GSEB Std 7 Social Science Chapter 8 Pradeshik Sanskrutinu Ghadtar Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 7 સામાજિક વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 8 "પ્રાદેશિક સંસ્કૃતિનું ઘડતર" ના સંપૂર્ણ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન, પાઠના મુખ્ય મુદ્દાઓ (IMP Notes), ભારતીય પ્રાદેશિક ભાષાઓનો વિકાસ, ભારતના ઉત્સવો, શાસ્ત્રીય નૃત્યો, ચિત્રકલાની વિવિધ શૈલીઓ, મંદિર સ્થાપત્ય શૈલીઓ તેમજ સ્વાધ્યાય પછી આપેલી પ્રવૃત્તિઓનું સંપૂર્ણ સોલ્યુશન સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 7 Social Science Ch 8 IMP Notes) ✦
- પ્રાંતીય ભાષાઓનો વિકાસ :
• મલયાલમ : 9મી સદીમાં સ્થાપાયેલ મહોદયપુરમનું ચેર રાજ્ય હાલના કેરલમાં હતું. 14મી સદીમાં વ્યાકરણ અને કાવ્યશાસ્ત્ર પર લખાયેલ 'લીલાતિલકમ્' ગ્રંથ મણિપ્રવાલમ્ શૈલીમાં લખાયો હતો.
• બંગાળી : સંસ્કૃત ભાષામાંથી ઉદ્ભવ થયો હોવાનું મનાય છે. પ્રારંભિક બંગાળી સાહિત્યમાં સંસ્કૃતથી પ્રભાવિત સાહિત્ય (મહાકાવ્યોનો અનુવાદ) અને સ્વતંત્ર નાથ સાહિત્યનો સમાવેશ થાય છે.
• ગુજરાતી : સંસ્કૃત-પ્રાકૃત પછી અપભ્રંશ ભાષામાંથી ગુજરાતી ભાષાનો વિકાસ થયો. અપભ્રંશ ગુજરાતી ભાષાની જનની છે. આચાર્ય હેમચંદ્રથી અપભ્રંશની શરૂઆત થઈ. નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને ભાલણે ગુજરાતી ભાષાને સમૃદ્ધ બનાવી. ભાલણે સૌપ્રથમ ગુજરાતી માટે 'ગુર્જર ભાખા' સંજ્ઞા આપી અને તેઓ આખ્યાનના પિતા કહેવાય છે. - ભારતના ઉત્સવો :
• જગન્નાથ રથયાત્રા (પુરી, ઓડિશા) : જગન્નાથ એટલે જગતનો નાથ (વિષ્ણુ). 12મી સદીના ગંગવંશના રાજા અનંતવર્મને જગન્નાથ મંદિર બનાવવાનો નિર્ણય કર્યો હતો. અષાઢી બીજે ભગવાન જગન્નાથ, બલરામ અને સુભદ્રાજીની ભવ્ય રથયાત્રા નીકળે છે. ગુજરાતમાં અમદાવાદની રથયાત્રા સંત નૃસિંહદાસજીએ શરૂ કરાવી હતી, જેમાં સોનાના સાવરણાથી 'પહિંદવિધિ' થાય છે.
• બરસાનાની લઠ્ઠમાર હોળી : ઉત્તરપ્રદેશના બરસાનામાં સ્ત્રીઓ જાડી લાકડી (લઠ્ઠ) થી નંદગામના પુરુષોનું સ્વાગત કરી હોળી રમે છે.
• લોહડી (પંજાબ) : મકરસંક્રાંતિની પૂર્વસંધ્યાએ (13 જાન્યુઆરી) અગ્નિ પ્રગટાવી પૂજા કરી મીઠાઈઓ અર્પણ કરવામાં આવે છે.
• પોંગલ (તમિલનાડુ) : તમિલ મહિના 'થાઈ' ના પ્રથમ દિવસે ઊજવાય છે. ચોખા, દાળ, દૂધ અને ખાંડને ઉકાળીને 'પોંગલ' વાનગી બનાવવામાં આવે છે.
• ઓણમ (કેરલ) : મલયાલમ કેલેન્ડરના પ્રથમ મહિને 10 દિવસ સુધી ઊજવાય છે. વલ્લમકાલી (નૌકાસ્પર્ધા) અને 'સાદિયા' ભોજન તેની વિશેષતા છે.
• દુર્ગાપૂજા (પશ્ચિમ બંગાળ) : મહિષાસુર પર દુર્ગાદેવીના વિજય રૂપે 10 દિવસ ધામધૂમથી ઊજવાય છે.
• અન્ય પર્વો : પતેતી (પારસીઓનું પ્રાયશ્ચિતનું પર્વ, બીજા દિવસે નવરોજ), ચેટીચંડ (સિંધી સમાજનું નૂતન વર્ષ, ઝુલેલાલની શોભાયાત્રા અને તાહીરી પ્રસાદ), નાતાલ (25 ડિસેમ્બર), મોહરમ અને ઈદ (ઈદ-ઉલ-ફિત્ર અને ઈદ-ઉલ-અઝહા). - ભારતનાં શાસ્ત્રીય નૃત્યો :
• કથક (ઉત્તર ભારત) : 'કથન કરે સો કથક કહાવે'. રાધા-કૃષ્ણની રાસલીલા પર આધારિત. તેના બે ઘરાના જયપુર અને લખનઉ છે. નવાબ વાજિદઅલી શાહે તેને સંરક્ષણ આપ્યું હતું.
• કથકલી (કેરલ) : શાબ્દિક અર્થ નાટ્યવાર્તા થાય છે. અભિનય, રંગભૂષા અને વેશભૂષા તેનો આત્મા છે.
• મણિપુરી (મણિપુર) : લાસ્ય અને તાંડવ તેના પ્રકારો છે. રાજા ભાગ્યચંદ્રએ 'ગોવિંદ-સંગીત લીલાવિલાસ' ગ્રંથ લખ્યો હતો.
• ભરતનાટ્યમ્ (તાંજોર, તમિલનાડુ) : ભરતમુનિના 'નાટ્યશાસ્ત્ર' અને નન્દીકેશ્વરના 'અભિનય દર્પણ' ગ્રંથો તેના પર આધારિત છે.
• કુચીપુડી (આંધ્રપ્રદેશ) : કુચીપુડી ગામમાં સિદ્ધેન્દ્ર યોગીએ સ્થાપના કરી હતી.
• બિહુ (અસમ) : સ્ત્રી-પુરુષો દ્વારા ઢોલ, પેપા અને વાંસળી સાથે આનંદ વ્યક્ત કરતું સમૂહનૃત્ય. - ચિત્રકલા અને શૈલીઓ :
• લઘુચિત્રો કાપડ અને કાગળ પર વોટરકલરથી દોરાતાં. મુઘલકાળમાં તેનો ભવ્ય વિકાસ થયો.
• હિમાચલ પ્રદેશમાં 'બસોહલી શૈલી' (ભાનુદત્તનું રસમંજરી) અને મુઘલ કલાકારોના આગમનથી 'કાંગડા શૈલી' (પહાડી ચિત્રકલા) વિકસી, જેમાં વાદળી-લીલા કોમળ રંગો વપરાતા. - રાજપૂતોની વીરતા અને પાળિયા : રાજપૂતોની શૂરવીરતા ચારણો અને બારોટો કાવ્યો દ્વારા ગાતા. યુદ્ધમાં ખપી જનારા વીરોની યાદમાં ખાંભી કે 'પાળિયા' બંધાતા. જોહર કરનાર સ્ત્રીઓના પાળિયાને 'સતીના પાળિયા' કહે છે.
- મંદિર સ્થાપત્ય શૈલીઓ :
• નાગર શૈલી : ઉત્તર ભારત (હિમાલયથી વિંધ્ય) સુધી. ઇંડાકાર શિખરો. દા.ત., જગન્નાથ મંદિર (પુરી), સૂર્યમંદિર (મોઢેરા), ખજુરાહોનું મંદિર.
• દ્રવિડ શૈલી : દક્ષિણ ભારત (કૃષ્ણા નદીથી કન્યાકુમારી). ભવ્ય ગોપુરમ્. દા.ત., બૃહદેશ્વર (રાજરાજેશ્વર) મંદિર, મીનાક્ષી મંદિર.
• વેસર શૈલી : મહારાષ્ટ્ર, ગોવા, કર્ણાટકમાં. નાગર અને દ્રવિડ શૈલીનું મિશ્રણ. દા.ત., હોયસળેશ્વર મંદિર અને ચેન્ના કેશવ મંદિર.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 7 Social Science Chapter 8 Swadhyay Solution) ✦
1. યોગ્ય જોડકાં જોડો :
| વિભાગ - અ (મેળો) | વિભાગ - બ (જિલ્લો) |
|---|---|
| (1) તરણેતરનો મેળો | (F) સુરેન્દ્રનગર |
| (2) ચિત્ર-વિચિત્રનો મેળો | (A) સાબરકાંઠા |
| (3) મીરાદાતારનો ઉર્સ મુબારક | (D) મહેસાણા (ઊનાવા) |
| (4) પલ્લીનો મેળો | (E) ગાંધીનગર (રૂપાલ) |
| (5) ભવનાથનો મેળો | (C) જૂનાગઢ |
| (6) વૌઠાનો મેળો | (B) અમદાવાદ (ધોળકા) |
2. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :
(1) કાંગડા શૈલીની વિશેષતા જણાવો.
જવાબ - 1 : કાંગડા શૈલીમાં વૈષ્ણવ સંપ્રદાયની પરંપરાઓમાંથી પ્રેરણા લઈ વાદળી અને લીલા રંગની સાથે કોમળ રંગોનો કલાત્મક ઉપયોગ અને વિષયોનું કાવ્યાત્મક નિરૂપણ એ તેની મુખ્ય વિશેષતા છે.
(2) કેરલમાં યોજાતી નૌકાસ્પર્ધા કયા નામે ઓળખાય છે ?
જવાબ - 2 : કેરલમાં ઓણમ તહેવાર દરમિયાન યોજાતી પ્રસિદ્ધ નૌકાસ્પર્ધા ‘વલ્લમકાલી’ નામે ઓળખાય છે.
(3) વ્યાકરણ અને કાવ્યશાસ્ત્ર પર મણિપ્રવાલમ્ શૈલીમાં લખાયેલ ગ્રંથનું નામ શું હતું ?
જવાબ - 3 : ચૌદમી સદીમાં વ્યાકરણ અને કાવ્યશાસ્ત્ર પર મણિપ્રવાલમ્ શૈલીમાં લખાયેલા ગ્રંથનું નામ ‘લીલાતિલકમ્’ હતું.
(4) ગુજરાતી ભાષાના મહાન સાહિત્યકારોનાં નામ આપો.
જવાબ - 4 : ગુજરાતી ભાષાના પ્રારંભિક મહાન સાહિત્યકારોમાં નરસિંહ મહેતા, મીરાંબાઈ અને કવિ ભાલણનો સમાવેશ થાય છે.
(5) કથક કયા બે ઘરાનાઓમાં વહેંચાયું ?
જવાબ - 5 : કથક નૃત્ય મુખ્યત્વે બે પરંપરાગત ઘરાનાઓમાં વહેંચાયું હતું : (1) જયપુર ઘરાના અને (2) લખનઉ ઘરાના.
3. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(1) શૂરવીરોની ગાથા ચારણો અને બારોટો દ્વારા ગાવામાં આવતી હતી.
(2) રાજા અનંત વર્મને જગન્નાથ મંદિર (પુરી) નું નિર્માણ કરાવ્યું.
(3) કુચીપુડીનો ઉદ્ભવ આંધ્રપ્રદેશ ના કુચીપુડી નામના ગામમાં થયો હતો.
✦ પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રોજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. મકાનો અને કલાના સંદર્ભમાં તમારા વિસ્તારની સંસ્કૃતિનાં મહત્ત્વના વિશિષ્ટ લક્ષણોનું વર્ણન કરો.
જવાબ : અમારા ગુજરાત વિસ્તારમાં પરંપરાગત મકાનોમાં લાકડાની સુંદર કલાત્મક કોતરણીવાળી ઓસરી, ઝરૂખા અને નળિયાવાળા છાપરાં જોવા મળે છે. ગામડાંઓમાં માટી અને લીંપણવાળી ભીંતો પર આભલા અને માટીકામ (લીંપણ આર્ટ) ની અદભુત કલાત્મક છાપ જોવા મળે છે. શહેરોમાં હવે પથ્થર અને આરસીસીના આધુનિક મકાનો બન્યા હોવા છતાં દરવાજા પર તોરણ અને ઉંબરે રંગોળી પૂરવાની લોકકલા અકબંધ છે.
2. શું તમે બોલચાલમાં, વાચનમાં કે લખવામાં જુદી-જુદી ભાષાઓનો ઉપયોગ કરો છો ? તેમાંથી કોઈ એક ભાષાની એક મહત્ત્વની કૃતિ વિશે જાણકારી મેળવી, તે તમને શા માટે ગમી તેની ચર્ચા કરો.
જવાબ : હા, અમે બોલચાલ અને અભ્યાસમાં ગુજરાતી, હિન્દી અને અંગ્રેજી ભાષાનો ઉપયોગ કરીએ છીએ.
• મહત્વની કૃતિ : ગુજરાતી ભાષામાં આદિકવિ નરસિંહ મહેતાનું પદ 'વૈષ્ણવજન તો તેને કહીએ' અમને ખૂબ ગમે છે.
• ગમવાનું કારણ : આ ભજનમાં સાચા સજ્જન માણસના ઉમદા લક્ષણો દર્શાવ્યા છે; જેમ કે બીજાના દુઃખને પોતાનું ગણી મદદ કરવી, મનમાં કોઈ અભિમાન ન રાખવું અને સૌ પ્રત્યે સમભાવ રાખવો. આ વિચારો માનવતાનો શ્રેષ્ઠ સંદેશ આપે છે.
3. ભારતના ઉત્તર, દક્ષિણ, પૂર્વ, પશ્ચિમ અને મધ્ય ભાગમાંથી એક-એક રાજ્ય પસંદ કરો. આ રાજ્યોના લોકો દ્વારા રોજિંદા જીવનમાં લેવાતાં ભોજનની યાદી બનાવો. આ યાદીમાં તમને કોઈ સમાનતા કે ભિન્નતા જોવા મળે તો તેની ચર્ચા કરો.
| વિસ્તાર | રાજ્ય | મુખ્ય ખોરાક |
|---|---|---|
| ઉત્તર ભારત | પંજાબ | મકાઈની રોટલી, સરસવનું શાક, પરોઠા, લસ્સી |
| દક્ષિણ ભારત | તમિલનાડુ | ઈડલી, ઢોસા, સંભાર, ભાત, રસમ |
| પૂર્વ ભારત | પશ્ચિમ બંગાળ | ભાત, માછલી (માછ-ભાત), રસગુલ્લા |
| પશ્ચિમ ભારત | ગુજરાત | રોટલી, દાળ, ભાત, શાક, ખીચડી, છાશ |
| મધ્ય ભારત | મધ્યપ્રદેશ | દાલ-બાફલા, રોટલા, પૌંઆ |
• તારણ અને ભિન્નતા : ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ મુજબ ઉત્તર અને પશ્ચિમમાં ઘઉં મુખ્ય છે, જ્યારે દરિયાકિનારાના દક્ષિણ અને પૂર્વ ભારતમાં ચોખા મુખ્ય ખોરાક છે. વિવિધતા હોવા છતાં તમામ પ્રદેશોમાં અનાજ અને કઠોળનું સંતુલન સમાનતા દર્શાવે છે.
4. ભારતના ઉપર જણાવેલ ભાગોમાંથી પાંચ-પાંચ રાજ્યોની યાદી બનાવો. પસંદ કરેલાં રાજ્યોમાં મહિલાઓ તથા પુરુષો દ્વારા પહેરવામાં આવતાં વસ્ત્રોની યાદી બનાવી, તમે તારવેલાં તારણો પર ચર્ચા કરો.
| રાજ્ય | પુરુષોનો પોશાક | મહિલાઓનો પોશાક |
|---|---|---|
| 1. પંજાબ | કુર્તો, પાયજામો, પાઘડી | સલવાર-કમીઝ, દુપટ્ટો |
| 2. રાજસ્થાન | ધોતી, અંગરખું, રંગબેરંગી પાઘડી | ઘાઘરા-ચોળી, ઓઢણી |
| 3. ગુજરાત | ચોરણો, કેડિયું, પાઘડી/ફેંટો | સાડી, ચણિયાચોળી |
| 4. તમિલનાડુ | સફેદ લુંગી (વેષ્ટિ), શર્ટ | કાંજીવરમ સાડી, પાવડાઈ |
| 5. કાશ્મીર | ફેરન (લાંબો ઝબ્બો), પાયજામો | ફેરન, કસાબા (સ્કાર્ફ) |
• તારણ : ઠંડા પ્રદેશોમાં (કાશ્મીર) આખું શરીર ઢંકાય તેવા ઊની વસ્ત્રો પહેરાય છે, જ્યારે ગરમ અને ભેજવાળા વિસ્તારોમાં (તમિલનાડુ, ગુજરાત) સુતરાઉ, ઢીલા અને હવા-ઉજાસવાળા વસ્ત્રો પ્રચલિત છે. આબોહવા અનુસાર પહેરવેશનું વૈવિધ્ય ભારતની અનોખી પ્રાદેશિક વિશેષતા છે.
Post a Comment