GSEB Std 7 Social Science Chapter 4 Madhyayugin Sthapatyo, Shahero, Vepari ane Karigaro Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 4 "મધ્યયુગીન સ્થાપત્યો, શહેરો, વેપારી અને કારીગરો" ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), ભારતીય અને ગુજરાતનાં સ્થાપત્યો, ચિત્રકલા, સંગીત અને સાહિત્ય, શહેરીકરણ અને વેપાર-વાણિજ્ય તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 4 IMP Notes) ✦
- શિલ્પકલા અને સ્થાપત્ય : શિલ્પીના મનમાં જાગતા ભાવોને છીણી-હથોડી વડે પાષાણ, લાકડા કે ધાતુ પર કંડારિત કરવાની કલા એટલે શિલ્પકલા. સ્થાપત્યનો સરળ અર્થ બાંધકામ થાય છે. મકાનો, કિલ્લાઓ, મંદિરો, મસ્જિદો, મકબરા, વાવ વગેરેના બાંધકામને સ્થાપત્ય કહે છે.
- ભારતનાં મુખ્ય સ્થાપત્યો :
• ઉત્તર ભારતમાં મંદિર નિર્માણની નાગરશૈલી પ્રચલિત હતી (ખજુરાહોનાં મંદિરો, પુરીનું લિંગરાજ મંદિર અને સૌરાષ્ટ્રના ગોપનું મંદિર).
• દિલ્લી સલ્તનત કાળમાં આરબશૈલી પ્રમુખ બની, જેમાં મસ્જિદ, મકબરા અને રોજા મુખ્ય છે. કુતુબુદ્દીન ઐબકે કુવ્વત-ઉલ-ઇસ્લામ મસ્જિદ, કુતુબમિનાર અને અજમેરમાં 'ઢાઈ દિન કા ઝોંપડા' મસ્જિદ બંધાવી હતી.
• ઓડિશાના પુરીમાં 13મી સદીમાં ગંગવંશના નરસિંહવર્મન પ્રથમે બંધાવેલું કોણાર્કનું સૂર્યમંદિર સાત અશ્વોવાળા રથ જેવું છે. કાળા પથ્થરોથી બનેલું હોવાથી તેને 'કાળા પેગોડા' પણ કહે છે.
• દક્ષિણ ભારતમાં મંદિરોના ભવ્ય પ્રવેશદ્વારને ગોપુરમ્ કહેવાય છે. તાંજોરનું રાજરાજેશ્વર મંદિર તે સમયનું સૌથી ઊંચું મંદિર ગણાતું હતું.
• મુઘલ સ્થાપત્યમાં હુમાયુનો મકબરો, અકબરનો આગ્રાનો કિલ્લો અને ફતેહપુર સિક્રીનો કિલ્લો, શાહજહાંએ બંધાવેલો વિશ્વપ્રસિદ્ધ તાજમહાલ અને દિલ્લીનો લાલકિલ્લો (જેમાં મયૂરાસન મુકાયું હતું) મુખ્ય છે. અમૃતસરમાં શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય સુવર્ણમંદિર આવેલું છે. - ગુજરાતનાં સ્થાપત્યો :
• સોમનાથ મંદિર ગીર સોમનાથના પ્રભાસપાટણમાં આવેલું 12 જ્યોતિર્લિંગોમાંનું એક અતિ પ્રાચીન શૈવપંથનું પવિત્ર કેન્દ્ર છે.
• જૂનાગઢમાં આવેલો ઉપરકોટનો કિલ્લો (મૂળ નામ ગિરિદુર્ગ) માં રા'ખેંગારે અડી-કડી વાવ અને નવઘણ કૂવો બંધાવ્યા હતા.
• મહેસાણાના મોઢેરા ખાતે સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમે બંધાવેલ સૂર્યમંદિરમાં સૂર્યનું પ્રથમ કિરણ ગર્ભગૃહની પ્રતિમાના મુગટ પર પડતું. તેમાં બહાર જળકુંડની ફરતે 108 જેટલાં નાનાં મંદિરો આવેલાં છે.
• પાટણમાં રાણી ઉદયમતિએ સાત માળની વિશ્વપ્રસિદ્ધ રાણીની વાવ બંધાવી, જેને યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો મળ્યો છે.
• સિદ્ધરાજ જયસિંહે સિદ્ધપુરમાં રુદ્રમહાલય, પાટણમાં સહસ્ત્રલિંગ તળાવ અને માતા મીનળદેવીના કહેવાથી ધોળકામાં મલાવ તળાવ અને વિરમગામમાં મુનસર તળાવ બંધાવ્યાં હતાં.
• અમદાવાદની સ્થાપના ઈ.સ. 1411માં અહમદશાહે કરી. અમદાવાદમાં ભદ્રનો કિલ્લો, જામા મસ્જિદ, કાંકરિયા તળાવ (હોજે-કુતુબ) અને નગીનાવાડી તેમજ વિશ્વવિખ્યાત બારીક કોતરણીવાળી સીદી સૈયદની જાળી મુખ્ય છે.
• પાલિતાણાના શત્રુંજય ડુંગર પર જૈન મુનિ પાદલિપ્તસૂરિએ મંદિરો નિર્મિત કરાવ્યાં. પાલિતાણા અને પાવાપુરી એક જ પહાડ પર સૌથી વધુ મંદિરો ધરાવતાં સ્થળો છે.
• પાળિયા : યુદ્ધમાં શહીદ થયેલા વીરોની સ્મૃતિમાં બંધાતા સ્મારકને પાળિયા કહે છે. જોહર કરનાર સ્ત્રીઓના પાળિયાને 'સતીના પાળિયા' કહે છે (દા.ત., ભૂચર મોરીનો સૂરજકુંવરબાનો પાળિયો અને સોમનાથ પાસે હમીરજી ગોહિલનો પાળિયો). - ચિત્રકલા, સંગીત અને સાહિત્ય :
• મુઘલ શાસક જહાંગીરના સમયમાં ચિત્રકલાનો ભારે વિકાસ થયો. આગ્રામાં આકારિઝાના નેતૃત્વમાં ચિત્રશાળા સ્થપાઈ હતી.
• સંગીતમાં અમીર ખુશરોએ કવ્વાલીની શોધ કરી. સારંગદેવે 'સંગીતરત્નાકર' અને હરિપાલદેવે 'સંગીતસુધાકર' ગ્રંથ રચ્યા. અકબરના દરબારમાં તાનસેન શાસ્ત્રીય ગાનના મહાન ગાયક હતા.
• મધ્યયુગના પ્રસિદ્ધ ગ્રંથો : હેમચંદ્રાચાર્ય (સિદ્ધહેમશબ્દાનુશાસન), જયદેવ (ગીતગોવિંદમ્), ચંદબરદાઈ (પૃથ્વીરાજરાસો), ભાસ્કરાચાર્ય (સિદ્ધાંતશિરોમણિ અને લીલાવતી), કવિ ભાલણ (આખ્યાનના પિતા). - લોકનૃત્યો, હસ્તકલા અને શહેરીકરણ :
• ભવાઈના આદ્યપિતા અસાઈત ઠાકર હતા. ઝાલાવાડમાં રમાતો પશુપાલકોનો રાસ 'હૂડો' તરણેતરના મેળામાં વિશ્વપ્રસિદ્ધ છે.
• કચ્છનું ભરતકામ, પાટણનાં પટોળાં તેમજ જામનગર-જેતપુરની બાંધણી જગવિખ્યાત છે.
• વિજયનગરની રાજધાની હમ્પી હુન્નરકલા અને વેપારનું મોટું કેન્દ્ર હતું. 16મી અને 17મી સદીમાં સુરત ભારતનું આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારી બંદર હતું. સુરતનો જરીભરત કાપડનો ઉદ્યોગ વિશ્વભરમાં જાણીતો હતો.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 4 Swadhyay Solution) ✦
1. નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને સાચો ઉત્તર લખો :
(1) દિલ્લી સલ્તનતના આ સમયગાળામાં મસ્જિદ, મકબરા અને રોજા એમ ત્રણ સ્થાપત્યોની ...... શૈલી પ્રમુખ હતી.
(A) ઈસ્લામ (B) નાગર (C) સલ્તનત (D) આરબ
જવાબ : (D) આરબ
(2) આગ્રા : ...... બાગ, કશ્મીર : ...... બાગ
(A) લાલ, શાલીમાર (B) નિશાંત, શાલીમાર (C) આરામ, નિશાંત (D) શાલીમાર, લાલ
જવાબ : (C) આરામ, નિશાંત
(3) મુંબઈ : ઍલિફન્ટાની ગુફા, તાંજોર : ......
(A) રાજરાજેશ્વરમંદિર (B) રથમંદિર (C) સુવર્ણમંદિર (D) મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર
જવાબ : (A) રાજરાજેશ્વરમંદિર
(4) વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરનાર સ્થાપત્ય :
(A) અડી-કડી વાવ (B) રાણીની વાવ (C) કાંકરિયા તળાવ (D) રૂડાદેવીની વાવ
જવાબ : (B) રાણીની વાવ
(5) બારીઓમાં વિશિષ્ટ પ્રકારની જાળીઓની કોતરણી ધરાવનાર :
(A) સીદી સૈયદની જાળી (B) જામામસ્જિદ (C) ડભોઈનો કિલ્લો (D) ધોળકાની મસ્જિદ
જવાબ : (A) સીદી સૈયદની જાળી
2. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો :
(1) સ્થાપત્ય એટલે શું ?
જવાબ - 1 : સ્થાપત્ય માટે શિલ્પશાસ્ત્ર શબ્દ પણ વપરાય છે. સ્થાપત્યનો સરળ અર્થ બાંધકામ એવો થાય છે. મકાનો, નગરો, કૂવાઓ, કિલ્લાઓ, મિનારાઓ, મંદિરો, મસ્જિદો, મકબરાઓ, વાવ વગેરેના બાંધકામને સ્થાપત્ય કહેવામાં આવે છે.
(2) રાજસ્થાનની કઈ-કઈ ચિત્રશૈલીઓ સુવિખ્યાત હતી ?
જવાબ - 2 : રાજસ્થાનમાં મેવાડ, જયપુર, મારવાડ, બુંદી, કોટા અને કિશનગઢની ચિત્રશૈલીઓ સુવિખ્યાત હતી.
(3) હમ્પીને કઈ બાબતો દ્વારા હુન્નરકલા તથા વેપાર-વાણિજ્યનું કેન્દ્ર ગણી શકાય ?
જવાબ - 3 : હમ્પી વિજયનગર સામ્રાજ્યની રાજધાની હતી. હમ્પીમાંથી સુતરાઉ કાપડ, રેશમી કાપડ અને મસાલા સહિતની ચીજવસ્તુઓ યુરોપ સુધી જતી હતી. ઉપરાંત હમ્પીમાંથી ત્રણ પ્રકારના સોનાના સિક્કાઓ મળી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે હમ્પી હુન્નરકલા અને વેપાર-વાણિજ્યનું મોટું કેન્દ્ર હતું.
(4) મુઘલયુગના સ્થાપત્યકલાનાં નામ લખો.
જવાબ - 4 : મુઘલયુગના સ્થાપત્યોમાં હુમાયુનો મકબરો, આગ્રાનો કિલ્લો, ફતેહપુર સિક્રીનો કિલ્લો અને બુલંદ દરવાજો, તાજમહાલ, મોતી મસ્જિદ, દિલ્લીનો લાલકિલ્લો અને ઔરંગાબાદમાં રાબિયા-ઉદ-દૌરાનનો મકબરો વગેરે મુખ્ય છે.
3. વિધાનો સાચાં છે કે ખોટાં તે જણાવો :
(1) રાણીની વાવ સોલંકીયુગ દરમિયાન બંધાયેલી હતી. ➔ સાચું (True)
(2) રાજરાજેશ્વર મંદિર શીખ સંપ્રદાયનું શ્રેષ્ઠતમ સ્થાપત્ય છે. ➔ ખોટું (False) (તે હિન્દુ શૈવ મંદિર છે, શીખ સંપ્રદાયનું સુવર્ણમંદિર છે)
(3) ઉપરકોટનું મૂળ નામ ઈલ્વદુર્ગ હતું. ➔ ખોટું (False) (તેનું મૂળ નામ ગિરિદુર્ગ હતું)
(4) દુનિયામાં એક જ જગ્યાએ પહાડ પર સૌથી વધારે મંદિર હોય તેવું સ્થળ એટલે પાવાપુરી. ➔ સાચું (True)
(5) ગુજરાતમાં કચ્છ અને કાઠિયાવાડમાં પાળિયાઓની પરંપરા આજે પણ જીવંત છે. ➔ સાચું (True)
4. ટૂંક નોંધ લખો :
(1) પાળિયા
જવાબ - 1 : ગુજરાતનું વિશિષ્ટ સ્થાપત્ય પાળિયા છે. દુશ્મનો સામે લડાઈમાં વીરગતિ પામનારા શહીદોની યાદમાં યુદ્ધસ્થળે કે તેમના મૃત્યુના સ્થળે જે સ્મારક કે ખાંભી ઊભી કરવામાં આવે તેને પાળિયા કહે છે. જે સ્ત્રીઓએ જોહર કર્યું હોય કે સતી થઈ હોય તેમના પણ પાળિયા બને છે જેને 'સતીના પાળિયા' કહે છે. દર વર્ષે તેની તિથિ પ્રમાણે પૂજા-અર્ચના થાય છે. જામનગર પાસે ભૂચર મોરીનો સૂરજકુંવરબાનો પાળિયો અને સોમનાથ પાસે હમીરજી ગોહિલનો પાળિયો તેના શ્રેષ્ઠ નમૂના છે.
(2) મોઢેરાનું સૂર્યમંદિર
જવાબ - 2 : મહેસાણા જિલ્લાના મોઢેરા ખાતે આવેલું સૂર્યમંદિર સોલંકી શાસક ભીમદેવ પ્રથમના સમયમાં બંધાયું હતું. આ મંદિરનું પૂર્વ દિશાનું પ્રવેશદ્વાર એવી રીતે રચેલું હતું કે સૂર્યનું પ્રથમ કિરણ ગર્ભગૃહમાં રહેલી સૂર્યપ્રતિમાના મુકુટના મણિ પર પડતાં સમગ્ર મંદિર પ્રકાશથી ઝળહળી ઊઠતું. મંદિરમાં સૂર્યની 12 વિવિધ મૂર્તિઓ છે. મંદિરની બહારના જળકુંડની ચારેબાજુ 108 જેટલાં નાનાં-નાનાં મંદિરો આવેલાં છે, જે સંધ્યાકાળે દીપમાળાથી નયનરમ્ય દૃશ્ય રચે છે.
(3) રાણીની વાવ
જવાબ - 3 : પાટણમાં આવેલી સાત માળની રાણીની વાવ વિશ્વપ્રસિદ્ધ વાવનો અજોડ નમૂનો છે. સોલંકી રાજા ભીમદેવ પ્રથમના અવસાન બાદ તેમના પત્ની રાણી ઉદયમતિએ પ્રજા માટે પાણીની સુવિધા અર્થે આ વાવ બંધાવી હતી. આ શિલ્પ-સ્થાપત્યની અજાયબી સમાન વાવને યુનેસ્કો (UNESCO) દ્વારા વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઈટનો દરજ્જો આપવામાં આવેલો છે.
(4) મુઘલ સ્થાપત્યકલા
જવાબ - 4 : મુઘલ સ્થાપત્યકલા વિશિષ્ટ અને ભવ્ય હતી. બાબરે આગ્રા અને લાહોરમાં બગીચાઓ બનાવ્યા. અકબરે આગ્રાનો કિલ્લો અને ફતેહપુર સિક્રીમાં બુલંદ દરવાજો અને પંચમહલ બનાવ્યા. શાહજહાંનો સમય મુઘલ સ્થાપત્યનો સુવર્ણયુગ કહેવાય છે. તેણે આગ્રામાં તાજમહાલ અને મોતી મસ્જિદ તેમજ દિલ્લીમાં લાલકિલ્લો બંધાવ્યો. મુઘલ સ્થાપત્યોમાં સંગેમરમર, કમાનો, ગુંબજો અને નકશીકામનું અદ્ભુત સૌંદર્ય જોવા મળે છે.
Post a Comment