GSEB Std 8 Science Chapter 11 Vidyutpravahni Rasayanik Asaro Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 8 વિજ્ઞાન વિષયના પ્રકરણ 11 "વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસરો" (Chemical Effects of Electric Current) ના પાઠના અગત્યના મુદ્દાઓ (Key IMP Notes), વિદ્યુતના સુવાહકો અને મંદવાહકો, LED અને ચુંબકીય ટેસ્ટર, વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર, ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (વિદ્યુતઢોળ) ની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા તેમજ સ્વાધ્યાયના તમામ પ્રશ્નો-જવાબો અને પ્રવૃત્તિઓનું સરળ ગુજરાતી ભાષામાં સોલ્યુશન આપેલ છે.
✦ અગત્યના મુદ્દાઓ (Std 8 Science Ch 11 IMP Notes) ✦
- વિદ્યુતના સુવાહકો અને મંદવાહકો (Good Conductors and Poor Conductors) :
• જે દ્રવ્યો પોતાનામાંથી વિદ્યુતપ્રવાહને સરળતાથી પસાર થવા દે છે તેને વિદ્યુતના સુવાહકો (Good Conductors) કહે છે. દા.ત., તાંબુ (કોપર), એલ્યુમિનિયમ, લોખંડ જેવી ધાતુઓ.
• જે દ્રવ્યો પોતાનામાંથી વિદ્યુતપ્રવાહને સરળતાથી પસાર થવા દેતા નથી તેને વિદ્યુતના મંદવાહકો (Poor Conductors) કહે છે. દા.ત., રબર, પ્લાસ્ટિક, લાકડું. વિજ્ઞાનમાં પદાર્થોને 'અવાહક' કહેવા કરતાં 'મંદવાહક' તરીકે વર્ગીકૃત કરવા વધુ યોગ્ય ગણાય છે, કારણ કે વિશિષ્ટ સંજોગોમાં મોટાભાગના દ્રવ્યો વિદ્યુતનું વહન કરી શકે છે. - પ્રવાહીઓમાં વિદ્યુતનું વહન (Conduction of Electricity in Liquids) :
• વિદ્યુતનું વહન કરતા મોટાભાગના પ્રવાહીઓ એસિડ (Acid), બેઇઝ (Base) કે ક્ષાર (Salt) ના દ્રાવણો હોય છે.
• નિસ્યંદિત પાણી (Distilled Water) : ક્ષારમુક્ત શુદ્ધ પાણી વિદ્યુતનું મંદવાહક છે. પરંતુ તેમાં સહેજ મીઠું (સોડિયમ ક્લોરાઇડ), એસિડ કે બેઇઝ ઉમેરતાં તે વિદ્યુતનું સારું વાહક બને છે.
• નળનું પાણી, કૂવાનું પાણી, હેન્ડપંપનું પાણી અને વરસાદી પાણી કુદરતી ક્ષારો ધરાવતા હોવાથી વિદ્યુતના સુવાહક હોય છે. તેથી ભીના હાથે કે ભીના ભોંયતળિયે ઊભા રહીને વિદ્યુતના સાધનોને ક્યારેય અડકવું ન જોઈએ.
• લીંબુનો રસ, વિનેગર, કોપર સલ્ફેટનું દ્રાવણ, કળીચૂનાનું પાણી વગેરે સુવાહક છે; જ્યારે ખાંડનું દ્રાવણ, કેરોસીન અને સરસવનું તેલ વિદ્યુતના મંદવાહક છે. - નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહની પરખ માટેના ટેસ્ટર્સ (Testing Weak Currents) :
• LED (Light Emitting Diode - પ્રકાશ ઉત્સર્જક ડાયોડ) : સામાન્ય બલ્બ ફિલામેન્ટ ગરમ થવાની ઉષ્મીય અસર પર કાર્ય કરે છે, તેથી જો પ્રવાહ નિર્બળ હોય તો તે પ્રકાશિત થતો નથી. LED અત્યંત નિર્બળ વિદ્યુતપ્રવાહ વહેતો હોય તો પણ પ્રકાશિત થાય છે. LED માં બે તાર (લીડ્સ) હોય છે: લાંબો તાર હંમેશાં બેટરીના ધન (+) ધ્રુવ સાથે અને ટૂંકો તાર ઋણ (-) ધ્રુવ સાથે જોડવામાં આવે છે.
• ચુંબકીય ટેસ્ટર (Magnetic Compass Tester) : માચિસની ખાલી પેટીમાં હોકાયંત્રની સોય મૂકી તેના પર વાહક તાર વીંટાળી ટેસ્ટર બનાવી શકાય છે. વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસરને લીધે અત્યંત મંદ પ્રવાહ પસાર થતાં પણ હોકાયંત્રની સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે. - વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસરો (Chemical Effects of Electric Current) :
જ્યારે કોઈ વાહક દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય છે ત્યારે તેમાં રાસાયણિક ફેરફારો થાય છે, જેને વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર કહે છે. તેના મુખ્ય લક્ષણો :
1. ઇલેક્ટ્રોડ્સ (ધ્રુવો) પાસે વાયુના પરપોટા ઉત્પન્ન થવા.
2. ઇલેક્ટ્રોડ્સ પર ધાતુનું જમા થવું.
3. દ્રાવણના રંગમાં ફેરફાર થવો.
• પાણીનું વિદ્યુત-વિભાજન (Electrolysis of Water) : બ્રિટિશ રસાયણશાસ્ત્રી વિલિયમ નિકોલ્સન (William Nicholson - 1800) એ દર્શાવ્યું કે પાણીમાં ડૂબેલા બે કાર્બન સળિયા (ઇલેક્ટ્રોડ્સ) માંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરતાં ધન ધ્રુવ (એનોડ) પાસે ઑક્સિજન વાયુ (O₂) અને ઋણ ધ્રુવ (કેથોડ) પાસે હાઇડ્રોજન વાયુ (H₂) ના પરપોટા બને છે.
• બટાટા પર પ્રયોગ : બટાટામાં તાંબાના વાયરો ખોસી રાખતાં બેટરીના ધન ધ્રુવ સાથે જોડાયેલા વાયરની આસપાસ લીલાશ પડતો વાદળી ડાઘ જોવા મળે છે, જે રાસાયણિક અસર દર્શાવે છે. - ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ / વિદ્યુતઢોળ (Electroplating) :
વિદ્યુતપ્રવાહ દ્વારા કોઈ એક રાસાયણિક દ્રાવણમાંથી કોઈ ચોક્કસ ધાતુનું અન્ય કોઈ વસ્તુ પર પાતળું ઇચ્છિત પડ ચઢાવવાની પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (Electroplating) કહે છે.
• પ્રક્રિયાનું ઉદાહરણ : કોપર સલ્ફેટ ($CuSO_4$) ના દ્રાવણમાં બે તાંબાની પ્લેટો રાખી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરતાં, દ્રાવણમાંથી છૂટા પડેલા કોપર ($Cu^{2+}$) ના ધન આયનો બેટરીના ઋણ ધ્રુવ સાથે જોડાયેલી પ્લેટ પર જમા થાય છે. તેટલી જ માત્રામાં તાંબુ ધન ધ્રુવ પર રહેલી તાંબાની પ્લેટમાંથી ઓગળીને દ્રાવણમાં ઉમેરાય છે. આમ, દ્રાવણની સાંદ્રતા જળવાઈ રહે છે.
• ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગના ઔદ્યોગિક અને વ્યવહારિક ઉપયોગો :
1. ક્રોમિયમ પ્લેટિંગ : ક્રોમિયમ ચળકતો દેખાવ ધરાવે છે, તેને કાટ લાગતો નથી અને તે ઉજરડાઓનો વિરોધ કરે છે. ક્રોમિયમ મોંઘું હોવાથી આખી વસ્તુ બનાવવાને બદલે કારના ભાગો, નળ, સાયકલના હેન્ડલ અને પૈડાંની રીમ પર તેનું પડ ચઢાવવામાં આવે છે.
2. આભૂષણો પર ઢોળ : સસ્તી ધાતુઓ (તાંબુ કે પિત્તળ) ના દાગીના પર સોના કે ચાંદીનું પાતળું પડ ચઢાવી આકર્ષક ઘરેણાં બનાવવામાં આવે છે.
3. ટીન પ્લેટિંગ : ખાદ્ય પદાર્થોના સંગ્રહ માટે વપરાતા ડબ્બાઓમાં લોખંડ પર ટીન (Tin) નું પડ ચઢાવવામાં આવે છે, કારણ કે ટીન લોખંડ કરતાં ઓછું સક્રિય હોવાથી ખોરાક બગડતો નથી.
4. ઝિંક કોટિંગ (ગેલ્વેનાઇઝેશન) : પુલ, થાંભલા અને વાહનોમાં વપરાતા લોખંડને કાટ અને ક્ષારણથી બચાવવા તેના પર ઝિંક (જસત) નું રક્ષણાત્મક પડ ચઢાવવામાં આવે છે.
• પર્યાવરણીય ચિંતા : ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગના કારખાનાઓમાંથી નીકળતો કચરો અત્યંત પ્રદૂષિત અને ઝેરી રાસાયણિક કચરો હોવાથી તેનો યોગ્ય નિકાલ કરવો પર્યાવરણ માટે અનિવાર્ય છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન (Std 8 Science Chapter 11 Swadhyay Solution) ✦
1. ખાલી જગ્યા પૂરો :
(a) વિદ્યુતનું વહન કરતા મોટાભાગના પ્રવાહીઓ એસિડ, બેઇઝ અને ક્ષાર ના દ્રાવણો હોય છે.
(b) કોઈ દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થવાને કારણે રાસાયણિક અસર ઉત્પન્ન થાય છે.
(c) જો કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર કરવામાં આવે તો, કોપર એ બેટરીના ઋણ (-) છેડા સાથે જોડેલી પ્લેટ પર જમા થાય છે.
(d) વિદ્યુતપ્રવાહ દ્વારા કોઈ પદાર્થ પર જરૂરી ધાતુનું પડ ચઢાવવાની પ્રક્રિયાને ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ (વિદ્યુતઢોળ) કહે છે.
2. જ્યારે કોઈ ટેસ્ટરના મુક્ત છેડાઓને કોઈ દ્રાવણમાં ડૂબાડવામાં આવે છે ત્યારે ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે. શું તમે તેનું કારણ સમજાવી શકો ?
જવાબ : ટેસ્ટરના બંને મુક્ત છેડાઓને દ્રાવણમાં ડૂબાડતાં પરિપથ પૂર્ણ થાય છે. જો દ્રાવણ વિદ્યુતનું વાહક હોય, તો પરિપથમાંથી વિદ્યુતપ્રવાહ વહેવા લાગે છે. વિદ્યુતપ્રવાહ પોતાની આસપાસ ચુંબકીય ક્ષેત્ર ઉત્પન્ન કરે છે (વિદ્યુતપ્રવાહની ચુંબકીય અસર). આ ચુંબકીય ક્ષેત્રને કારણે હોકાયંત્રની ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
3. એવા ત્રણ પ્રવાહીઓના નામ આપો જેમનું પરીક્ષણ આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ કરવાથી ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવી શકે.
જવાબ : (1) લીંબુનો રસ (2) મીઠાનું દ્રાવણ (3) મંદ હાઇડ્રોક્લોરિક એસિડ અથવા વિનેગર.
(આ તમામ પ્રવાહીઓ વિદ્યુતના સુવાહક હોવાથી તેમના પરીક્ષણ વખતે પરિપથ પૂર્ણ થતાં ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવશે.)
4. દર્શાવેલી ગોઠવણમાં બલ્બ પ્રકાશિત થતો નથી. તે માટે શક્ય કારણોની યાદી બનાવો. તમારો ઉત્તર સમજાવો.
જવાબ : બલ્બ પ્રકાશિત ન થવા માટેના શક્ય કારણો :
(1) પરિપથનું જોડાણ ક્યાંકથી ઢીલું હોઈ શકે.
(2) બલ્બ ફ્યૂઝ થઈ ગયેલો (બળી ગયેલો) હોઈ શકે.
(3) બેટરી/સેલ સંપૂર્ણ વપરાઈ ગયેલો (ડિસ્ચાર્જ) હોઈ શકે.
(4) પાત્રમાં ભરેલું પ્રવાહી વિદ્યુતનું મંદવાહક કે અવાહક (જેમ કે નિસ્યંદિત પાણી કે તેલ) હોઈ શકે.
(5) પ્રવાહીમાંથી વહેતો વિદ્યુતપ્રવાહ એટલો નિર્બળ હોઈ શકે કે તે સામાન્ય બલ્બના ફિલામેન્ટને પ્રકાશિત કરવા જેટલો ગરમ કરી શકતો ન હોય.
5. બે પ્રવાહીઓ A અને B ના વિદ્યુત વહનની તપાસ કરવા માટે એક ટેસ્ટરનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો. એવું જોવા મળ્યું કે પ્રવાહી A માટે ટેસ્ટરનો બલ્બ તીવ્રતાથી પ્રકાશિત થાય છે, જ્યારે પ્રવાહી B માટે બલ્બ ઝાંખો પ્રકાશિત થાય છે. તમે તારણ કાઢી શકો કે :
(i) પ્રવાહી A એ પ્રવાહી B કરતાં સારું વાહક છે.
(ii) પ્રવાહી B એ પ્રવાહી A કરતાં સારું વાહક છે.
(iii) બંને પ્રવાહીઓ સમાન રીતે વાહક છે.
(iv) પ્રવાહીઓના વાહકતાના ગુણધર્મોની સરખામણી આ રીતે થઈ શકે નહીં.
જવાબ : (i) પ્રવાહી A એ પ્રવાહી B કરતાં સારું વાહક છે.
સમજૂતી : જે પ્રવાહીમાંથી વધુ માત્રામાં વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થાય તેમાં બલ્બ વધુ તેજસ્વી પ્રકાશ આપે છે. પ્રવાહી A માં બલ્બ વધુ પ્રકાશિત થતો હોવાથી તે પ્રવાહી B કરતાં ઉત્તમ વાહક છે.
6. શું શુદ્ધ (નિસ્યંદિત) પાણી વિદ્યુતનું વહન કરે છે ? જો ના, તો તેને વાહક બનાવવા માટે આપણે શું કરી શકીએ ?
જવાબ : ના, શુદ્ધ (નિસ્યંદિત) પાણી ક્ષારમુક્ત હોવાથી વિદ્યુતનું વહન કરતું નથી (તે મંદવાહક છે).
વાહક બનાવવાનો ઉપાય : નિસ્યંદિત પાણીને વિદ્યુતનું વાહક બનાવવા માટે તેમાં થોડું સામાન્ય મીઠું (NaCl), થોડા ટીપાં એસિડ (જેમ કે લીંબુનો રસ કે મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ) અથવા કોઈ બેઇઝ (જેમ કે કોસ્ટિક સોડા) ઓગાળી શકાય.
7. આગ લાગવાના કિસ્સામાં, ફાયરમેન પાણીની નળીઓ (હોઝ પાઇપ) નો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં તે વિસ્તારના મુખ્ય વિદ્યુત પુરવઠાને શા માટે બંધ કરી દે છે ? સમજાવો.
જવાબ : નળ કે પાઇપલાઇન દ્વારા વપરાતું સામાન્ય પાણી ક્ષારો ધરાવતું હોવાથી તે વિદ્યુતનું ઉત્તમ સુવાહક છે. જો વિદ્યુત પુરવઠો ચાલુ હોય અને પાણી છાંટવામાં આવે તો પાણી દ્વારા વીજપ્રવાહ આખા વિસ્તારમાં ફેલાઈ શકે છે. આનાથી ફાયરમેન અને બચાવ કાર્ય કરી રહેલા લોકોને જોરદાર જીવલેણ ઇલેક્ટ્રિક શૉક લાગવાનો ભય રહે છે. આ અકસ્માત રોકવા માટે સૌપ્રથમ મુખ્ય વીજ પુરવઠો કાપી નાખવામાં આવે છે.
8. દરિયાકાંઠે રહેતો એક બાળક પોતાના ટેસ્ટર વડે પીવાના પાણી અને દરિયાના પાણીનું પરીક્ષણ કરે છે. તે જુએ છે કે દરિયાના પાણી માટે ચુંબકીય સોય વધુ કોણાવર્તન દર્શાવે છે. શું તમે તેનું કારણ સમજાવી શકો ?
જવાબ : દરિયાના પાણીમાં પીવાના પાણીની સરખામણીમાં ઓગળેલા ક્ષારો (મુખ્યત્વે મીઠું) નું પ્રમાણ ખૂબ જ વધારે હોય છે. તેથી દરિયાનું પાણી પીવાના પાણી કરતાં વિદ્યુતનું ઘણું વધુ સારું સુવાહક છે. પરિણામે દરિયાના પાણીમાંથી વધુ પ્રબળ વિદ્યુતપ્રવાહ વહે છે અને ચુંબકીય સોય વધુ મોટું કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
9. શું ધોધમાર વરસાદ સમયે ઇલેક્ટ્રિશિયન માટે બહાર મુખ્ય લાઇનનું સમારકામ કરવું સુરક્ષિત છે ? સમજાવો.
જવાબ : ના, ધોધમાર વરસાદમાં ખુલ્લી લાઇનનું સમારકામ કરવું બિલકુલ સુરક્ષિત નથી; તે અત્યંત જોખમી છે.
કારણ : વાતાવરણમાંથી પસાર થતાં વરસાદના પાણીમાં હવામાં રહેલા સલ્ફર અને નાઇટ્રોજનના ઓક્સાઇડ જેવા વાયુઓ તથા રજકણો ભળી જાય છે, જેનાથી વરસાદી પાણી વિદ્યુતનું વાહક બની જાય છે. પરિણામે ઇલેક્ટ્રિશિયન ભીનો થતાં કે તેના સાધનો ભીના થતાં તારમાંથી કરંટ તેના શરીરમાં પ્રવેશી શકે છે અને જીવલેણ વીજ-આંચકો લાગી શકે છે.
10. પહેલીએ સાંભળ્યું હતું કે વરસાદી પાણી એટલું જ શુદ્ધ હોય છે જેટલું નિસ્યંદિત પાણી. તેથી તેણીએ એક સ્વચ્છ કાચના ગ્લાસમાં થોડું વરસાદી પાણી એકઠું કર્યું અને ટેસ્ટર વડે તેનું પરીક્ષણ કર્યું. તેણીને જોઈને આશ્ચર્ય થયું કે ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે. આ માટે કયા કારણો હોઈ શકે ?
જવાબ : જોકે બાષ્પીભવન દ્વારા બનેલું વરસાદી પાણી મૂળભૂત રીતે શુદ્ધ હોય છે, પરંતુ જ્યારે તે પૃથ્વીના વાતાવરણમાંથી નીચે પડે છે ત્યારે વાતાવરણમાં રહેલા વાયુ પ્રદૂષકો જેવા કે સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ ($SO_2$), નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ ($NO_2$) અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ($CO_2$) તેમાં ઓગળીને અનુરૂપ એસિડ બનાવે છે. આ ઉપરાંત હવામાંની ધૂળ અને ક્ષારો પણ તેમાં ભળી જાય છે. આ અશુદ્ધિઓના કારણે વરસાદી પાણી વાહક બની જાય છે અને ટેસ્ટરની ચુંબકીય સોય કોણાવર્તન દર્શાવે છે.
11. તમારી આસપાસ જોવા મળતી ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરેલી વસ્તુઓની યાદી તૈયાર કરો.
જવાબ : દૈનિક જીવનમાં ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરેલી વસ્તુઓ :
(1) સાયકલના ચળકતા હેન્ડલ, ઘંટડી અને પૈડાંની રીમ (ક્રોમિયમ પ્લેટિંગ).
(2) બાથરૂમના પાણીના નળ અને શાવર.
(3) મોટરકાર અને બાઇકના બમ્પર તથા વ્હીલ કેપ.
(4) બનાવટી સોના-ચાંદીના ઘરેણાં (તાંબા કે પિત્તળ પર ગોલ્ડ/સિલ્વર પ્લેટિંગ).
(5) રસોડામાં વપરાતા ટીનના ડબ્બાઓ (લોખંડ પર ટીનનું પ્લેટિંગ).
(6) દરવાજાના હેન્ડલ અને લોખંડના કબાટના ચળકતા લોક.
12. જે પ્રક્રિયા તમે પ્રવૃત્તિ 11.7 (કોપર શુદ્ધિકરણ) માં જોઈ હતી તેનો ઉપયોગ કોપરના શુદ્ધિકરણ માટે થાય છે. એક પાતળી શુદ્ધ કોપરની પ્લેટ અને એક અશુદ્ધ કોપરનો સળિયો ઇલેક્ટ્રોડ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. અશુદ્ધ સળિયા પરથી કોપર પાતળી પ્લેટ તરફ સ્થાનાંતરિત થતું જોવા મળે છે. કયો ઇલેક્ટ્રોડ બેટરીના ધન (+) છેડા સાથે જોડવો જોઈએ ? શા માટે ?
જવાબ : અશુદ્ધ કોપરના સળિયાને બેટરીના ધન (+) છેડા સાથે જોડવો જોઈએ.
સમજૂતી : વિદ્યુતપ્રવાહ પસાર થતાં કોપર સલ્ફેટના દ્રાવણમાંથી ધન વિદ્યુતભારિત કોપર આયનો ($Cu^{2+}$) છૂટા પડી ઋણ ધ્રુવ (કેથોડ) તરફ આકર્ષાય છે અને શુદ્ધ કોપરની પ્લેટ પર જમા થાય છે. આ જ સમયે ધન ધ્રુવ (એનોડ) સાથે જોડાયેલા અશુદ્ધ સળિયામાંથી એટલી જ માત્રામાં તાંબુ ઓગળીને દ્રાવણમાં આવે છે અને તેની અશુદ્ધિઓ નીચે બેસી જાય છે. તેથી અશુદ્ધ કોપરનો સળિયો હંમેશાં ધન છેડા સાથે જોડાવો જોઈએ.
✦ વિસ્તૃત અભ્યાસ માટેની પ્રવૃત્તિઓ અને પ્રૉજેક્ટ (Activities & Projects) ✦
1. બટાટામાં વિદ્યુતપ્રવાહની રાસાયણિક અસર તપાસતો પ્રયોગ વર્ણવો.
જવાબ :
• પદ્ધતિ : બટાટાને વચ્ચેથી કાપીને બે અડધા ભાગ કરો. એક ટેસ્ટરના બંને તાંબાના વાયરોને બટાટાના કાપેલા ભાગમાં થોડા અંતરે ખોસી દો અને પરિપથમાં બેટરી જોડો.
• અવલોકન : અડધા કલાક પછી જોતાં જણાશે કે બેટરીના ધન (+) ધ્રુવ સાથે જોડાયેલા તાંબાના વાયરની આસપાસ બટાટા પર લીલાશ પડતો વાદળી ડાઘ બને છે, જ્યારે ઋણ ધ્રુવ પાસે કોઈ ડાઘ થતો નથી.
• ઉપયોગિતા : આ રાસાયણિક અસર દર્શાવે છે અને તેનો ઉપયોગ બોક્સમાં બંધ બેટરી કે છૂપાયેલા સેલનો ધન ધ્રુવ ઓળખવા માટે પણ થઈ શકે છે.
2. તાંબાના સિક્કા અથવા ચાવી પર ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ કરવાનો પ્રયોગ વર્ણવો.
જવાબ : કાચના બીકરમાં નિસ્યંદિત પાણી લઈ તેમાં કોપર સલ્ફેટ ઓગાળી વાદળી દ્રાવણ બનાવો. તેમાં થોડા ટીપાં મંદ સલ્ફ્યુરિક એસિડ ઉમેરો. એક તાંબાની પ્લેટને બેટરીના ધન છેડા સાથે અને સાફ કરેલી લોખંડની ચાવીને ઋણ છેડા સાથે જોડી દ્રાવણમાં ડૂબાડો. 15 મિનિટ વિદ્યુતપ્રવાહ વહેવડાવતાં લોખંડની ચાવી પર લાલિમાયુક્ત તાંબાનું ચમકદાર પાતળું પડ ચઢી જાય છે.
3. સ્થાનિક ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ વર્કશોપની મુલાકાત લઈ કચરાના નિકાલ વિશે માહિતી એકત્ર કરો.
જવાબ : અહેવાલ :
ઇલેક્ટ્રોપ્લેટિંગ યુનિટ્સમાં નિકલ, ક્રોમિયમ અને સાયનાઇડ જેવા અત્યંત ઝેરી રસાયણો વપરાય છે. આ ઉદ્યોગોના એસિડિક પ્રવાહી કચરાને સીધો ગટરો કે નદીઓમાં વહેવડાવી શકાતો નથી. વર્કશોપ દ્વારા પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના નિયમો મુજબ કચરાને તટસ્થીકરણ પ્લાન્ટ (ETP - Effluent Treatment Plant) માં શુદ્ધ કરી, ઝેરી ક્ષારોને અલગ કર્યા બાદ જ બિનહાનિકારક પાણીનો નિકાલ કરવામાં આવે છે.
4. તમારા ઘરમાં વપરાતા પીવાના પાણી, ફિલ્ટર (RO) ના પાણી અને બોરવેલના પાણીની વાહકતાની ચકાસણી કરો.
જવાબ : તારણ :
LED ટેસ્ટર વડે ત્રણેય પાણીની ચકાસણી કરતાં જોવા મળ્યું કે બોરવેલના પાણીમાં વધુ ક્ષારો હોવાથી LED ખૂબ તેજસ્વી પ્રકાશિત થાય છે. સાદા પીવાના પાણીમાં મધ્યમ પ્રકાશ આપે છે, જ્યારે RO ફિલ્ટરના પાણીમાંથી મોટાભાગના ક્ષારો દૂર થઈ ગયા હોવાથી LED ખૂબ ઝાંખો પ્રકાશ આપે છે.
إرسال تعليق