GSEB Std 6 Gujarati Chapter 15 Be Rupiya Swadhyay Solution: અહીં ધોરણ 6 ગુજરાતી વિષયના પાઠ 15 "બે રૂપિયા" (લેખિકા: વિનોદિની નીલકંઠ) ના તમામ સ્વાધ્યાય પ્રશ્નો (પ્રશ્ન ૧ થી ૧૧ ના સંપૂર્ણ સચોટ જવાબો), કાળ અને ક્રિયાપદ વ્યાકરણ, પત્રલેખન તેમજ એકમનો સારાંશ સરળ ગુજરાતી ભાષામાં આપેલ છે.
✦ એકમનો સારાંશ (Std 6 Gujarati Ch 15 Summary) ✦
પાઠ પરિચય અને પ્રામાણિકતાનો વિજય :
"બે રૂપિયા" એ જાણીતાં શિક્ષણવિદ્ અને લેખિકા વિનોદિની નીલકંઠ દ્વારા રચાયેલી અત્યંત સંવેદનશીલ, પ્રેરક અને ભાવનાપ્રધાન વાર્તા છે. આ વાર્તામાં એક ગરીબ બાળકી આનંદીના સ્વસન્માન, ઈશ્વરશ્રદ્ધા અને વિષમ પરિસ્થિતિમાં પણ ડગ્યા વિના જળવાઈ રહેલી અડગ પ્રામાણિકતાનું સુંદર નિરૂપણ કરવામાં આવ્યું છે.
- શાળાનો પ્રવાસ અને ગરીબીની લાચારી : શાળામાંથી બાલારામ પર્યટનની જાહેરાત થાય છે અને પ્રવાસ ફી તરીકે બે રૂપિયા લાવવાનું કહેવાય છે. ત્રીજા ધોરણમાં ભણતી નાની આનંદી ક્યારેય આગગાડીમાં બેઠી નહોતી, તેથી તેને પ્રવાસે જવાની ખૂબ ઇચ્છા થાય છે. પરંતુ ઘરમાં પિતાનું મગજ અસ્થિર હોવાથી અને માતા માંડ સાત સભ્યોનું પૂરું કરતી હોવાથી બે રૂપિયાની સગવડ ન થતાં તેનું મોઢું પડી જાય છે.
- પ્રાર્થના અને અંતરમનની ગડમથલ : રાત્રે નિરાશ થયેલી આનંદી ભગવાનને આંસુઓ સાથે સાચા હૃદયથી ફક્ત બે રૂપિયા અપાવવા વિનંતી કરે છે. બીજે દિવસે સવારે સ્ત્રીદાક્તરના દવાખાનામાં તેને ખુરશી નીચેથી બે રૂપિયાની નોટ જડે છે. શરૂઆતમાં તેને લાગે છે કે ભગવાને આ નોટ મોકલી છે, પરંતુ પાણી ભરતાં તેને વિચાર આવે છે કે આ તો કોઈ ગરીબની પડી ગયેલી પૂંજી હોઈ શકે અને ચોરીના પૈસાથી ઉજાણીએ ન જવાય.
- પ્રામાણિકતાનું ઈનામ : દવાખાને મંગુબાઈના બે રૂપિયા ખોવાયાની વાત સાંભળીને આનંદી તુરંત જ નોટ ડૉક્ટરબહેનને પરત કરી દે છે અને રડતાં રડતાં સાચી હકીકત જણાવે છે. બાળકીની નિખાલસતા અને સચ્ચાઈથી પ્રભાવિત થઈને દયાળુ ડૉક્ટરબહેન તેને ઈનામરૂપે બે રૂપિયા આપે છે. શાળામાં પણ મુખ્ય શિક્ષિકા તેનું નામ માફી વિદ્યાર્થિની તરીકે નોંધીને પુસ્તકોનો ખર્ચ ઉપાડી લે છે. આમ, આનંદી ખુશીથી પ્રવાસ માણે છે.
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન : ભાગ ૧ (પ્રશ્ન ૧ થી ૫) ✦
૧. વાતચીત :
(૧) તમારા ઘરમાં કોણ કયા કયા કામ કરે છે ?
જવાબ : મારા પપ્પા નોકરી/વેપાર કરે છે, મમ્મી રસોઈ અને ઘરકામ સંભાળે છે, દાદા-દાદી ઘરની દેખભાળ રાખે છે અને અમે ભાઈ-બહેન અભ્યાસની સાથે ઘરકામમાં નાની-મોટી મદદ કરીએ છીએ.
(૨) તમારે ઘરના કયા કયા કામમાં મદદ કરવી પડે છે ?
જવાબ : મારે શાકભાજી લાવવામાં, પાણી ભરવામાં, પોતાનું દફતર અને પથારી સરખી કરવામાં તથા નાના ભાઈ-બહેનને સાચવવામાં મદદ કરવી પડે છે.
(૩) તમારા પ્રાર્થનાસંમેલનમાં કઈ કઈ જાહેરાત થાય છે ?
જવાબ : અમારી શાળાના પ્રાર્થનાસંમેલનમાં પરીક્ષાની તારીખો, રમતગમત સ્પર્ધાઓ, વક્તૃત્વ સ્પર્ધા, શૈક્ષણિક પ્રવાસ અને રજાઓ અંગેની જાહેરાતો થાય છે.
(૪) પ્રવાસે જવા તમારે ક્યારેય કોઈ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો છે ? કહો.
જવાબ : હા, એકવાર પ્રવાસની છેલ્લી તારીખે અચાનક મારી તબિયત નરમ થઈ જતાં દવા લઈને પૂરતી તૈયારી સાથે પ્રવાસમાં જવું પડ્યું હતું.
(૫) તમને કોઈ વસ્તુ જડે તો તમે શું કરો ? કેમ ?
જવાબ : જો મને કોઈ વસ્તુ જડે તો હું તે વસ્તુ તેના મૂળ માલિકને શોધીને પાછી આપી દઉં અથવા શાળામાં શિક્ષકને જમા કરાવું; કારણ કે બીજાની વસ્તુ રાખવી એ ચોરી સમાન છે.
(૬) તમને ક્યારેય કોઈ વસ્તુ જડી હોય તે વિશે કહો.
જવાબ : હા, એકવાર શાળાના મેદાનમાંથી મને પાણીની બોટલ અને કંપાસબોક્સ મળ્યાં હતાં, જે મેં અમારા વર્ગશિક્ષકને સોંપી દીધાં હતાં.
(૭) તમારી ખોવાયેલી વસ્તુ કોઈએ પરત કરી હોય તે વિશે કહો.
જવાબ : ગયા વર્ષે બગીચામાં મારું પાકીટ પડી ગયું હતું, જે એક ભલા કાકાએ અંદર રહેલા ઓળખપત્રના આધારે અમારા ઘરે આવીને પ્રામાણિકપણે પરત કર્યું હતું.
૨. જેટલા વિકલ્પ યોગ્ય લાગે તે દરેકની આગળ (✓) કરો :
૧. આનંદીનું ઓશીકું ભીંજાવા લાગ્યું.
[ ✓ ] આનંદી ખૂબ જ રડી.
[ ✓ ] આનંદીને પ્રવાસે જવાનું ન થવાથી દુઃખી થઈ.
[ ] આનંદીથી ઓશીકા પર પાણી ઢોળાયું.
[ ✓ ] આનંદી એકલી-એકલી ઓશીકું ઢાંકી રડતી હતી.
૨. આનંદીના પગે પાંખો આવી.
[ ✓ ] આનંદીને પ્રવાસે જવાનું નક્કી થતાં રાજી થઈ ગઈ.
[ ] આનંદી ઊડવા લાગી.
[ ✓ ] આનંદીને પ્રવાસમાં જવાની ફી મળી ગઈ હતી.
[ ✓ ] આનંદીએ પોતાની ફી ભરતાં પ્રવાસમાં જવાની મંજૂરી મળી.
૩. આનંદીના મગજમાં ગડમથલ ચાલી એટલે...
[ ✓ ] આનંદી મનોમંથન કરવા લાગી.
[ ] આનંદી રડવા લાગી.
[ ✓ ] આનંદી વિચાર કરવા લાગી.
[ ] આનંદી ગભરાવા લાગી.
૩. વાક્ય-ટુકડા ભેગા કરી અર્થપૂર્ણ વાક્ય બનાવો :
૧. ડૉક્ટરની ખુરશી નીચે બે રૂપિયાની એક નોટ પડી હતી.
૨. પર્યટનનું નામ સાંભળી વિદ્યાર્થિનીઓ ખુશાલીમાં આવી ગઈ.
૩. આનંદીના ઘરમાં સૌ ઊંઘી ગયાં હતાં.
૪. બે રૂપિયાની વાત સાંભળી આનંદીનું મોઢું પડી ગયું.
૫. બાલારામ અમદાવાદથી બહુ દૂર તો નથી.
૪. આપેલાં વાક્યો કોણ બોલી શકે ?
૧. આપણે બાલારામ રાત્રીરોકાણ કરવું પડે તેમ છે. ➔ મુખ્ય શિક્ષિકા (અવંતિકાબહેન)
૨. આપણે આગગાડીમાં બેસી પ્રવાસે જવાનું છે. ➔ મુખ્ય શિક્ષિકા (અવંતિકાબહેન)
૩. પર્યટનમાં જે નહિ જોડાય તેમને રજા રહેશે. ➔ મુખ્ય શિક્ષિકા (મોટાંબહેન)
૪. અરે! આ પર્યટનમાં હું પણ જઈ શકું તો કેવું! ➔ આનંદી
૫. અરે બેટા! આજે તું ઉદાસ કેમ છે? ➔ આનંદીની બા
૬. મારે પણ આગગાડીમાં બેસવું છે. ➔ આનંદી
૭. લે આનંદી! આ બે રૂપિયા તું રાખ. ➔ સ્ત્રી ડૉક્ટર
૮. કેમ આનંદી! આજે તો તું બહુ જ ખુશ છે ને! ➔ મુખ્ય શિક્ષિકા (મોટાંબહેન)
૫. આપેલાં વાક્યો ખરાં છે કે ખોટાં તે કહો :
૧. આનંદીના પિતાજી દાક્તરના ત્યાં કામે જતા હતા. ➔ ખોટું (આનંદીની માતા કામે જતી હતી)
૨. બાલારામમાં વિશાળ સરોવર છે. ➔ ખોટું (ત્યાં પાણીનો ધોધ અને ઝરણાં છે)
૩. બચુની ઉંમર ચોવીસ મહિનાની હતી. ➔ ખોટું (બચુ છ મહિનાનો હતો, બાબુ બે વર્ષનો હતો)
૪. પથારીમાં બેઠા બેઠા આનંદીએ ભગવાનને પ્રાર્થના કરી. ➔ ખરું
૫. આનંદીના આંસુથી ઓશિકું ભીંજાવા લાગ્યું હતું. ➔ ખરું
✦ સ્વાધ્યાય સોલ્યુશન : ભાગ ૨ (પ્રશ્ન ૬ થી ૮) ✦
૬. સમય અને કાળ ઓળખી લખો :
૧. ભક્તિ પ્રવાસે જવા નીકળી. ➔ (પહેલાં, ભૂતકાળ)
• ભક્તિ પ્રવાસે જવા નીકળે છે. ➔ (હાલમાં, વર્તમાનકાળ)
• ભક્તિ પ્રવાસે જવા નીકળશે. ➔ (પછીથી, ભવિષ્યકાળ)
૨. ચાર્મી એના ભાઈને ટપાલ મોકલે છે. ➔ (હાલમાં, વર્તમાનકાળ)
• ચાર્મીએ એના ભાઈને ટપાલ મોકલી. ➔ (પહેલાં, ભૂતકાળ)
• ચાર્મી એના ભાઈને ટપાલ મોકલશે. ➔ (પછીથી, ભવિષ્યકાળ)
૩. બ્રિન્દા પોતાની નાની બેન સાથે નિશાળે જશે. ➔ (પછીથી, ભવિષ્યકાળ)
• બ્રિન્દા પોતાની નાની બેન સાથે નિશાળે જાય છે. ➔ (હાલમાં, વર્તમાનકાળ)
• બ્રિન્દા પોતાની નાની બેન સાથે નિશાળે ગઈ. ➔ (પહેલાં, ભૂતકાળ)
૭. વિરામચિહ્નોવાળાં વાક્યો (પાઠનું વાક્ય અને તમારું વાક્ય) :
• ૧. પૂર્ણવિરામ (.) :
- પાઠનું વાક્ય : આગગાડીમાં જવાનું છે.
- તમારું વાક્ય : અમે દરરોજ નિયમિત શાળાએ જઈએ છીએ.
• ૨. પ્રશ્નચિહ્ન (?) :
- પાઠનું વાક્ય : કેમ બેટા આજે મોઢું પડી ગયું છે?
- તમારું વાક્ય : તમે ક્યારે પ્રવાસે જવાના છો?
• ૩. ઉદ્ગારચિહ્ન (!) :
- પાઠનું વાક્ય : નક્કી આ નોટ ભગવાને જ મૂકી હશે!
- તમારું વાક્ય : વાહ! કેટલું સુંદર બગીચાનું દૃશ્ય છે!
• ૪. અવતરણચિહ્ન (" ") :
- પાઠનું વાક્ય : મોટાંબહેન બોલ્યાં, "દરેક જણ બે રૂપિયા લાવજો."
- તમારું વાક્ય : ગાંધીજીએ કહ્યું, "સત્ય એ જ પરમેશ્વર છે."
૮. પ્રશ્નોના જવાબ લખો :
૧. કઈ વાત સાંભળી આનંદી નિરાશ થઈ ગઈ ?
જવાબ : જ્યારે શાળાના મોટાંબહેને જાહેરાત કરી કે પ્રવાસમાં આવવા માટે દરેક બાળકીએ બે રૂપિયા લાવવા પડશે, ત્યારે ગરીબીને કારણે બે રૂપિયાની સગવડ ન હોવાથી આનંદી નિરાશ થઈ ગઈ.
૨. આનંદીએ બે રૂપિયાની વાત કોને ન કરી ? શા માટે ?
જવાબ : આનંદીએ બે રૂપિયાની વાત પોતાની બાને ન કરી; કારણ કે તે જાણતી હતી કે ઘરમાં પૈસાની તંગી છે અને આ વાત જાણીને બા બિચારી જીવ બાળશે અને દુઃખી થશે.
૩. આનંદીનાં માતા કુટુંબનું ભરણપોષણ શી રીતે કરતાં હતાં ?
જવાબ : આનંદીની બા બટન ટાંકતી, ઓશીકાં-ગાદલાંની ખોળો, ગલેફ, ઝભલાં અને ચણિયા જેવાં કપડાં સીવતી તેમજ સ્ત્રીદાક્તરના દવાખાને પરચૂરણ કામ કરીને કુટુંબનું ભરણપોષણ કરતી હતી.
૪. આનંદી પોતાની માતાને શી રીતે મદદરૂપ થતી હતી ?
જવાબ : આનંદી માતાની સાથે દવાખાને સફાઈકામમાં જતી, નળ પરથી પાણીનું માટલું ભરી લાવતી અને નાના ભાઈ-બહેનોની સંભાળ રાખીને માતાને મદદરૂપ થતી હતી.
૫. આનંદીએ ભગવાનને શી પ્રાર્થના કરી ?
જવાબ : આનંદીએ અડધી રાત્રે પથારીમાં બેસીને હાથ જોડી પ્રાર્થના કરી: "હે દીનાનાથ, દીનદયાળ! મને ધનદોલત, હીરામોતી કે મહેલની આશા નથી, હું તો ફક્ત બે રૂપિયા માંગું છું. ગમે તે રીતે મને બે રૂપિયા અપાવો તો તારો ઉપકાર નહીં ભૂલું."
૬. આનંદીને બે રૂપિયા મળ્યા ત્યારે તેના મનમાં શી ગડમથલ ચાલી ? અંતે તેણે શું કર્યું ?
જવાબ : આનંદીને લાગ્યું કે આ નોટ કોઈ ગરીબની પડી ગઈ હશે, ચોરી કરીને ઉજાણીએ ન જવાય અને ચોરી કરવાથી ભગવાન નારાજ થાય. અંતે તેણે લોભ છોડીને પ્રામાણિકપણે તે નોટ ડૉક્ટરબહેનને સોંપી દીધી.
૭. આનંદીને તેની પ્રામાણિકતાનો શો બદલો મળ્યો ?
જવાબ : ડૉક્ટરબહેને ખુશ થઈને તેને બે રૂપિયા ઈનામમાં આપ્યા જેથી તે પ્રવાસે જઈ શકી, અને શાળાનાં મોટાંબહેને તેનું નામ માફી વિદ્યાર્થિની તરીકે દાખલ કરી નોટબુક-ચોપડીઓનો ખર્ચ ઉપાડી લીધો.
✦ પત્રલેખન અને વાર્તાલેખન (પ્રશ્ન ૯ થી ૧૧) ✦
૯. પ્રવાસનું વર્ણન કરતો પત્ર :
આનંદી પટેલ
મંદિર ચોગાન, અમદાવાદ.
તારીખ: ૧૨/૧૦/૨૦૨૬
પ્રિય સખી નેહા,
સપ્રેમ નમસ્તે.
હું અહીં મજામાં છું. ગયા અઠવાડિયે અમારી શાળામાંથી બાલારામનો એક દિવસીય શૈક્ષણિક પ્રવાસ યોજાયો હતો. હું પ્રથમવાર આગગાડીમાં બેઠી તેથી મને મુસાફરીનો અદ્ભુત રોમાંચ અનુભવાયો! બાલારામમાં કુદરતી હરિયાળી, પર્વતો વચ્ચેથી વહેતાં ખળખળ ઝરણાં અને પાણીનો ભવ્ય ધોધ જોઈને અમે સૌ મંત્રમુગ્ધ થઈ ગયાં. અમે ત્યાં સાથે બેસીને નાસ્તો કર્યો, ગીતો ગાયાં અને રમતો રમી. પ્રકૃતિના ખોળે વિતાવેલો આ દિવસ મારા જીવનનો સૌથી યાદગાર દિવસ બની રહ્યો. તારા મમ્મી-પપ્પાને મારા પ્રણામ કહેજે.
લિ. તારી વહાલી સખી,
આનંદી
૧૦. ‘બે રૂપિયા’ વાર્તા સંક્ષિપ્ત સાર :
૧૧. ચર્ચાના મુખ્ય મુદ્દા :
• ૨. ડૉક્ટરની મદદ : જો આનંદી અપ્રમાણિક બનીને નોટ છુપાવી લેત તો કદાચ પકડાઈ જાત અથવા પાપભાવમાં જીવત; પરંતુ તેની પ્રામાણિકતાને પારખીને ડૉક્ટરે તેને પ્રોત્સાહન આપ્યું જેથી તે ગૌરવભેર પ્રવાસે જઈ શકી.
✦ ભાષા સજ્જતા : ક્રિયાપદ અને કાળ ✦
૧. નામપદ અને ક્રિયાપદ :
વાક્યરચનાના બે મુખ્ય ઘટકો છે: નામપદ (વ્યક્તિ કે પદાર્થ દર્શાવે છે, સામાન્ય રીતે વાક્યની શરૂઆતમાં આવે) અને ક્રિયાપદ (ઘટના, સ્થિતિ કે ક્રિયા દર્શાવે છે, સામાન્ય રીતે વાક્યના અંતે આવે).
• દા.ત. સોમનાથે એમની ડાયરી ખોલી. ➔ 'સોમનાથે', 'ડાયરી' નામપદ છે અને 'ખોલી' ક્રિયાપદ છે.
૨. ક્રિયાપદના ત્રણ કાળ :
• વર્તમાનકાળ : ક્રિયા અત્યારે ચાલુ હોય તે દર્શાવે. (દા.ત. હું ચોપડી વાંચું છું. / ગાય ચરે છે.)
• ભૂતકાળ : ક્રિયા પહેલાં બની ચૂકી હોય તે દર્શાવે. (દા.ત. હું ચોપડી વાંચતો હતો. / ગાય ચરતી હતી.)
• ભવિષ્યકાળ : ક્રિયા હવે પછી ભવિષ્યમાં બનવાની હોય તે દર્શાવે. (દા.ત. હું ચોપડી વાંચીશ. / ગાય ચરશે.)
إرسال تعليق