગલો
જવાબ - 2 : ભૂમધ્ય સાગરની આસપાસના યુરોપ, આફ્રિકા અને એશિયા ખંડના વિસ્તારોમાં આ જંગલો આવેલાં છે. આ પ્રદેશની આબોહવા ઉનાળામાં ગરમ-શુષ્ક અને શિયાળામાં ઠંડી તેમજ ભેજવાળી હોય છે. અહીંની વનસ્પતિઓમાં ખાસ કરીને ખાટાં અને રસદાર ફળોના વૃક્ષો વધારે થાય છે; જેમાં સંતરાં, અંજીર, ઓલિવ (જૈતૂન) અને દ્રાક્ષ મુખ્ય છે.
(3) સમતાપ આવરણ
જવાબ - 3 : ક્ષોભ-સીમાથી ઉપર આશરે 50 કિમીની ઊંચાઈ સુધી વિસ્તરેલા આવરણને સમતાપ આવરણ કહે છે. તેમાં ઊંચાઈ સાથે તાપમાન વધે છે. આ આવરણમાં ઋતુઓ, વાદળાં, વરસાદ કે વાવાઝોડું હોતું નથી. અહીં હવા અત્યંત સ્વચ્છ અને પાતળી હોવાથી જેટ વિમાનો સરળતાથી ઊડી શકે છે. આ આવરણમાં 15 થી 35 કિમીની ઊંચાઈએ ઓઝોન વાયુનું સ્તર આવેલું છે, જે સૂર્યના અત્યંત નુકસાનકારક પારજાંબલી કિરણોનું શોષણ કરી પૃથ્વી પરની જીવસૃષ્ટિનું રક્ષણ કરે છે.
(4) વાતાવરણનું દબાણ
જવાબ - 4 : પૃથ્વીની આસપાસ રહેલા હવાના વિશાળ સ્તરના વજનને લીધે પૃથ્વીની સપાટી પર લાગતા દબાણને વાતાવરણનું દબાણ કહે છે. સમુદ્રની સપાટી પર વાતાવરણનું દબાણ સૌથી વધુ હોય છે અને પૃથ્વીસપાટીથી જેમ ઊંચે જઈએ તેમ દબાણ ઘટે છે. જે પ્રદેશોમાં તાપમાન ઊંચું હોય ત્યાં હવા ગરમ થઈને ઊંચે ચડે છે, જેથી હલકું દબાણ રચાય છે; જ્યારે નીચા તાપમાનવાળા ઠંડા પ્રદેશોમાં ભારે દબાણ રચાય છે.
3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :
(1) આબોહવા એટલે શું ? આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો જણાવો.
જવાબ - 1 : સામાન્ય રીતે કોઈ પ્રદેશની 35 કે તેથી વધુ વર્ષોની સરેરાશ હવામાનની સ્થિતિને આબોહવા કહે છે.
આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરો :
(1) વધુ વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં મકાનોનાં છાપરાં તીવ્ર ઢોળાવવાળાં હોય છે, જ્યારે ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં સપાટ ધાબાવાળાં મકાનો હોય છે.
(2) જે-તે પ્રદેશના ખેતીપાકો લોકોના ખોરાક સાથે જોડાયેલા હોય છે; જેમ કે મેદાની પ્રદેશમાં ઘઉં અને પર્વતીય પ્રદેશમાં મકાઈ મુખ્ય ખોરાક બને છે.
(3) વધુ ઠંડીવાળા પ્રદેશના લોકો (દા.ત., લદાખ) શરીર ઢંકાય તેવાં ગરમ ઊની વસ્ત્રો પહેરે છે, જ્યારે ગરમ પ્રદેશના લોકો (દા.ત., દક્ષિણ ભારત) સુતરાઉ અને ખુલ્લાં વસ્ત્રો પહેરે છે.
(4) રણપ્રદેશના લોકો રેતીથી બચવા માથે રૂમાલ કે કપડું વીંટાળે છે.
(5) ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવામાં લોકોનો સ્વભાવ પ્રમાણમાં સુસ્ત હોય છે, જ્યારે સમશીતોષ્ણ કટિબંધની ખુશનુમા આબોહવામાં લોકોની કાર્યક્ષમતા વધુ હોય છે.
(2) ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલો વિશે જણાવો.
જવાબ - 2 : ઉષ્ણકટિબંધીય બારેમાસ લીલાં જંગલોને ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલો પણ કહે છે. આ ઘટાદાર જંગલો વિષુવવૃત્ત અને ઉષ્ણકટિબંધના વિસ્તારોમાં આવેલાં છે. અહીં આખું વર્ષ તાપમાન ગરમ અને ભારે વરસાદને કારણે વાતાવરણ ભેજવાળું રહે છે. આ જંગલોની વનસ્પતિનાં પાંદડાં ક્યારેય એકસાથે ખરતાં નથી, જેથી તે આખું વર્ષ લીલાંછમ દેખાય છે. અહીં રોઝવુડ, અબનૂસ અને મહોગની જેવાં ઘટાદાર વૃક્ષો થાય છે. ભારતમાં અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ પર આ પ્રકારનાં જંગલો આવેલાં છે.
4. યોગ્ય શબ્દ વડે નીચેની ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) રેડિયો-તરંગોનું પરાવર્તન આયનાવરણ (ઉષ્માવરણ) આવરણને આભારી છે.
(2) પશ્મિનો બકરી કશ્મીર માં જોવા મળે છે.
(3) ધ્રુવો તરફથી ધ્રુવવૃત્તો તરફ વાતા ધ્રુવીય પવનો ઠંડા હોય છે.
✦ પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. પૃથ્વીના ગોળા તેમજ દુનિયાના નકશા ઉપર વિવિધ આબોહવાકીય પ્રદેશો (જંગલો, મેદાનો) દર્શાવી આબોહવાની માનવજીવન પર થતી અસરોની ચર્ચા કરી અહેવાલ તૈયાર કરો.
જવાબ : સંક્ષિપ્ત અહેવાલ :
• નકશામાં આબોહવાકીય પ્રદેશો : દુનિયાના નકશા પર વિષુવવૃત્તીય વિસ્તારમાં ઉષ્ણકટિબંધીય વરસાદી જંગલો (એમેઝોન અને કોંગો બેસિન), 50° થી 70° ઉત્તર અક્ષાંશ પર કેનેડા અને રશિયામાં શંકુદ્રુમ જંગલો (ટેગા), આફ્રિકામાં સવાના ઘાસના મેદાનો અને ઉત્તર આફ્રિકા તથા પશ્ચિમ એશિયામાં સહરા અને અરબસ્તાનના ઉષ્ણ રણપ્રદેશો આવેલા છે.
• માનવજીવન પર અસરોનું તારણ : વિષુવવૃત્તીય જંગલોમાં ગરમ અને ભેજવાળી આબોહવાને લીધે વસ્તી ઓછી અને લોકો શિકાર કે વનપેદાશો પર નિર્ભર છે. સમશીતોષ્ણ પ્રદેશોમાં અનુકૂળ ખુશનુમા આબોહવાને કારણે ઘઉંની મોટી ખેતી થાય છે અને ઔદ્યોગિક રીતે વિકસિત માનવજીવન છે. શીત પ્રદેશોમાં લોકો પશુપાલન અને લાકડા કાપવાના ઉદ્યોગ સાથે જોડાયેલા છે તથા અતિશય ઠંડીથી બચવા ઊન અને ચામડાનાં કપડાં વાપરે છે.
Post a Comment